|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

KULTURË

Salvatore Kuasimodo në shqip nga Zimo Krutaj

27 shkurt 2006 /TN

 

Çerçiz Loloçi

 

Për herë të parë vjen në shqip përmbledhja më e plotë e nobelistit italian Salvatore Quasimodo, përgatitur nga shkrimtari Zimo Krutaj dhe botuar nga “ombra GVG”. Libri hapet me parathënien “Salvatore Quasimodo dhe poetika e fjalës” dhe vijon me poezi të zgjedhura nga vëllimet poetike: “Ujëra dhe toka”- 18 poezi, “Oboe e mbytur”-17 poezi, “Erato e Apollion”-10 poezi, “Poezi të reja”-11 poezi, “Ditë pas dite”- 13 poezi, “Jeta nuk është ëndërr”-7 poezi, “Blerimi i rremë dhe i vërtetë”- 7 poezi, “Toka e pakrahasueshme”-13 poezi,  “Të japësh e të kesh”- 9 poezi dhe mbyllet me një ese brilante të vetë autorit “Fjalë për poezinë”.

 

 

SALVATORE KUAZIMODO DHE POETIKA E FJALËS

 

GILBERTO FINZI

 

Shënime biografike

 

Sicilia e Milano, midis këtyre dy skajeve ekstreme, sinteza të pothuajse çdo ndryshimi (kulturor, industrial, teknologjik, etj.), midis një veriu e një jugu ende kaq të ndarë, shtrihet Italia e Kuazimodos (Quasimodo). Përvoja e tij si njeri e si poet shkon nga vetmia dhe miti i një Sicilie të varfër e megjithatë krenare, te një  Milano industrial, njëherë e një kohë qendër aktive e Rezistenës, ndërsa tani maja më e lartë e “qytetërimit të atomit” dhe e shoqërisë në zhvillim.

 

I lindur në Modika (Modica) në 20 Gusht 1901, Salvatore Kuazimodo, bir i një punonjësi hekurudhash, e kalon fëmijërinë e tij të hershme në stacionet e vogla të fshatrave. Klasat e para i ndjek në Xhela (Gela), që këtej, fare pak ditë pas tërmetit famëkeq të 1908-ës, shkon pas të atit, i cili transferohet në Mesinën e shkatërruar. Gjatë gjthë jetës, megjithë kohën e kaluar, poeti do të kujtojë me gjallëri të jashtëzakonshme, një jetesë të çuditshme në vagonat hekurudhorë, midis gërmadhave, vrasjeve të çakallëve, lëkundjeve sizmike të njëpasnjëshme.

 

Më pas ai studion në Palermo: janë studime teknike që do të duhej ta çonin, më vonë, në fakultetin e inxhinjerisë. Në fakt, më 1919, shkon  në Romë për të ndjekur Politeknikun: por gjendja e pasigurt ekonomike e detyron të kërkojë punë. Pasi punon si projektues teknik në një ndërmarrje ndërtimesh, komisioner dyqanesh, nëpunës teknik pranë një magazine romane, pasi organizon, - siç rrëfente  vetë – një grevë, pikërisht në vigjilje të hyrjes në fuqi të ligjit fashist antigrevë, gjeti një punë të re, më të qëndrueshme, në Xhenjon Civile.

 

Më vonë u transferua në jug, në Rexho Kalabria dhe, pasi i la pas dore studimet, filloi të shkruante vargje: madje rifilloi, nëse është e vërtetë që përpjekjet e tij të para poetike nisin që kur ishe 14 vjeç. Poezitë e para ua lexon miqve, Salvatore Puliatit e Elio Vitorinit dhe, në vijim të ftesës së Vitorinit, më 1929, shkon në Firence, ku njeh, ndër të tjerë, Euxhenio Montalen, Manzaninën, Lorian e Bonsantin, i cili boton, për herë të parë, tre poezi të të riut sicilian në revistën “Solaria”.

