Aspekte të planifikimit strategjik në fushën e arsimit

28 shkurt 2006 /TN

- Investimi në arsim në funksion të krijimit të mirëqenies, zhvillimit kombëtar dhe integrimeve evropiane

- Strategjia për planifikimin e zhvillimit të arsimit parauniversitar do të jetë një proces gjithëpërfshirës për vijëzimin e një vizioni të qartë për arsimin kosovar dhe të rrugëve dhe mjeteve (strategjive) më efikase për arritjen e objektivave të duhura përmes të cilave të jetësohet ky vizion

Shkruan: Xhavit REXHAJ*

Planifikimi strategjik është thelbi i funksionimit të një organizate apo institucioni të suksesshëm në botën e përparuar.
Mbase, pikërisht, duke i falënderuar mënyrave të planifikimit sot në botë i kemi vendet e përparuara dhe të tjerat jo aq të përparuara.
Edhe ish vendet komuniste e kanë bazuar zhvillimin e vet shoqëror ekonomik në planet famoze pesëvjeçare zhvillimore. Megjithatë, një prej arsyeve të dështimit të këtyre planeve do të ketë qenë se ato ishin më shumë vizion i paqartë dhe një listë e dëshirave të një elite politike, të huaja për ata që pritej t’i zbatonin.
S’do mend se janë disa parime dhe premisa të cilat i bëjnë disa planifikime të mira e disa jo edhe aq efektive. Në këtë kontekst dhe para së gjithash kemi të bëjmë me planifikimin real (strategjia nuk bën të jetë fontanë dëshirash të parealizueshme), vizionin e qartë (strategjia duhet të ketë vizion lehtë të kuptueshëm që i lidh të gjithë në procesin e zbatimit), pjesëmarrjen dhe pronësinë (çdo strategji duhet të hartohet, të zbatohet por edhe të ketë pronësi nga të gjithë faktorët relevantë), kreativitetin (strategjia duhet të hap rrugë për energjitë konstruktive dhe për kreativitet), etj.
Një element tjetër që gjithsesi duhet pasur para sysh gjatë procesit të hartimit të secilës strategji është ndërlidhja dhe ndërvarshmëria e sektorit në të cilin planifikohet me sektorët e tjerë, me komunitetin dhe rrethin e vet, me faktorët relevantë, me kontekstin rajonal e ndërkombëtar, etj.
Fjala kyçe në këtë kontekst është koherenca: çdo plan strategjik duhet të jetë koherent në vetvete, por edhe të jetë në koherencë me rrjedhat dhe proceset në sektorët, ambientin, përfituesit, si dhe me kontekstin më të gjerë gjeografik, politik e ekonomik.
Përfundimisht, ajo duhet të jetë pjesë motorike e zhvillimit të gjithëmbarshëm ekonomik të shoqërisë. Pikërisht ky aspekt i procesit të hartimit të planit strategjik për zhvillimin e arsimit parauniversitar është edhe në fokus të këtij shkrimi.
Më poshtë do të provojmë të vendosim procesin tonë të strategjisë në relacion me disa nga këta faktorë dhe veprues për të bërë më të qartë funksionin e strategjisë dhe misionin e MASHT në kuadër të qeverisë dhe të arsimit në kuadër të sektorëve të tjerë në shoqëri.

