RRETH EMËRTIMEVE KOSOVA, METOHIA , DARDANIA

KULTURË

RRETH EMËRTIMEVE KOSOVA, METOHIA, DARDANIA

4 prill 2006 /TN Dr. Skënder GASHI - Vjenë (Austri)
(Kushtuar mikut dhe presidentit tim Dr. Ibrahim Rugova)

Në hapësirën gjuhësore të shqipes, në Kosovë e në Maqedoni, ka 4 vendbanime, emrat e të cilave kanë dalë nga varianti sllav kos i emrit të shpendit mullenjë/mëllenjë, mullizezë zool. Merops apiaster. Në këtë pjesë të këtij punimi nuk do të trajtohet gjerësisht etimologjia e pakontestueshme sllave e kësaj fjale. Megjithatë, e do puna të thuhet shkurtazi se për fjalën kos të sllavishtes besohet se është me prejrdhje sllave dhe se dëshmohet në sllavishten e vj. si kosъ, rus. kosъ, çek. e pol. kos .

Prejardhja e kësaj fjale konsiderohet për e errët. Në gjuhët sllave të jugut kjo fjalë gjallon në trajtat kos, kosovac, kosovica dhe kosović. Fjala kos e emërton shpendin „merula merula”; trajtë deminutive e kësaj është kosov, përkatësisht kosovac e kosović që shënojnë të voglin e mëllenjës „pullus merulae”, përkatësisht zogëzën e mëllenjës si edhe mëllenjën e bardhë „Turdus iliacus”.

Është për t’u vërejtur se toponimet (Kosovo- zgjerim i mbiemrit, përkatësisht gjinorja kosov nga kos) që janë sajuar nga emri i këtij shpendi, emërtojnë gjithandej kryesisht lugina dhe rrjedha uji apo vedbanime të ngritura buzë rrjedhash të ujit. Katunde me emrin e këtij shpendi ka: në rrethin e Banjallukës (: Kosovo); në rrethina të Požega -s në Sllavoni (: Kosovac); në Dalmaci (: Kosovo polje) dhe në rrethina të Jagodinës në Serbi (: Mirkovo Kosovo).[1]

Nga shembujt e sjellur më lart sikur lejohet paravendimi se edhe në rastin e Kosovo Polje për emrin e Fushës ku u zhvillua beteja e vitit 1389 mund të kemi të bëjmë me një përkthim sllav të një emri në krye të herës shqip gjë që e dëshmon rrethana se në antroponiminë e vajzave të hapësirës së Dardanisë në periudhën romake është dëshmuar dendur emri personal Merula „mëllenjë” dhe rrethana tjetër që fjala sllave kos për këtë shpend nuk ka hyrë në gjuhën shqipe. Së këndejmi edhe ky mund të merret për emërtim të imponuar nga administrata e pushtuesve serbë të shek. 12.

Në këtë punim do të gjurmohet çështja se çfarë vendesh: katunde, qytet apo regjion të Kosovës së sotme ishin emërtuar me këtë fjalë të gurrave sllave. Në këtë kontekst mund të thuhet me plotë gojë se në asnjërën nga shkresa të sundimtarëve serbë të shek. 13 dhe në asnjërën nga katër krisobulat e njohura të kishës serbe të shek. 14 që kanë të bëjnë me pjesë të hapësirës së sotme të Kosovës nuk ka ndonjë dëshmi të ekzistimit të ndonjë regjioni apo vendbanimi të quajtur Kosova.

Dëshmitë më të vjetra në të cilat ndeshen vendbanime që mbajnë kësi emri gjenden në një regjistër i borxhlinjve të qytetarëve të Novoberës e të katundeve përreth i vitit 1438; në 3 defterë turko - osmanë të shek. 15: Defteri i regjistrimit të kryefamiliarëve të vilajetit nën zotërimin e vazalit Vuk Branković të vitit 1455; Defteri i regjistrimit të kryefamiliarëve të hapësirës që sot e zë shteti i Maqedonisë i vitit 1467 - 1468 dhe Defteri i regjistrimit të kazasë së Novoberdës të fundshekullit 15, ndoshta më 1498/’99.

