ATDHEDASHURIA E SHENJTË E VËLLEZËRVE GJINI

Gjirokastritët e Konstancës



Mos e harroni shqiptarin Luka nga Gjirokastra!

Duke shfletuar katalogun telefonik të Bukureshtit, njihemi në kantierin Primavara (Pranvera) të kësaj metropole, me familjen shqiptare të Jorgji Gjinit, ndërsa në një zonë tjetër, gjejmë vëllaun e tij, zotin Luka.

Emri i këtij të fundit, u bë i njohur në gjirin e komunitetit, përmes telefonatës së tij përmalluese, që i kish bërë para dy vitesh, ambasadorit të Shqipërisë në Bukuresht: ”Nesër mund të më operojnë, zoti Ambasador, por po qe se vdes, mos e harroni shqiptarin Luka nga Gjirokastra!”. Edhpse duket ende i ri, Luka Gjini sivjet i kremtoi 90 pranverat e lindjes së tij.

Është i biri i Fotit dhe Eufrosinës nga Gjirokastra. U lind në Konstancë, më 1913, në vitin kur fqinjët ia krasitën Shqipërisë krahinat më të bukura, e më të pasura: Kosovën dhe Çamërinë. E flet me një admirim të veçantë gjuhën shqipe, të cilën e ka mësuar nga prindërit dhe nga shqiptarët e Konstancës. Kur ia përkujtuam Skraparin me vargjet: “Në Tomor qëmoti,/ Thotë Herodoti,/ Rrinte vetë Zoti”, e kapluan emocionet, dhe filloi të na flasë shqip. Po ta dëgjonte Kadareja, do të krijonte një roman nga rrëfimet e tij.

“Kam patur një jetë të përbujshme dhe traumatike. I kam ndihmuar edhe të tjerët, por nuk më janë mirënjohës. Ja, më ka kapluar pleqëria e thellë dhe rrallëkush më pyet për moshën, për hallet, për shëndetin. Sikur të isha në Shqipëri, ndoshta nuk do vuaja kaq shumë nga pleqëria, nga vetmia e përmallimi. Gjyshi im, Luka, u nis nga Gjirokastra për në Turqi, në vitin l887. Ndenji dy vjet në Stamboll dhe u dashurua në vashën e një gjenerrali turk. E kuptoi këtë gjë nëna e saj, dhe i vajti gjyshit tim e i tha të largohet sa më parë nga Turqia, ngase po qe se e merr vesht gjenerali këtë lidhje, do ta vrasë nga xhelozia. Dhe iku gjyshi im nga Stambolli e shkoi në Odesë, ku ndenji shtatë vjet. Atje vazhdoi e njëjta lidhje: një bukuroshe ruse u dashurua marrëzisht në të. Nuk ishte ndonjë bukurosh i madh përnga pamja e parë, por e kishte shpirtin e florinjtë. Ajo insistonte me të madhe, që të martohet me të. Por, gjyshi im kish gruan në Gjirokastër: Marien, dhe djalin Foti. Mos harroni të shtoni ju lutem, se unë jam i biri i Fotit. Gjyshi im bëri tri fëmijë, me bukuroshen e Odesës. Dhe ra në duart e saj një ditë, letra e vëllaut të tij nga Gjirokastra.

Thomai i shkruante gjyshit tim të vijë sa më parë në shtëpi, ngase e pret gruaja dhe i biri. Dashnorja e tij nga Odesa, Natasha, në vend që të hakmerret, pregadit një drekë festive, dhe pasi hëngrën, ia tregon letrën dhe i thot: Tani e kuptova pse nuk deshe të martohesh me mua. Ti ke një djalë në Shqipëri, dhe ke nusen e re. I i ke braktisur qe nëntë vjet, ndaj të detyroj të kthehesh te ta. Përndryshe, po qe se s’më dëgjon mua, të fus diçka në gjellë, dhe të helmo! Me të parë si qëndrojnë punët, gjyshi im i kërkon falje bukuroshes ruse, dhe ndahet prej saj. Merr vaporin nga Odesa, dhe në vend që të vazhdojë rrugën për në Shqipëri, ndalet në Konstancë. Kur zbret nga vapori dhe del në rrugë, zatetet me një rumune. Ishte zonja Parashqeva. E pyet për do bashkëvendas të tij nga Shqipëria, që banonin në Konstancë. Ajo i thot se i ka vdekur burri, dhe se ka një kafene në komunën Kanare, dhjetë km.tejmatanë Konstancës. Dhe ja kështu, vendoset gjyshi im te Parashqeva, duke i marrë përsipër, mbarëvajtjet e punëve, në kafenenë e saj”