 

Është viti 1930, vit në të cilin botohet përmbledhja e parë e rëndësishnme e poetit “Ujëra dhe toka” (“Acque e terre”), që pritet me vëmëndje e interes nga kritika. Pastaj, përveç se me “Solarian”, bashkëpunon me revistat “Circoli” e “Leteratura” me poezitë që më vonë do të përfshihen në botimin “Oboe e mbytur” (“Oboe sommerso”, 1932). Më 1933 fiton çmimin e parë letrar, “Antico Fattore”.

 

Ndërkaq, “puna për të siguruar jetesën” e bën  të zhvendoset vazhdimisht: nga 1931-shi në Imperia, më afër miqve poetë Montale, Sbarbaro, Grande; pastaj në Sardenjë e, më në fund, falë interesimit personal të Anxhiolo Silvio Novaros, në Milano. Këtu Kuazimodo duket se gjen mjedisin e vet të natyrshëm, mes miqve që mblidhen tek Biffi e tek Savini, në diskutime të frytshme me artistë, shkrimtarë, muzikantë, si Arturo Martini, Kantatore, Sasu, Sinisgali, Ronjoni, Tofaneli, Persiko etj.

 

Edhe pse i “internuar” në Valtelina nga një “shef që nuk i duronte poetët” – janë fjalë të tij – kthehej vazhdimisht në Milano për miqtë, për poezinë, për kërkesat e tij të thella kulturore e letrare. Një përmbledhje e re, “Erato e Apollion” e paraprirë nga një parathënie autoritare, sot e famshme, shkruar nga Sergio Solmi (më vonë parathënie edhe e vëllimit “E mbrëmja ia beh në çast” (“Ed e subito sera”) del më 1936; i vitit  1938 është vëllimi “Poezi” (“Poesie”), i shoqëruar gjithashtu me një studim të rëndësishëm të Orest Makrit (Macri); kritika më e mprehtë ndjek veprën e tij poetike.

 

Ndërkohë e ka lënë zyrën e Xhenjos Civile: tani punon me Cezar Zavatinin, në fillim si sekretar i vetë Zavatinit, pastaj në “Settebello” dhe, duke nisur nga 1939-a si redaktor në “Tempo”. E po kësaj periudhe është vepra e tij e parë e rëndësishme në fushën e përkthimit poetik: “Lirikë grekë” (“Lirici greci”) botuar për herë të parë më 1940 me parathënie të Luçiano Ansekit. (Ansechi). Më 1942 pason vëllimi që përmbledh krijimtarinë poetike të të gjithë periudhës së mëparshme, “Dhe mbrëmja ia beh në çast”.

 

Pastaj vjen lufta, momentet më të këqia të saj, të jetuara në Milano, në mes të frikës e të errësirës së bodrumeve. Zhytet në punë e përkthen përsëri: nga “Odiseja” e nga Katuli, “Edipi-n mbret” të Sofokliut dhe “Ungjillin” e Shën Gjonit. Por poeti, ndërkaq, përgatit një tjetër provë force: këngën epike të “Ditë pas dite” (Giorno dopo giorno”), 1947, të cilën do ta ndjekin vepra gjithashtu me vlerë: “Jeta nuk është ëndërr” (“La vita non e sogno”), 1949, “Blerimi i rremë dhe i vërtetë” (“Il falso e vero verde”), 1956. Në vitin 1958, për veprën “Toka e pakrahasueshme” (“La terra imparegiabbile”) poetit i jepet çmimi “Viareggio” (më 1953 kishte marrë, bashkë me anglezin Dylan Thomas, çmimin Etna – Taormina). Më në fund, një vit më pas (1959), Kuazimodo fitoi vlerësimin më të madh, çmimin “Nobel” për letërsi.