Kështu, më 1455 dëshmohet një katund Kosovci - një vendbanim që gjendej në një timar me dy katundet e zhdukura: Starubica e Vërtipras të krahinës së Llapit. Edhe në vetë defterët e regjistrimeve më 1455, 1477 e 1487 katundi Starubica përmendet me të njëjtin emër, por deri më tani nuk është identifikuar në terren.

Për katundin ende të paidentifikuar Vërtipras, që më 1455 kishte 7 shtëpi, në defter është shënuar që më 1477 se ishte i shkretëruar; se tokën e tij e punonin banorët e katundit Starubica dhe se i takonte Llapit. Se vendbanimi Kosovci „banorët e vendit Kosova” ishte me të vërtetë në regjionin e Llapit e dëshmon edhe rrethana se një katund Kosofc,[2] përkatësisht Kosovce,[3] që poashtu i takonte nahijes së Llapit, dëshmohet edhe në regjistrimin e kyrefamiliarëve në vitet 1566 - 1574. Duket se po me këtë katund ka të bëjë edhe emri Kosovc, i një katundi me 19 shtëpi, 9 beqarë 1 e vejë, për të cilin I. Rexha[4] nuk thotë gjë për vendndodhjen e tij, konsideron porse se i përkishte krahinës së Gallapit. Ka mjaft arësye të besohet se këtu kemi të bëjmë me katundin Kosovicë të kësaj krahine (sh. më poshtë).

Së këndejmi ka shumë arësye të besohet se katundi Kosovci „banorët e katundit Kosova” i vitit 1455 ishte në krahinën e Llapit.[5] Sado që në rergjistrimin e v.1477 ky emër na qenka shënuar në trajtën Košovci, nuk ka arësye të dyshohet se trajta e kryeherëshme e këtij emri ishte Kosovci. Këtë e tregojnë 2 toponimet e tjera: njëri në regjionin e Gallapit e tjeri në krahinën e Kërçovës (sh. më poshtë). Ky emër është zgjerim me prapashtesën sllave -ovci i emrit Kosov(a / o) dhe i emërton banorët e një vendi të quajtur Kosov(a/o).

Një emër tjetër i këtij formanti është edhe emri Kosovicë i katundit të rrethinave të Novoberdës, përkatësisht një lagje e katundit të sotëm Strezovc. Ky katund përmendet - për aqë sa dimë deri sot - për herë të parë në Librin e borxhlinjëve të tregtarit raguzas Michael de Luchari të vitit 1438 si Chosouiza[6] (lexo Kosovica) dhe në fundshekullin 15 në trajtën Kosoviça përkatësisht Kosovica.[7] Një dëshmi tjetër e emrit të këtij katundi rrjedh nga vitet 1566 - 1574 kur dëshmohet në trajtën Kosovic dhe tregohet se aty kishte edhe një manastir me emrin Kovaç.[8]

Ky emër është formuar nga zgjerimi i emrit sllav tö shpendit kos „mëllenjë” me prapashtesën sllave të zvogëlisë -ica dhe i emërton mbase banorët e një vendi i cili mund ta ketë marrë emrin nga emri sllav kos i shpendit „mëllenj,ë -a”

Këtu do të binte edhe dëshmia e gjysmës së dytë të shek. 15 e novoberdasit Martino Segano. Ky kishte qenë një kohë famullitar vendës në qytetin e Novberdës, ndërsa në vitin 1474 jetonte në Padovë, ku i dërgoheshin me një ndërmjetës raguzas 100 duketë.[9] Ky kishte qenë edhe ipeshkëv i Ulqinit. Vdiq në vitin 1485. Në një shkrim të gjatë të tijin me karakter gjeografik kushtuar vendlindjes së vet Novoberdës,[10] ky po e përmendka një luginë të quajtur Kosovica, nëpër të cilën po kaluaka lumi Llap (!) që po arrika deri në Fushë të Kosovës, „që është e njohur për beteja midis popujsh të ndryshëm”. Në njërën anë të kësaj lugine është, sipas Seganos, Prishtina e cila, për shkak të pasurive të saj, është çmuar shumë nga sundimtarët serbë dhe në anën tjetër është Novoberda, vendlindja e autorit, të cilën ky për pasurinë e saj me argjend e me metale të tjera e lavdëron me fjalë të zgjedhura”.[11]