Ja pra, kjo ishte odisejada e shqiptarit të shekullit nëntëmbëdhjetë: Gjirokastër-Konstantinopojë-Odesë-Konstancë. Me të ardhurr këtu, si shumë bashkatdhetarë të tjerë, mbeti përgjithmonë në Rumani. Në vitin 1900, i vjen gruaja nga Shqipëria. Maria faktkisht, ishte gruaja e Lukës së atëhershëm dhe gjyshja e Lukës së tanishëm,. Sëbashku me te, erdhi edhe i biri i saj, Foti, i ati i Lukës për të cilin shkruajmë. Foti erdhi në vittin l905. Zoti Luka, që u lind më 1913, ka dhe një vëlla, Jorgji Gjinin, profesor universitar, i martuar me një shqiptare të këtushme, me zonjën Marika, edhe kjo bijë rilindasish me prejardhje nga Përmeti. Edhe njëri, edhe tjetri flasin me admirim, për Shqipërinë dhe Rumaninë.

Askush s’e ka dashur më shumë se ne Shqipërinë

Në Konstancë, sipas tyre ka patur shumë shqiptarë, mbi pesëmijë familje. Shifra na duket e ekzagjeruar, por ku ta dish, edhe rrenë sikur të jetë, gjysma e rrenës mund të jetë e vërtetë. Kështu thot populli. Zëri i popullit është zëri i Zotit. Të gjithë ishin të pasur. Vetëm i ati i tyre ishte fukara. Ka patur trregtarë të shumtë, me prejardhje korçare. Kishte edhe ëmbëltorë, me prejardhje nga trojet e Albano-Maqedonisë. Kishte mjekë, artistë, shkrimtarë, por kishte edhe shqiptarë të varfër. Sipas zotit Jorgji, ishte një zengjin i madh, e quanin Sava Pesava. Ay ishte nuni im. Te ky, babai im kishte kafene. Kur erdhi në Rumani, e ndihmoi shumë. Neve ishim tetë fëmijë, pesë rojnë akoma. Vetëm unë e Luka dimë shqip, ngase ishim më afër me prindërit. Këta të tjerët u martuan me rumune. Vetëm unë mora shqiptarkë. Askush s’e ka dashur më shumë se ne atdheun. Mbaj korrespondencë me Amerikën, dhe Shqipërinë. Në kohën e Çausheskut kam shkruar dhe botuar disa libra. Kam qenë edhe bashkautor. Kam dhjetra studime shkencore nëpër revista profesionale, juridike e politike. Kam botuar poashtu, rreth tridhjetë artikuj. Dyzet vjet kam ushtruar profesionin e profesorit universitar.

Vëllezërit Luka dhe Jorgji Gjini, flasin me simpati edhe për shqiptarët e Galacit. Atje ka jetuar edhe njëri nga kushërinjtë e tyre: Stavri. Pjesa dërmuese e shqiptarëve të Galacit dhe Brailës, janë asimiluar. Konstanca sipas tyre, ka qenë një qytet kosmopolit. Më të shumtë ishin grekët, pastaj vinin shqiptarët, hebrenjtë, turqit, armenët, vllehët, romët. Armenët shkuan, turqit mbetën, grekët shkuan, shqiptarët humbën, pleqtë vdiqën, fëmijët u shkrinë në rumunë. Shpirtin e komunitetit të këtushëm shqiptar, tani është duke e mbajtur zonja Xhemile Susliu. Vjen nga një familje e motshme shqiptare, e cila i bëri ballë, asimilimit dhe shkombëtarizimit. E kemi zgjedhur në vend të zotit Maksuti: presidente e Bashkësisë Kulturore të Shqiptarëve të Rumanisë.

Asimilimi u realizua për shkak të martesave të përzjera. Zoti Gjini na flet mbi takimet që bënim, për ta ruajtur identitetin kombëtar, traditat, gjuhën, kulturën. Mblidheshim nga 4-5 familje shqiptare dhe bashkë me specialitete, me këngë e me instrumente muzikore, delnim në natyr. Hanim, pinim, zbaviteshim, dhe këndonim shqip. Më kujtohen si sot këngët “Jam e vogël-o,/ shum’ e bukur-o…”. Ishte gëzim i madh asokohe, para se ta shkretërojë komunizmi, shpirtin demokratik të tolerancës, të relacioneve interetnike. Shqiptarët ishin më të organizuar se sot. Kolonia e Konstancës ishte kolonia më e madhe e shqiptarëve të Rumanisë. Ata vinin e shkonin nga deti, duke e ndërrlidhur Adriatikun me Detin e Zi.

