|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Parathënje

H. Matoshi: Një histori tronditëse e letrarizuar që prek majat e tragjedive antike

Botime: Rifat Haxhijaj "Jetë e ndalur", roman

 
25 dhjetor 2003 / TN

Rifat Haxhijaj: "Jetë e ndalur", roman, botoi NPIB "Zëri", biblioteka e "Sheshi-it", Prishtinë, faqe 315

Halil MATOSHI

PASQYRË

Romani i autorit Rifat Haxhijaj, "Jetë e ndalur" që sapo ka dalë nga shtypi është një thirrje, për më tepër një grishje e fatumit (fatit të parathënë). Haxhijaj me romanin e tij të parë del para lexuesit si një krijues që letërsinë e ka pasion dhe asaj i siguron një themel të fortë. Ky roman, ndonëse shkruhet me një dozë të lartë realiste ngërthen në vete një syzhe tejet dramatik, qëllimshëm autori ka zgjedhur një fabulë të besueshëm dhe me një gjuhë komunikative, porse gjithnjë duke ruajtur në rrafshin letrar zhanrin romanësor, përmes gdhendjes së arrirë të situatave, karaketreve dhe atmosferës së tendosur gjatë tërë rjedhës së romanit. Haxhijaj në këtë roman na jep një fabulë krejt të mundshme, duke e aambientuar atë nëpër situata, vende dhe sfida poashtu të mundshme, por njëherit edhe fiktive, sepse ne dijmë  aq shumë për ato situata por ne nuk dijmë asgjë për protagonistët që autori i skalit duke ia ofruar lexuesit aq bindshëm, si në një dokumentar. Natyrisht se personazhet e Haxhijajt janë personazhe letrare, pra fiktive, por ai i ka ambientuar aq natyrshem ata në situatën e Kosovës së dekadës  së fundit të shekullit të kaluar, sa që shpesh na duket se nëpër situata të tilla kemi kaluar të gjithë ne.

SYZHEU

Romani "Jetë e ndalur" shpalon historinë e një familje shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit XX dhe përmes saj historinë e jetës në Kosovë... Pra syzheu i romanit "Jetë e ndalur" është ky: Një mërgimtar kosovar, Sinani i përballuar me persekutimin politik dhe social detyrohet të shkojë në mërgim, në Zvicër sëbashku me gruan Mërveten, atje atyre u lindin dy vajza, Dafina dhe Meli. Mirëpo idila e një jete sadopak të durueshme prishet sakaç, pason një aksident në trafik dhe familja shuhet, praktikisht mbetët në jetë vetëm vajza e madhe Dafina e cila qëllon të jetë në shkollë kur familja po udhëtonte me veturë. Dafina e vetme detyrohet që të kthehet në Kosovë, që për të të përkujdesej axha, porse ajo këtu ndjen një ftohtësi, për më tepër një vrazhdësi ku jeta në rrethana shtypëse i kishte katandisur njerëzit. Axha i Dafinës punon në komitet, madje ai i uzurpon edhe pasurinë që Dafina do ta trshëgonte nga i ati. Sëkëndejmi Daafina si çdo e re bie në dashuri me një djalë që rastis të jetë bir i një të burgosuri politik dhe kjo rrethanë sikur e porositur ia vështirëson madje edhe ia pështiros jetën Dafinës. Sëfundi ajo ballfaqohet me dhunë, shantazh, ftohtësi dhe përbuzje dhe vendos të ik te halla e saj në një qytet tjetër kosovar. Ndërkohë ajo lind frytin e dashurisë me Edin dhe e pagëzon Adi, të cilin e jep në birësim për një familje tjetër. Kurse larg saj Edi martohet me Aniten dhe u lindet vajza Donika.

TITULLI - THE END

Në ndërkohë Kosovën e pllakos lufta. Motivet nga lufta në romanin e Haxhijajt janë vetëm si "shtimung" për ta krijuar një background të një atmosfere sa më të nderë. Dafina i humb që të gjithë, sëpari familjen, pastaj të dashurin dhe të birin. Kështu e gjetur në situatë absurde dhe pa asnjë mbështetje ajo vendos t i jap fund jetës, por e mbijeton edhe këtë. Dhe këtu fillon narracioni i saj, për ti dhënë romanit një rjedhë retrospektive. Në fund, Edi e gjen Dafinen në spital dhe ata bashkohen pas më shumë se një dekade, por secili e ka storjen e vet të trishtueshme. Ky ritakim nuk është një happy end por vetëm e dokumenton lajtmotivin e veprës se jeta për personazhin kryesor, Dafinën është ndalur.