Unë nuk e kam parë librin e Seganos, por më duket fort e pabesueshme që një i lindur e i rritur në Novoberdë ta ketë njohur aq keq rrethinën e qytetit të tij të lindjes sa të pohojë se nëpër Kosovicë (katundi i sotëm Kosovicë afër minierës së magnezitit në Strezovc, nëpër të cilin kalon lumi Krivareka që derdhet në lumin Morava) po kaluaka lumi i quajtur Llap. Mua më duket se njoftimi i Seganos mund të mos jetë bartur në mënyrë korrekte prandaj edhe vështirë se mund të jetë dëshmi për ekzistimin e ndonjë mikroregjioni të mirëfilltë të quajtur Kosova apo për ekzistimin e ndonjë vendbanimi të madh, porse që tregon se kishte një luginë e quajtur Kosovica.

Autorit (të panënshkruar ) serb të punimit për Kosovën gjatë mesjetës, ia ka anda të besojë se emri i luginës Kosovica, e përmendur nga novoberdasi Segano, po u ruajka në emrin e mikroregjionit Malo Kosovo[12] „Kosova e Vogël” përreth qytetit të Podievës, të quajtur kështu vetëm nga administrata e nga antropogjeografë serbë, jo porse edhe nga popullsia vendëse shqiptare. Identifikimi i emrit Kosovica të Seganos me „Malo Kosovo” është i vështirë për t’u pranuar sepse në këtë pjesë të Kosovës nuk ka as ndonjë emër vendi apo vendbanimi Kosovicë dhe as tradita popullore nuk njeh ndonjë mikroregjion të quajtur „Malo Kosovo”, emri i të cilit është padyshim emër librar, modern, me prapavijë historike, përkatësisht politike. Me qëllim „përjetësmi” të një emri të paqenë, administrata serbe Malo Kosovo e quajti stacionin hekurudhor të katundit Lluzhan të Podievës.

Për një luginë Kosovica dinte në shek. 16 edhe Petančić (lat. Petantius). Në udhëpërshkrimin e tij ky thoshte se „Po u lëshua pak në të majtë udha që shpie për në Procopia (Prokuplje) e për Nisum (Nish), jo largë shtrihet lugina Kosovica përmes së cilës rrjedh lumi Llap.”[13]

I kësaj kategorie mund të jetë edhe emri Kosino, mbase i katundit Kosinë të komunës së Ferizajt. Sipas rendit të evidentimit në Defter, ky katund përmendet bashkë me katundet e sotme Busi (lagje e Mramorit); katundit Xhulkova (sot Kilkovë) midis Mramorit e Marecit dhe katundit sot të panjohur Bojkovci, por për të cilin në defter është shënuar se i takonte nahijes së Moravës. Po i besuam këtij rendi do të mund të mendohej se emri Kosino do të jetë variant i emrit Kosovicë të Strezovcit. Megjithatë, nuk mund të përjashtohet mundësia se më parë kemi të bëjmë me katundin e sotëm Kosinë të Ferizajt, sepse në këtë burim përmendet në vazhdim edhe katundi i njohur Zborc i Ferizajt.[14] Këtu kemi të bëjmë me zgjerimin përmes prapashtesës sllave -ino të emrit sllav kos të mëllenjës.

Pothuaj se e kësaj kohe është edhe dëshmia që gjendet në përkthimin sllavisht nga V. Jagić të jetëshkrimit të Stefan Llazarević-it - të shkruar greqisht nga Konstantin Filozofi në shek. 15, kur në kontekstin e Betejës së Kosovës, përkatësisht të betejës së zhvilluar në fushën që sot quhet Gazimestan, përmendet dy herë një vend i quajtur Kosova: Na mĕstĕ* naricajemĕmь Kosovĕ „Në vendin e quajtur Kosovë” dhe Prišьlь bo na Kosovo[15] „do të arrinin në Kosovë”.
Së fundi, të së njëjtës prerjardhje janë edhe: emri Kosovo i një katundi në krahinën Poreçe të nahijes së Kërçovës dhe emri Kosovo i katundit, të quajtur ndryshe Dushica me 5 shtëpi - katund i zhdukur i cili sigurisht ishte në lokalitetin homonim midis katundeve Bakoviq e Laskarce në jugperëndim të Shkupit, që përmenden në defterin e regjistrimit të kryefamiliarëve të viteve 1467 - 1468[16] dhe ka të bëjë me katundin e sotëm homonim në krahinën Poreçe të Kërçovës (Maqedoni). Te ky emër i katundit, siç e tregon trajta e gjinores sllave me prapashtesën -ovo, kemi të bëjmë me pjesën bazë kos- të një emri dypjesësh të padëshmuar të vendit.