 

Nga viti 1941 e pothuajse deri në vdekje (e cila ndodhi papritur në Napoli më 14 qershor 1968) Kuazimodo jep mësim Letërsinë Italiane në Konservatorin Muzikor “Xhuzepe Verdi” të Milanos; vijon në mënyrë aktive punë e tij si përkthyes– poet; pas Eskilit dhe Euripidit përkthen kryesisht Shekspirin, nga “Romeo e Zhuljeta” te “Antoni dhe Kleopatra” dhe pak poetë modernë: kilianin Neruda, amerikanët Cummings e Aiken, rumunin Arghezi. Shënime dhe recensione të rubrikës teatrore të mbajtur prej tij në të përjavshmet “Omnibus” dhe “Tempo” u mblodhën në vëllimin “Shkrime për teatrin” (“Scritti sul teatro”) 1961, ndërsa përmbledhja poetike “Të japësh e të kesh” (“Dare e avere”), e përfshirë në botimin e tanishëm (“Tutte le poesie”), është e vitit 1966.

 

Sidoqoftë, një profil i tij biografik nuk do të ishte i plotë, nëse nuk do të shtohej se poeti ka qenë në qendër të debatit letrar të kohës sonë, duke ndërhyrë mprehtësisht, para së gjithash, mbi problemin e raportit midis poezisë e shoqërisë, duke teorizuar e mbështetur nevojën e kalimit nga “monologu” në “dialog” dhe nga një poezi “lirike” në një poezi “dramatike” e “epike”. Por, nuk janë vetëm studimet dhe artikujt e ribotuar në “Poeti e politikani dhe studime të tjera” (“Il poeta e il politico ed altri saggi”, 1960) që dëshmojnë angazhimin etik e qytetar të poetit; jo rrallë Kuazimodo ka ndërhyrë publikisht apo privatisht në favor të shkrimtarëve të burgosur, të keqtrajtuar, të ndaluar, në çdo pjesë të botës.

 

Nëse gjuha e tij është shenja tipike e një origjinaliteti të padyshimtë poetik, interesat e tij konkrete etike e demokratike, dokumentojnë atë kurajë e atë synim të pareshtur ndaj lirisë individuale e kolektive, të cilat gjithashtu përbëjnë indin e nevojshëm, sfondin, vetë origjinën e poezisë së tij më të zgjedhur.

 

 

Shënime kritike

 

Duke lënë mënjanë avanguardat e fillimit të shekullit XX, klima e viteve tridhjetë në Itali pasqyron një situatë historike të mbyllur, në të cilën hapësira që i lihet shkrimtarit bëhet zbrazëti, vetmi, mungesë. Edhe duke mos i lënë pas dore prirjet origjinale të më modernëve ndërmjet shkrimtarëve tanë – Jahier, Ungareti, Montale, - Kuazimodo i hershëm, ai i vëllimit “Ujëra dhe Toka”, rishfaq ende ndikime paskoliane, danunciane: por zëri i tij autentik tashmë akumulon përvoja ekzistenciale vetjake në një gjuhë plotësisht të ndërgjegjshme për mundësitë e veta shprehëse.

 

“Miti” i Kuazimodos buron nga pjekuria e veprave “Oboe e mbytur” dhe “Erato e Apollion”: është miti i vetmisë psikologjike e metafizike të njeriut në dhembjen e jetës, asgjëja e gërmadhave të zemrës, zhgënjimi i plotë i ekzistencës, të cilat bëhen këngë e poezi në vetë gjendjen e dëshpërimit shumë të madh abstrakt. Në teknikën e përkryer të një gjuhe të përpiktë, të fisme, të mbyllur, asnjëherë krejt e shtendosur apo e lënë pas dore; në sigurinë e skajshme të përfytyrimeve që kujtohen ose nuk mbahen mend, trupore apo jolëndore, të pranëvënieve analogjike të pazakonta, nganjëherë edhe të detyrueshme, gjendet masa dhe vërtetimi i asaj që kritika e quan “Poetika e fjalës”.