Shkuam në këmbë rrugëve e fshatrave të Shqipërisë, për ta përjetuar dashurinë ndaj saj

“Edhepse kemi lindur këtu, ne e kemi mësuar shqipen, I kemi ruajtur traditat, e kemi ruajtur shpirtin shqiptar, ngase, siç ka thënë edhe Kadareja, shqiptarët janë ndër popujt më të mençur të botës, apo siç keni thënë ju: shqiptarët janë krenaria e Balkanit. Pas 23 gushtit të vitit 1944, u krijua shoqëria Bashkimi Shqiptar i Konstancës (Uniunea Albaneza din Constanta), ku u njoha me shoqen time. Ishte atje një komitet, ku më ushtruan, dhe më shtynë të shkruaj artikuj. Kishte edhe gazeta muri. E motra e shoqes sime, quhej Vasilika. I ati i saj, kishte shtatë lokale në Konstancë. Ishte njëri nga korçarët më të pasur të kësaj qendre bregdetare. Pastaj ishte Vangjel Nikolla. Erdhi nga Grabova dhe e zgjodhi Konstancën. Para disa vitesh ishim në Shqipëri, ku ndenjëm pesë javë. Askush nuk e ka dashur më shumë se ne Shqipërinë. Shkuam në këmbë, rrugëve dhe fshatrave të Shqipërisë, për ta përjetuar dashurinë ndaj saj.

E ndjenim se një rrugëtim i këtillë, na jepte fuqi dhe na e shtonte dashurinë ndaj mëmëdheut. Morëm guralecë nga fshatrat e prindërve tanë, dhe nga rrugët nëpër të cilat kaluam. Sollëm edhe truall nga varret, dhe i vumë mbi varret e prindërve tanë në Konstancë, në shenjë kujtimi për dëshirën e tyre të madhe që kishin, për ta parë Shqipërinë. Dhe ishte një korçar tjetër në Konstancë: Sotir Kristoja, pastaj familja Kota, Konstantin dhe Vasilika Kota, me motrën Florika Dojçesku, si dhe i ati i tyre, Nikolla. Ishte edhe një zonjë fisnike, aktore e shquar: Antoneta Papapavli. E motra e shoqes sime, Vasilika, qante nga përmallimi, kur u shkruante shqiptarëve të Konstancës, letra për në Shqipëri. Janë këto kujtime përmallimi, që të shtyjnë ta riftosh TV Artin e Tetovës, të vijë e t’i imortalizojë, ngase edhepse kanë lindur larg atdheut, shpirti i tyre flet shqip.

Jorgji Gjini u lind në Konstancë, në vitin 1924. Fakultetin e Drejtsisë e kreu në Universitetin e Bukureshtit, ku e mbrojti doktoratën, duke vepruar 45 vjet si kuadër didaktik, pranë këtij universiteti. Në ndërkohë, në kuadrin e Editurës Shkencore, botoi dy libra: 1. “Ideja e republikës te rumunët” , 1972 dhe “Mendimi social-politik antimonarhik dhe republikan i Rumanisë”, 1979. Është autor dhe bashkautor studimesh të shumta, për të cilat në vitin 1975, ka përfituar Çmimin e Akademisë Rumune, duke qenë shqiptari i parë i këtij vendi, që merr një çmim të këtillë. Është ekspert i hulumtimeve shkencore, në fushën politikologjisë. Njihet në Bukuresht me emrin Gheorghe Ghimesh, por për fat të keq, si pasojë e pleqërisë, ka filluar ta braktisë kujtesa. Ka udhëhequr një kolektiv hulumtuesish në kuadrin didaktik, në fushë të sociologjisë, në ndërmarrje të ndryshme industriale, dhe atë, lidhur me konceptin, funksionalitetin dhe metodologjinë e perfeksionimit të sistemit të vetëqeverisjes punëtore. Një nga dëshirat e tij të mëdha, ishte hapja e kurseve të shqipes, në universitetet rumune, dhe ato të rumanishtes, në universitetet shqiptare. Në vitin l983, boton në revista historike e juridike, studime mbi demokracinë. Ishte një orator i përsosur. Ndërmjet viteve 1949-54, paralelisht me obligimet universitare, ka qenë funksionar edhe i Ministrisë së Punëve të Jashtme, duke patur për objekt hulumtimi, doktrinën politike. Zoti Jorgji është njëherit, edhe autor i një studimi albanistik: “Kontribute bibliografike për njohjen e Shqipërisë”, që ia botoi vjetari “Shqiptari”, para disa vitesh.