Edi ka humbur gruan dhe babain në luftë kurse vet posa kthehet nga UÇK-ja, kurse Dafina ka humbur të birin e birësuar...Ata martohen në një atmosferë më tepër pikëlluese se sa ngazëëllyese. Autori e mbyll romanin po me këtë ton: "Në të errur, Dafina kishte një ligështim. U shtri të pusshonte por pasi u rrotullua në kanape dy tre herë ndjeu një oshetimë të largët, pastaj iu bë se po ia zhbironte veshët.Sytë po i errëshin. U përpoq të shikonte orën, nuk mundi të dallojë akrepat se ç kohë shënonin.U ngrit dhe mori orën në dorë.S është e mundur tha vetmëvete kur pa se ora ishte shtatë.Shtatë ! Jo nuk mund të jetë ! E përplasi orën mbi tavolinë dhe iu bë se akrepat nisën të lëvizin së mbrapshti.Sërish iu errësua të pamurit. Duke qëndruar afër dritares, ashtu si e përhumbur, largo cepin e perdeeve dhe po shikonte kah rruga.Iu shfaq sëpari një tis pluhuri në rrugë, pastaj pa konturat ee një njeriu që po rrinte si i shtangur, me krahët hapur. Më pastaj u shfaqen edhe dy hije tjera.Po shihte Babin, mamin dhe Melin që të tre i dukej se vinin në drejtim të saj. Deshi të vraponte kah ta.Po vij, po vij.Babi ! - klithi Dafina dhe u anua kah dritarja, porse klithma sikur ia kthjelloi shikimin dhe pau se rruga ishte e zbrazët. Po shikonte një trung bliri në stom të rrugës, që ishte anuar paksa kah rruga. Kur iu qartësua krejtësisht të pamurit, vërejti se trungu kishte qitur një pipth të ri tek rrënjët.Shikoi sërish orën. Akrepat nuk kishin lëvizur fare. Orë e prishur, rrangallë e konsumuar tha ajo ndër buzë dhe mbylli perden. Dhoma u err."

ORA E DASHURISË - ORË AKSIDENTALE

"Jetë e ndalur" pra është një roman dashurie, në të parë, porse në sfond ka një fabulë të ndërtuar mbi intrigën e pushtetit dhe ndërhyrjen e tij në jetën individuale dhe familjare duke u shkaktuar vrragë në shpirtë. Tërë romanin e përshkon fryma e aksidentit si fat i parathënë dhe të bëhet se edhe vetë dashuria është një aksident. Romani i Rifat Haxhiajt është roman realist, porse me një shthurje dramatike merr edhe përmasën e romanit policor. Ndërhyrja e pushtetit në jetën e njërëzve sikur është një orë e kurdisur e fatalitetit dhe pashpresës. Pason ndjekja dhe shantazhi. Mbytja e lirisë së individit dhe kolektivitetit. Ikja nga atdheu për arsye të mjerimit social dhe shtypjes politike, ngarendja pas gjallnimit dhe aksidenti, sikur e predimensionojnë edhe të ardhmen e një vajze, Dafinës. Fati i parathënë i individit në ballafaqim me sfidat e jetës duket se është eternal, i gjithëkohëshem. Personazhet e romanit janë njerëz të thjeshtë të ambientuar në Kosovën e pushtuar, ndërsa autori në masë të lakmueshme ka arritur t i formësojë në mënyrë komplekse, jo vetëm të hedh një dritë-hije mbi ta, megjithse ndonjëherë situatat dhe karakteret dalin skematike. Një roman i të mundshmes në secilen kohë, kur fati i individit është i parathënë, ku jeta dhe dashuria janë aksidentale dhe ku me gjithë aksionin nuk bënë punë asnjë veprim për ti ndryshuar rjedhat e fatit dhe për ti dhënë udhë jetës së ndalur. Romani hapet me skenën kur Dafina do që fatin e hidhur ta ndërrojë me fatalitet (me fund fatal) dhe autori tek më pastaj e shpjegon motivin e këtij fundi fatal. Ajo sakaç gjendet mbi një shkëmbë në humnerë (ku e kishte katandisur fati i keq, humbëtira e jetës) dhe tek pas reanimimit të saj fillon shtjellimi narrativ i këtij fati të keq. Kryepersonazhi i romanit Dafina ka jetuar vetëm në çastin e dashurisë, ndërsa tërë pjesa tjetër e jetës është aksident.

Zbrastësi. Dafina ndonëse mbijeton pas tentimit për vetvrasje, ajo nuk arrinë të jetë e plotë dhe një, dhe romani mbyllet me vetminë dhe zbrastësinë e saj të madhe... Përmes Dafinës si kryepersonazh narratori jep fotografinë e mërgimit, aksidentit, pushtimit, burgut, policisë partiake, dhe që të gjitha këto ndërhyjnë paskrupullt në fatin individual duke ia paracaktuar një ferr tokësor nëpër të cilin duhet kaluar sadoqë është absurd. Është ky një roman i atmosferës së akullt, të tendosur dhe aksidentale, roman i atmosferës së vajtimit por që kjo i jep dramaticitet të theksuar në ndjekjen e rjedhës së fatit të personazheve nëpër situata të skajshme jetësore. Megjithë faktin se autori shpesh nëpër situata instalon nota sentimentale, por që të cilat ia shtojnë komunikueshmërinë me një shtresë të gjërë lexuesish dhe nuk e dëmtojnë rjedhën e romanit. Ky roman është një përpjekje e suksesëshme për ta letrarizuar realitetin plot trishtim e ankth në Kosovë deri në çlirimin e saj. Kjo është një histori familjare dhe histori e dashurisë e letrarizuar, por që prek deri në majat e tragjedive njerëzore, të gjithëkohëshme.

Lexoni pjesë nga romani i parë i Rifat Haxhijajt "Jetë e ndalur"...