 

Por, pasi kishte filluar lufta, kur Mondadori botoi në “Specchio” “E mbrëmja ia beh  në çast” (1942), në këtë përmbledhje të fundit, ndihet që rrethi i mbyllur i vetmisë priret nga përthyerja e një qëndrimi të ri të poetit, të cilin dhimbja e ka bërë më të ndjeshëm ndaj njerëzve të tjerë, ndaj dhimbjeve të tjera. Në ndarjen e fundit të këtij libri, “Poezi të reja”, (1936–1942) ndjehen, në fakt, shqetësime dhe gjendje më pak të shkëputura, më pak vetjake apo të rralla.

  

Sigurisht un-i, njeriu i vetmuar, individi i veçantë që del në pah te “Mbrëmja ia beh në çast”, ka gjithashtu një histori të vetën, një fëmijëri, një familje: dhe kjo është Sicilia, ishulli mitik, koloni greke me kulturë të pasur. Më vonë, përsëri Sicilia do të luajë një rol parësor në evolucionin  e “un-it” drejt “nesh”, derisa të humbasë ravijëzimet reale për t’u bërë simbol: kujtimi jetëshkrimor e  letrar, i filtruar nga një kulturë klasike e nivelit të lartë, do të bëhet vetë emblema e atdheut dhe e kontrakditave të tij, apo edhe më shumë e “të fyerve dhe e të poshtëruarve” në protestën e pasluftës.

 

Pak a shumë në të njëjtën periudhë, Kuazimodo i dha dorën e fundit atij përkthimi të “Lirikëve grekë” që risjell me një aktualitet dinamik të gjuhës e të stilit, klasikët e lënë deri atëherë nën përkujdesjen akademike të filologëve. E vlerësuar si një krijim i vërtetë dhe i mirëfilltë poetik, edhe “Lirikë grekë” ndihmon në një farë mënyre, në procesin evolutiv të qartësuar tashmë në krijimtarinë bashkëkohore të poetit; ndërsa më pas, lufta dhe ngjarjet e kohës historike, edhe duke mos përcaktuar një ndarje reale të një vepre në tërësinë e saj unike, (në të vërtetë do të ishte e pasaktë të flitej për një Kuazimodo “të parë” e “të dytë”) arrijnë të përshpejtojnë tensionet dhe ndryshimet tanimë në veprim, nga lirika tek epika dhe nga monologu ne dialog.

 

Edhe në planin formal, për nga mjetet e përdorura, “Ditë pas dite” (1947), dëshmon një qëndrim të ndryshëm të poetit kundrejt gjuhës, për shembull, një hapje ndaj gjuhës së folur, e cila në poezitë që vijojnë do të vijë duke u zgjeruar deri te kronika apo fakti i vërtetë.

 

Megjithatë, hapja formale dhe prirja ndaj epikës ishin koherente si me dijet stilistike të viteve të hermetizimit (edhe të hermetizmit të veçantë të Kuazimodos), si me kërkesat e një poezie korale e cila ishte këngë e popullit në luftë dhe pikëllim për të rënët. Kuazimodo, duke kuptuar apo gjetur me intuitë kërkesat anarkiste, jo vetëm kombëtare, por edhe europiane, kishte futur rishtaz historinë në poezi, pa u trembur nga ajo oratori fisnike që ndonjëherë iu rrëshqet nga duart poetëve të atdheut e të protestës.

 

Librat pasues – “Jeta nuk është ëndërr” (1949), “Blerimi i rremë dhe i vërtetë” (1956) – sjellin ripohime magjepsëse të një gjuhe e të një tematike të ndërlikuar: me të njëjtat rrënjë të thella në tokën e tij – Sicilia, Italia -  poeti kërkonte dialogun me njeriun, me njerëzit, dhe toni epiko- lirik i zhvendoste caqet e problemit, nga martirët e sheshit Loreto, në Aushvic, për t’u rikthyer edhe një herë në shenjë proteste, në keqardhjen për Jugun e largët, për të shpronësuarit e Veriut industrial.