Koherenca e brendshme e strategjisë

Sistemi i arsimit parauniversitar është një strukturë komplekse e përbërë nga shumë komponente, nivele, segmente të rëndësishme dhe ndonjëherë divergjente të cilat “garojnë” për trajtim parësor nga ministria, qeveria dhe nga shoqëria në përgjithësi.
Një “garë” e tillë mund të rezultojë me ndarje të sistemit të arsimit sipas niveleve dhe tipeve të shërbimeve arsimore. Në këtë situatë do të përfundojmë në një gjendje të fragmentarizuar duke u orvatur për të bindur të tjerët se arsimi profesional, ai i përgjithshëm apo arsimi parashkollor etj. janë pikërisht ai segmenti më i rëndësishëm për shoqërinë. Kjo gjendje do të shkaktonte konkurrencë (që do të ishte pozitive) në njërën anë, por edhe kundërshti jo-konstruktive që do ulnin nivelin e sinergjisë, bashkërenditjes dhe bashkëpunimit, në anën tjetër. Për këtë arsye është qasje e duhur që koncepti fillestar i strategjisë dhe procesi i deritanishëm janë përqendruar në një prerje të tërthortë të veprimtarive arsimore për të siguruar cilësi, përfshirje, efektivitet dhe integrim të shërbimeve arsimore pa dallim, në vend të qasjes së trajtimit të niveleve arsimore (parashkollor, parafillor, fillor, i mesëm etj.) dhe të tipeve të këtyre shërbimeve (profesional apo i përgjithshëm).
Kjo qasje, ta quajmë holistike programore (kundruall qasjes fragmentare sipas nivelit, tipit, apo segmentit) siguron sinergji të përpjekjeve, bashkërenditje dhe pjesmarrje. Një qasje e këtillë kurrsesi nuk e përjashton pastaj prioretizimin e niveleve, tipeve, dhe shërbimeve sipas vizionit dhe mision të përcaktuar bashkërisht, kuptohet gjithnjë duke pasur para sysh prioritetet zhvillimore të shoqërisë dhe trendet në rajon e më gjerë.
Të gjitha këto krijojnë parakushte për një plan koherent ku pjesa komunikon lirshëm me tërësinë dhe tërësia funksionalizohet më mirë në rrethinës më të gjerë. Kjo qasje gjithsesi tërheq edhe përqendrimin nga debate të pafrytshme për primatin e niveleve kah përqendrimi në shkathtësitë, dijet, dhe shprehitë pozitive të nxënësve, studentëve dhe të të rinjve.

Lidhja ndërmjet dy strategjive: arsimi i lartë dhe arsimi parauniversitar

Në vitin 2005 MASHT përfundoi hartimin dhe miratimin e Planit Strategjik për Zhvillimin e Arsimit të Lartë 2005 – 2015.
Procesi i zhvillimit të kësaj strategjie është një bazë dhe përvojë e mirë për strategjinë e arsimit parauniversitar, në njërën anë, dhe pikë e dobishme referuese për vendosjen e lidhjeve të domosdoshme ndërmjet këtyre dy niveleve të shërbimeve arsimore. !
Në kohën e ekonomisë së dijes, çdo ndarje në universitare dhe parauniversitare do të ishte një ndarje artificiale dhe kundërproduktive e sistemit të arsimit. Trendet dominante në hapësirën evropiane të arsimit si: mësimi permanent, arsimimi i të rriturve, ndërlidhja e arsimit me rrjedhat dhe nevojat e shoqërisë, trendet në tregun e punës, arsimi jo-formal dhe informal, marrja para sysh e përvojës jetësore në karrierën arsimore etj. janë mekanizma lidhës që imponojnë natyrshëm pashkëputshmërinë e sistemit arsimor në tërësinë e vet.
Dokumente e procese relevante evropiane si: Procesi i Bolonjës (në arsimin e lartë), Deklarata e Kopenhagës (për arsimin profesional) dhe Procesi i Lisbonës (për reformat dhe synimet e arsimit në Evropë deri në vitin 2010) paraqesin një kornizë të gjerë e cila në njerën anë ndikon fuqishëm për lidhjen e arsimit me shoqërinë e ekonominë, dhe thërret për ndërlidhjen dhe sigurimin e urave fleksibile ndërmjet niveleve arsimore.
Kjo kornizë e trendeve në arsimin evropian paraqesin udhërrëfimin dhe orientimin e përgjithshëm për kahet e mëtejme të zhvillimit të arsimit kosovar, gjithnjë duke pasur para sysh specifikat e rrjedhave në arsimin kosovar dhe të nevojave zhvillimore të shoqërisë tonë.

Proceset integruese dhe trendet e zhvillimit në Evropë dhe rajon

Dokumentet e sipërpërmendura evropiane dhe nisma e dokumente të ngjashme me karakter rajonal janë udhërrëfyese dhe pika orientimi edhe për, së paku, dy arsye të tjera:
a) Qëllimet dhe objektivat e zhvillimit të arsimit në rajon e në Evropë mund të shërbejnë si pika referimi për qëllime krahasimi të kaheve dhe të shkallës së zhvillimit të arsimit në Kosovë. Është e kotë çfarëdo orvatje për vlerësimin e efikasitetit e të efektivitetit të sistemit tonë arsimor nëse për këtë qëllim nuk shfrytëzohen piketat dhe indikatorët zhvillimorë të sistemeve arsimore të vendeve të tjera.