Nga emrat që u sollën më lart shihet qartazi se as në dokumentacionin kishëtar serb e as në defterë të hollësishëm osmanë të regjistrimit të kryefamiliarëve e të pronave të shekujve 14 - 16 nuk dëshmohet as ndonjë regjion e as ndonjë qytet, kështjellë, famulli, ipeshkëvi e aqë më pak ndonjë regjion i quajtur Kosova, prej nga do të dilte ndonjë nocion administrativ, shtetëror apo kishëtar Kosova, për ta shenjuar me të një pjesë apo gjithë territorin që sot e ngërthen më vete shteti në formim i Kosovës.

Është katërcipërisht e qartë se edhe ndarja administrative serbe e Kosovës së pushtuar në shek. 12 mbështetet në ndarje regjionale njësish të vogla administrative ashtu sikundër mbase e kishte gjetur kur këtë vend e pushtoi principata serbe e Rashës. Ndarja më e vjetër bazohej në organizimin territoral të pronija -ve bizantine përkatësisht feudeve të proniarëve, bujarëve vendës shqiptarë apo sish të serbizuar. Serbët e ngulitur me dhunë nuk kishin ndonjë emër as për territorin e gjithë Kosovës së sotme, të cilin nga Bizanti e pushtoi më 1198 konti i Madh serb Stepan Nemanja dhe kjo ishte për të grčьska zemlja,[17] e as për ndonjë mikroregjion të saj. Po të kishte ndonjë krahinëz apo qendër urbane të quajtur Kosova midis Prishtinës, Podievës e Vushtrrisë nuk do të kishte nevojë që në vend të saj të përmendej vetëm Llapi si lum e si regjion.

Kjo shihet mirë në këtë burim në të cilin thuhet se konti Nemanja e kishte pushtuar „Lab s Lipljanjem”,[18] përkatësisht krahinën deri tek Lapia e Llabi e cila quhet Rasa,[19] që tregon shumë qartë se këtu kemi të bëjmë me një krahinëz të paemër, përkatësisht që nuk quhet pra Kosovo, e cila atëherë përfundonte aty ku fillon krahina e Llapit dhe lumi Llap, sado që ka një mendim se nën Lapia duhet kuptuar regjioni përreth qytetit të Lypianit. Ky paravendim është pak i besueshëm sa kohë që dihet se në literaturën kishëtare, sidomos në atë të Perëndimit, Lypiani ishte identifikuar me Ulpianën antike, përkatësisht me rrethinën e Prishtinës, ndërsa vetë Lypiani i sotëm - si qendër kishëtare bizantine - njihej nga administrata bizantine si Lypenion.

E gjithë kjo që u tha më lart do të ishte në rregull nëse mund të sqarohet përse në versionin e përgatitur për botim të Kronikës së priftit të Duklës nga V. Mošin nën Lapia nënkuptohet Liqeni i Labeatëve përkatësisht Liqeni i Shkodrës e jo lumi Llap i Kosovës.[20] Me emër krahine kemi të bëjmë, në po këtë burim, në vendin në dokument në të cilin konti Nemnja tregon se nga toka e arbanasëve „shqiptarëve” përkatësisht të principatës së Arbërit, e kishte pushtuar regjionin e Pultit, asokohe bizantin: „odь Arbanasь Pilot”.[21]