 

Eshtë fjala për një angazhim kulturor modern, i theksuar edhe nga shkrimet kritike e teorike të botuara në një përmbledhje të vitit 1960 (“Poeti dhe politikani”), në kuptimin dhe në kahjen e përhershme të interesave të kthyer në mënyrë dinamike ndaj botës në të cilën jetojmë. Dhe interesi për “qytetërimin e atomit”, i ndjekur nga pasioni politik i pasluftës, shkakton pikënisje kronikash e motive polemikash në shumë poezi të vëllimit “Toka e pakrahasueshme” (1958), edhe pse poeti as këtu nuk mund të heqë dorë nga ajo që përbënte qendrën e poezisë së tij të deritanishme: Sicilia – njerëzimi, karakteri etik, kërkimi përdëllyes i njeriut të kohës sonë, tek i cili Kaini dhe Abeli janë të bashkëpranishëm; përveç, natyrisht, elementit të parë të një gjuhe që ngjishet ose shkrihet me elasticitetin dhe përkulshmërinë e kërkuar nga tematikat etike dhe ideologjike.

 

Dhe nga njeriu “i plotë” si identitet i së mirës e së keqes, në një stil të mbështetur në arritjet e tij më të mira, do të lindë edhe vëllimi pasues “Të japësh e të kesh” (1966), ku dendur, por shtruar, mbizotëron një raport dramatik i poetit me vdekjen, e cila përfaqëson anën tjetër, mohimin e dashurisë së tij të pafund për jetën, në të gjitha pamjet e saj, individuale e kolektive, kulturore, shoqërore, etike, politike.

 

Miti dhe zhvillimi i tij

 

Miti i moçëm i Kuazimodos është një ndjenjë vetmie që bëhet këngë e monodi duke buruar nga rrënojat psikologjike e ekzistenciale të individit. Ky mit, i mbyllur dhe i pjekur në një gjuhë, “vokaliteti” i së cilës është vënë në spikamë nga kritika, nëpërmjet një zhvillimi të dëshmuar nga shprehjet poetike, përveç se nga poezitë e ndërmjetme apo kalimtare, është vënë rishtaz në diskutim kundrejt historisë, problemeve kolektive, temave shoqërore.

 

Megjithatë, bëhet fjalë për një zhvillim që nuk e prek kryesoren, “vijën e harmonishme” brenda së cilës shtjellohet vepra poetike e Kuazimodos. Që këtej rrjedh poezia e madhe e Rezistencës dhe e atdheut në luftë (“Ditë pas dite”, “Jeta nuk është ëndërr”, “Blerimi i rremë dhe i vërtetë”). Poezi “korale”, e cila, në rreptësinë e një stili të pavarur, tashmë të arrirë, priret drejt epikës ose drejt një forme epiko–lirike. Antimiti (apo miti i ri) i Kuazimodos është tani një vlerë morale e qytetare, brenda së cilës individi mund të rinjohë vetveten të plotë e të lirë psikologjikisht, shoqërisht, politikisht.

 

Motive morale e civile

 

Kuptime të ekzistencës, motive etike individuale, polemika civile e shoqërore janë elementë përbërës të kësaj poezie: ajo që është dhe mbetet një vlerë e pakapërcyeshme në poezitë e luftës e të Rezistencës, në mbishkrimet dhe në epigrafet të ashtuquajura “të zjarrta”. Por ndryshimi vijues te “Ditë pas dite” përcakton dhe rregullon një sistem të veçantë e të qëndrueshëm antropometrik.

 

Poeti beson gjithnjë te njeriu, megjithë rravgimet e luftës dhe ato – në një farë kuptimi edhe më të këqia – të paqes e të “qytetërimit të atomit”. Beson në mundësitë e ndryshimit të botës e të shoqërisë, beson në historinë e bërë nga njeriu: histori rrënqethëse, kriminale, cfilitëse, që çon detyrimisht në trajtimin pa rrugëdalje të epokës sonë, kur nuk ecet drejt një shndërrimi të plotë të njeriut, drejt një verifikimi të miteve të tij, në themelimin e një ekzistence të denjë për t’u jetuar.