Konstanca ishte e mbushur me shqiptarë

Vëllau i tij, zoti Luka Gjini, që kurrë s’ka qenë në Shqipëri, por që e flet me një admirim të veçantë gjuhën shqipe, shpreh keqardhje, pse për shkak të diktaturës komuniste, nuk ka patur mundësi ta vizitojë atdheun e prindërve të tij. Ishte njëri nga shqiptarët më të bukur të Konstancës. Vdisnin bukuroshet e atjeshme pas tij. I vjen keq pse nuk i pat gjetur për djalin, një nuse shqiptare, dhe një burrë shqiptar për çupën. Tregon gjëra interesante për shqiptarët e Konstancës, për shtypshkronjën “Albania”, për shoqëritë e atjeshme shqiptare, për xhelozitë që krisnin në familje si pasojë e botëkuptimeve politike apo ndarjeve pronësore. Tejmatanë Galacit, në rrethin e Bolgradit, gjenden tri fshatara shqiptare të Ukrainës, një zonë etnikisht e përzjerë, që dikurë i përkiste Besarabisë. Zoti Luka na flet për shqiptarët e Galacit, për kushërinjtë Luka Stavri dhe Vangjel Tefa, tregtarë që kishin mishtoret e tyre: njëri në tregun e qytetit, ndërsa tjetri në Strada Roshior. Njëri prej tyre nuk kishte familje, ndërsa tjetri vdiq në Bukuresht, në vitin 1973. Ata patën ardhur nga Shqipëria në vitin 1920, dhe qenë vendosur në Galac, ku mirreshin edhe me tregti vjetash, të cilat i eksportonin me vapor, për në Greqi. Në vitin 1934 pat ardhur edhe vëllau i Vangjelit, Sokrati dhe me të gjitha intervenimet që bënë në ministri, për të mbetur përgjithmonë këtu, nuk u realizua kjo dëshirë e tij. Qe detyruar që pas dy vitesh, të kthehet prap në Shqipëri.

Në Konstancë, sipas zotit Luka, funksiononte shoqata shqiptare Flaga, që kishte degët e saja kulturore, sportive, muzikore dhe artistike. Valonte flamuri, këndoheshin këngë, hidheshin valle, organizoheshin edhe ballo dhe shfaqje për shqiptarët. “ Mbaj mend një pjesë teatrale, kur isha njëzetvjeçar. Një shqiptar që kish ikur nga turqit, rrinte fshehur në një pyll, dhe një ditë kalon një grua me armë në brez, nga njëri në tjetrin fshat dhe ulet në hijen e një lisi, në një zabel, të pushojë. Dhe e sheh shqiptarin që kish ikur nga turqit, e të cilin e kish zënë gjumi nën hijen e një lisi tjetër. Dhe shkon gruaja me ngadalë, ia merr koburen nën krye, ia heq plumbat dhe ia vë përsëri nën jastëk, dhe vazhdon rrugën: “Kaq e mbaj mend, atë shfaqje shqiptare të atëhershme në Konstancë”. Dhe me kaq, e përfundon rrëfimin duke heshtur. Edhe vëllaun e tij, e kaplonte heshtja nganjëherë. Heshtim ne dhe heshtin ata. Heshtja është ar, pas përkujtimit të një jete të zjarrtë. Më mirë te heshtim ne, e t’i mbajmë mend fjalët e tyre të bukura, për bukuritë e atdheut, ngase siç kanë konstatuar edhe të tjerët, bukuria e njeriut përbëhet nga bukuria e fjalëve që flet. “Po a hesht shqiptari, mor vëlla!”, na thot Luka në moshën e tij 90 vjeçare, dhe bën çmos, duke u nisur madje edhe në këmbë, për të vajtur dhjetra kilometra tejmatanë zonës së tij, që të marrë pjesë, në kremtimin e Ditës së Flamurit.