Është fakt i pamohueshëm se administrata kishëtare serbe e shek. 13 - 15 i përdorte emrat që i kishte përkthyer, përkatësisht që i kishte serbizuar, prandaj edhe që i njihte të krahinëzave. Kisha serbe dinte për krahinëzat që ajo i quante: Patkovo (nga emri Patkovo i katundit doli më vonë emri Patkovo i krahinëzës e cila gjatë pushtimit turk e mori emrin Has, porse që gjatë shekullit XVII gjëllinte mbase edhe në popull, edhe emri shqip Shulla), Hvosno* - nga një emër, i padëshmuar nëpër dokumente, *Hosnon[22] i periudhës bizantine (rrethina e Pejës) dhe Kosterc (rrethi i Prizrenit) e Podrime, për të cilat në këtë burim thuhet se St. Nemanja „i pushtoi nga grekët”.[23] Këtu bie edhe emri i krahinëzës Dërzhkovina për Drenicën e sotme, krahinëzën Kujavça përgjatë lumit homonim kah Suhogerlla etj.

Kjo don të thotë se pushtuesit serbë e gjetën territorin e sotëm të Kosovës ose me emrin e vjetër të saj Dardania, ose fare të paemër. Mundësia e dytë më duket fort e pabesueshme sepse do të ishte vështirë të sqarohej përse në vetë shkrimet kishëtare serbe, përkatësisht në jetëshkrime e në gjenealogji të sundimtarëve serbë pikërisht për atë pjesë të Kosovës së sotme ku ardhësit serbë e vendosën selinë e tyre kishëtare u përdorën emrat e vendeve Vendi i Dardanëve dhe Dardania. Këta emra ndeshen psh. në jetëshkrimin e Stefan Uroš Milutin -it, kur po përshkruheshin ngjarjet e vitit 1270, ku e kur thuhet se: „Milutin -i mbret i Banjskës i barti selitë në Dardani nën Malin Shar të quajtur Prizren”.[24]

Po në këtë kontekst emri Dardania përmendet edhe kur po shkruhej rreth vendosjes së selisë së kishës serbe në Pejë, përkatësisht në „trevat dardane”.[25] Me emrin e vjetër Kosovën e njihte edhe humanisti raguzas Alovsius Cervinus Tubero i cili në veprën e vet të botuar më 1603 në Fankfurt, kur po shkruante për Betejën në Fushë të Kosovës (të vitit 1389) tregonte se në atë betejë kishin marrë pjesë dardanët, ilirët dhe maqedonasit,[26] përkatësisht „luftëtarë nga dardanët e Shqipëisë”.[27] Në një kronikë greke të shek. 16, autor i së cilës është Jeraks -i, logotheti i madh i Patrikanës ekumenike të Stambollit, është shënuar se në Betejën e Kosovës morën pjesë arkontë nga Arvanitia,(= Shqipëria) nga viset që quhen Dardania (=Kosova) etj.[28]

Kjo rrethanë nuk është, sipas Prof. Kristo Frashërit,[29] aspak e çuditshme sepse vetëm tri vite më vonë se kronisti grek Jeraks, edhe edhe kronisti frëng Philip Mesiere shkruante në një letër të tij* se Beteja e Kosovës u zhvillua në „es patrice d’Albanie”, përkatësisht „në viset e Shqipërisë”. Nëse mund t'i besohet J. Osmanit,[30]Fusha në të cilën u zhvillua beteja midis koalicionit të të krishterëve dhe ushtrisë osmane qenka quajtur, sipas historianit britanik J. Swire, (Albania, London, 1929, 8 Mbi Ilirët dhe Ilirinë. pa nr. të faqes) „Campi Dardanici” „Fushat e Dardanëve” (?)

Përveç kësaj, nga vetë burimet shkrimore serbe mësohet se administrata e Republikës së Vendikut edhe para shek. 12 e përdorte nocionin Ilirik. Kjo shihet qartë nga konteksti: „Nga regjionet serbe, në tregje të huaja lënda e drurit eksportohej kryesisht përmes Drinit nga Shqipëria e Veriut, përmes Bunës nga Zeta dhe përmes Neretvës nga Zahumi. Marini pohon me ngulm se venedikasit nga Dalmacia dhe nga „Iliriku eksportonin dru për ndërtimin e shtëpive. Kemi një dëshmi të vitit 1373 përkitazi me eksportimin e drurit nga Shqipëria.