 

 

Vendet gjeografike – poetike

 

Eshtë thënë që Sicilia e Milanoja janë vendet tipike të poezisë së Kuazimodos: ishulli i kujtimeve mitike, i kujtesës jetëshkrimore e kulturore, shndërrohet pak nga pak në një prani konkrete, reale, të një kohe e të një grupi njerëzish, problemet e të cilëve poeti do t’i ndjejë më të gjalla pikërisht duke jetuar në Milanon e qytetërimit e të kulturës moderne.

 

Dhe ky Milano është simbol i luftës së përhershme të njeriut: në fillim kundër antinjeriut të bombave, të kampeve të përqëndrimit e të frikës, pastaj kundër gjithë asaj që njeriu, në kohë paqeje, duhet t’ia heqë maskën për të qenë i lirë në shoqëri e vetvete.

 

Në Milano, në “natyrën e deformuar” të qytetit ku njerëzia është numër, sasi, ndoshta ka ende për poetin një mundësi racionale–emocionale për kundërshtimin e strukturave (shoqërore, politike, kulturore) në një epikë të re, moderne.

 

Figura dhe stili

 

Pas “poetikës së fjalës”, kumbimit të pastër, figurave të tejpashme dhe muzikës së vëllimit “E mbrëmja ia beh në çast”, në poezinë e Kuazimodos bën udhë një ndërgjegjësim gjuhësor i cili kundrejt përsosjes formale – edhe pse të ruajtur e të përçuar në çdo ngjarje poetike të mëpasshme – parapëlqen domethënien dhe komunikimin. Tipik për këtë është kalimi (i ndërlidhur me temat popullore dhe me projektimin e një njerëzimi të ardhshëm, të mundshëm) nga monologu lirik në dialogun dramatik, në epikë apo në formën epiko–lirike, karakteristike për krijimtarinë e vonshme të Kuazimodos.

 

Përktheu:  ZIMO KRUTAJ

 

 

Vepra të Salvatore Kuazimodos

 

Poezi:

 

“Ujëra dhe toka”, Firence, 1930 

“Oboe e mbytur” , Xhenova, 1932

“Aromë ekualipti e vargje të tjera”, Firence, 1933

“Erato e Apollion”, Milano, 1936

“Poezi” Milano, 1938

“E mbrëmja ia beh në çast”, Milano, 1942

“Me këmbën e huaj përmbi zemër”, Milano, 1946   

“Ditë pas dite”, Milano, 1947                                                                                                

“Jeta nuk është ëndërr”, Milano, 1949                                                                                      

“Blerimi i rremë e i vërtetë”, Milano, 1953                                                                 

“Toka e pakrahasueshme”, Milano, 1958                                                 

“Poezi të zgjedhura” Parma, 1959                                                          

“Të gjitha poezitë”, Milano, 1960                                                             

“Të japësh e të kesh”, Milano, 1966                                                                                       

“Poezi e ligjërime për poezinë”, Milano, 1971 (pas vdekjes)”                                  

 

 

Studime

 

“Petrarka dhe ndjenja e vetmisë” Milano, 1959

“Poeti e politikani dhe studime të tjera”, 1960

“Shkrime për teatrin”, Milano, 1961

Veprat e Kuazimodos janë përkthyer në 35 gjuhë.

 

                                      

                             

Poezi nga Salvatore Kuasimodo

 

 

E MBRËMJA IA BEH NË ÇAST

 

Sikush fillikat në zemër të tokës

tejshpuar nga një rreze dielli:

e mbrëmja ia beh në çast. 