Për ilustrim mund të përdorim testet ndërkombëtare PISSA (arsimi i përgjithshëm) dhe TIMS (arritshmëria në matematikë dhe në shkencat natyrore). Është e kotë mbledhja, sistemimi dhe analiza e të dhënave për sistemin arsimor në Kosovë, nëse këto nuk janë të krahasueshme me të dhënat e mbledhura nga, për shembull, vendet anëtare të OECD-së. Procesi i jonë hartimit të strategjisë mund të luaj rol të rëndësishëm në përcaktimin e mekanizmave dhe masave që do të siguronin koherencë dhe përputhshmëri të indikatorëve, standardeve të arritshmërisë, dhe të objektivave të proceseve arsimore kosovare me ato përkatëse evropiane.

b) Proceset integruese evropiane dhe rrjedhat përkatëse në tregun e punës në rajon e më gjerë, janë ndihmesë e madhe në vendosjen e prioriteteve tona për zhvillimin e mëtejmë të arsimit kosovar.
Kjo bëhet edhe më e rëndësishme nëse kihet para sysh mosha e re e popullatës dhe shkalla e papunësisë në Kosovë. Do të kalojnë edhe disa vjet deri sa ekonomia kosovare të jetë në gjendje të sigurojë vende pune për numrin e madh të të rinjve të cilët hyjnë në tregun e punës çdo vit. Në këtë kontekst, në plan afatmesëm dhe afatgjatë, është me rëndësi të analizohen rrjedhat në tregun evropian të punës.
Marrëveshjet për tregti të lirë në rajon, marrëveshjet dhe dokumentet e ndryshme evropiane për hapjen e tregut të punës për vendet kandidate dhe për ato në procesin e stabilizim – asociimit, sinjalet e ndryshme për lehtësimin e regjimit të vizave për po këto vende dhe konkluzionet e fundit të Komisionit Evropian për zgjerim të mëtejmë të BE-së në drejtim të vendeve të Ballkanit Perëndimor, janë tregues mjaftë të qartë që mund të shërbejnë për përcaktimin e një numri të prioriteteve dhe të kaheve të zhvillimit të mëtejmë të arsimit kosovar në funksion të zhvillimit të shoqërisë.

Arsimi dhe shoqëria (ekonomia)

Në situatën kur ekonomia jonë nuk mund të absorbojë numrin e madh të të diplomuarve nga shkollat e mesme apo nga universiteti, MASHT dhe qeveria kosovare duhet të mendojnë mekanizma dhe strategji të shmangies së aftësimit të të rinjve për vende pune të cilat realisht nuk ofrohen në treg.
Në vend të kësaj duhet mbështetur në një strategji të kombinuar jo vetëm të sigurimit të shkathtësive për punë, por edhe në formimin e kandidatëve me shkathtësi për rritjen e punësueshmërisë përmes zhvillimit të ndërmarrësisë te ata; pos kësaj do të duhej zhvilluar profile që i përshtaten prioriteteve zhvillimore të Kosovës (që duhet të përcaktohen nga qeveria) apo të vendeve në rajon e më gjerë.
Asnjë prej këtyre nuk është e mundur nëse paraprakisht nuk sigurohen kushte për bashkëpunim më të mirë të institucioneve arsimore me komunitetin, me shoqërinë dhe, sidomos, me institucionet e organizatat ekonomike.
Strategjia për planifikimin e zhvillimit të arsimit parauniversitar është rast për të dhënë një vizion për një hapje të tillë dhe partneritet ndërmjet këtyre sektorëve. Në të njëjtën kohë, kjo do të ishte edhe në funksion të vendosjes së koherencës në synimet e sektorëve dhe segmenteve të ndryshme të shoqërisë, por, njëkohësisht do të ndihmonte edhe në avancimin e kohezionit social.

Përfundim

Strategjia për planifikimin e zhvillimit të arsimit parauniversitar do të jetë një proces gjithëpërfshirës për vijëzimin e një vizioni të qartë për arsimin kosovar dhe të rrugëve dhe mjeteve (strategjive) më efikase për arritjen e objektivave të duhura përmes të cilave të jetësohet ky vizion.
Në këtë kuptim është e domosdoshme pjesëmarrja e të gjitha palëve të interesuara, jo vetëm për të mirë të fëmijëve e të të rinjve tanë, por për të mirë të të gjithë shoqërisë sonë, të zhvillimit të saj ekonomik dhe të integrimit tonë në familjen e vendeve të Bashkësisë Evropiane.
Ne nuk guxojmë kurrsesi të nënçmojmë rëndësinë e investimit (të energjisë dhe të mjeteve financiare) në arsim për krijimin e mirëqenies, për integrim në Evropë dhe për zhvillim kombëtar.


(*Autori është Drejtor i Departamentit për Arsimin e Lartë në MASHT)