Karl Topia i nadaloi barkat e Andrija dhe Graton Dandul-it, sepse këta nuk e kishin paguar doganën për drutë e ngarkuara në ato barka”.[31] Për ata që mund të thonë se përmendja e emrit Dardania mund të jetë rezultat i modës mesjetare për t’i përdorur emrat antikë, po shtoj vetëm se në shkrimet kishëtare serbe nuk ndeshet asnjëherë emri Mizia, me të cilin, në kuadër të „modës mesjetare” të periudhës së Humanizmit e të Renesansës europerëndimore, dijetarë e shkrues mesjetarë të Perëndimit e quanin herë pas here krijesën shtetërore të Serbisë.

Ndryshe qëndron puna me të huajët. Kështu, në një letër të perandorit Friedrich I Barbarossa drejtuar mbretit të Egjyptit, Saladinit, në kohën e kryqëzatës së dytë thuhet në vitin 1187 se „Ti do ta përjetosh mllefin e Teutonëve, të cilët edhe në kohë të paqes i rrëmbejnë armët. Ti do t’i njohësh banorët e Rheinland-it dhe rininë e Istrisë, që cilëve s’u është parë shpina në asnjë betejë; bavarët shatmëdhenj si pirguj, Schwab-ët krenarë e dinakë, Frankët e kujdesshëm, Sasët që luajnë me shpatat e tyre, Tyringenët, Westfal-ët ... malësorët e shkathtë të Alpeve ... Bohemiasit, që dinë të vdesin përflakshëm, Polakët që janë më të egjër se shtazët e pyllit, Austriakët, Istrët, Ilirët, Toskanët, Venecianët, Pizasit...”[32] kur për ilirë mbaheshin, pas gjithë gjasësh, dalmatët.

Për rezultat të modës mund të merret edhe emri parasllav Moesia për shtetin e Rashkës. Një shembull konkret për këtë e gjejmë psh. në një shkresë që ka të bëjë me qytetin mesjetar të Novobedës i cili, deri në fillim të shekullit 16, ishte një koloni e rëndësishme e sasëve. Në këtë shkresë është shënuar: „Novomontana civitias, Germanorum coloniie principio namque Saxones in Mysiae partibus metalla et argendi materiam reeperere ...”,[33] përkatësisht „Qyteti Novomontana, fillimisht një koloni e germanëve, sepse sasët gjetën në pjesë të Mizisë metal e argjend”.

Këtë fenomen e ndeshim psh edhe tek një kont me mbiemrin Branković, i cili duke u paraqitur për kinse pasardhës i dinastisë së Branković -ëve të mirëfilltë të shek. 14 - 15 u shkruante letra kryesisht diplomatëve rusë se çfarë hapësire do të duhej të zinte shteti i ardhshëm i Serbisë. Në një kësi letre të vitit 1690 ky shkruante se brenda atij shteti duhej të hynin edhe Jusitiniania përkatësisht hapësira e Kosovës dhe e Maqedonisë, Iliria (Kroacia) dhe vetë nënshkrante „Georgie despot Prvo Justinianskog otačastvii, i vasoi Sloveno - Srbskio Ilirii i Misiam i proč”.[34]

Ka edhe raste kur një krahinë a krahinëz kinse na e paska marrë emrin (edhe) nga ndonjë qytet. Kështu, ka një supozim se krahina që më vonë u quajt Metohia e paska marrë emrin nga një qytet që qenka quajtur Metoja ose Metuja që po u përmendka gjatë shek. XIX, si një mbishtresë toponimike mbi emrin Hosnon të dëshmuar ndër shkrime bizantine, ndërsa në ato sllave si Hvosno e i ripërtrirë pas Luftërave Ballkanike; Krahina Dukagjin u quajt kështu mbase nga një qytet të cilin Frang Bardhi e përmendte më 1636 si Gjytetja e Re ose Dukagjina,[35] të cilin kujtoj se duhet kërkuar në anë të Gjakovës; krahina Altin ili u quajt sipas emrit parasllav të Bjeshkëve të Junikut; krahina Opoja qenka quajtur kështu[36] sipas një qyteti