 

 

ERË NË TINDARI

 

Tindari, të butë të njoh

mes kodrash të gjera varur mbi ujërat

e ishujve të ëmbël të Zotit,

ti sot më kaplon

e futesh në zemër.

 

Unë ngjis maja, humnera ajrore,

përhumbur në erën e pishave,

dhe shpura e lehtë që më përcjell

përhap në ajër,

valë tingujsh e dashuri,

e ti më merr,

nga malli i tyre më nxjerr

e frikëra hijesh e heshtjesh,

strehë gëzimesh dikur të pareshtura

e vdekje shpirti.

 

Për ty e panjohur është toka

ku fundosem çdo ditë

e fjalë të fshehta mëkoj:

tjetër dritë të zhvesh përmes xhamash

në petkun e natës,

e një gëzim që s’është imi prehet

në parzmin tënd.

 

I sertë është mërgimi,

e kërkimi i harmonisë që përfundonte

te ti, sot shndërrohet

në ankth të parakohshëm vdekjeje;

e çdo dashuri është strehë për trishtimin,

hap i heshtur në terrin

ku ti më ke vënë

bukën e hidhur të thyej.

 

Tindari, i kthjelltë, kthehet;

mik i ëmbël, më shfaqet qiellit

nga një kreshtë e më zgjon,

e unë bëj sikur i druhem kujtdo që s’di

se ç’erë e thellë më ka përfshirë.

 

 

TOKË

 

Natë, hije të kthjellëta

djep ajri,

era më mbërrin në fluturofsha te ti,

me të dhe deti aromë e tokës

ku bregut gjindja ime këndon

me vela, me trale

me fëmijë zgjuar herët në agim.

 

Male të thatë, fusha ku bari i parë

pret tufa e grigja,

malli juaj më mih në shpirt.

 

 

 

DIMËR I LASHTË

 

Dëshirë për duart e tua të dlira

në gjysmëhijen e flakës:

dinin për lisin e trëndafilat;

për vdekjen. Dimër i lashtë.

 

Melin kërkonin zogjtë

e bëheshin borë në çast;

kështu dhe fjalët.

Pak diell, një brerore engjëlli

e më tej mjegulla; e pemët,

dhe ne të ajërt n’agullim.  

 

 

RRUGICË

 

Nganjëherë më grish sërish zëri yt

e s’di ç’qiej e ujëra

më zgjohen përbrenda:

një rrjetë dielli tek shthuret

mbi muret e tu që mbrëmjeve ishin

një nanuritje llambash

dyqanesh të mbyllur vonë

plot erë dhe trishtim.

 

Kohë tjetër: një vegjë rrihte në oborr,

e natën dëgjohej një vaj

këlyshësh e fëmijësh.

 

Rrugicë: një kryq shtëpish

që përmenden ngadalë

e s’dinë se ç’frikë është 

të mbetesh vetëm në terr.

 

 

 

PREHJA E BARIT

 

Rravgim drite; shtjella të brishta,

breza ajrorë diejsh,

kërkojnë sërish humnera: hap plisin

që më përket e qetohem. Dhe fle.

prej shekujsh prehet bari

e zemra e tij me mua.

 

Vdekja më zgjon:

më qyq, më i vetëm,

rrah thellësinë e erës:

natën.

 

 

 

VJESHTË

 

Vjeshtë e butë, unë rrëmbehem

e n’ujërat e tua përkulem të pi qiellin,

fugë e ëmbël honesh e drurësh.

 

Sfilitje e sertë e lindjes

puqur me ty më gjen;

e në ty shembem e mëkëmbem:

 

gjë e ngratë e rrëzuar

që toka e vjel.

 

TANI QË DITA PO LIND

 

Nata po ikën dhe hëna

ngadalë shkrihet në kthjelltësi,

perëndon në kanale.

 

Është kaq i gjallë shtatori në këtë tokë

rrafshinë, luadhet janë të gjelbëra

si në luginat e jugut në pranverë.

I lashë shokët,

e fsheha zemrën brenda mureve të vjetër,

për të mbetur i vetëm me kujtimin tënd.

 

Si qenke më e largët se hëna,

tani që dita po lind

e këmba e kuajve trokon mbi gurët!

 

 

ELEGJI

 

Lajmëtare e akullt e natës

e kthjelltë je rikthyer në ballkonet

e shtëpive të shembura, për të ndriçuar

varret e panjohur, gërmadhat e shkreta

të tokës që nxjerr tym. Këtu prehet

ëndrra jonë. Dhe fillikate kthen

nga veriu, ku çdo gjë ngarend

pa dritë drejt vdekjes, e ti s’jepesh.

 

 

NJË HARK I HAPUR

 

Mbrëmja thërmohet në tokë

me gjëmim tymi e qokthi

nuk resht, flet vetëm

heshtja. Ishujt e lartë, të errët

copëtojnë detin, në plazh

nata përvidhet guaskave.

E ti mat të ardhmen, zanafillën

që s’mbetet, ndan me krisje

të ngadaltë shumën e një kohe që mungon.

Ashtu si shkuma u qepet

gurëve, ti e humb ndjenjën e rrëshqitjes

së patundur të shkatërrimit.

Vdekjen s’e njeh, teksa vdes

kënga e zymtë e hutinit, heton përreth

prenë e tij të dashurisë, zgjeron

një hark të hapur, rishfaq

vetminë e vet. Dikush do të vijë.

Përktheu: ZIMO KRUTAJ

 

 

FJALË PËR POEZINË

 

Ese nga Salvatore QUAZIMODO

                                           

           

Filozofët, armiqtë e natyrshëm të poetëve, dhe skeduesit e përhershëm të mendimit kritik, pohojnë se poezia (dhe të gjitha artet), ashtu si veprat e natyrës, nuk pësojnë ndryshime as gjatë dhe as pas një lufte. Ky është iluzion, sepse lufta ndryshon jetën morale të një populli dhe njeriu, në rikthimin e tij, nuk gjen më masa sigurie në  një modus jetese të brendshëm, të harruar apo të ironizuar gjatë provave të tij me vdekjen.

 

Lufta rivendos me dhunë një rregull të pashpallur në mendimin e njeriut, një zotërim më të madh të së vërtetës: shfaqjet e realitetit ndikojnë në historinë e saj.  Valeri (Valéry), më 1918, mbyll një periudhë të poezisë franceze, dhe Apolineri (Apollinaire) nis një tjetër, atë moderne. Hegjemonia  e pranisë danunciane (dhe poeti kishte qenë përhapësi i vetëdijshëm i buçitjes së armëve) rrëzohet pikërisht në atë vit, kur fillon reagimi ndaj poetikës së tij, ndaj gjuhës së tij. Më 1945, heshtja depërton në shkollën hermetike, në koliben baritore fiorentine të fonemave metrike. Qysh atëherë, është hapur një proces ndaj “pritjeve”. Pjekuri e një gjuhe apo dekadencë?

 

Kritika nuk mund t’i përgjigjet pyetjes dhe provon bilance ose pseudoteori të poezisë midis dy luftrave, duke shprehur lidhjet e saj me një traditë humaniste. Janë gurë të përkohshëm varresh, të cilët një ditë do të shkulen sërish për ta vënë  kronikën e hirit të formave nën varësinë e  historisë së njeriut poetik bashkëkohor. E ashpërsuar në një metodë abstrakte, ose e ngopur metodoligjikisht, një pjesë e kritikës ka kërkuar, prej më se 20 vjetësh, “shijen” për të rivlerësuar apo mohuar një poezi.

 

E mbushur me vese romantike, ka afruar “format”, duke besuar se i shmangej zhvillimit të kritikës kroçiane. Përmes shtrembërimeve të vetëdijshme (për shembull, norma e rreme e “brezave”), një antologji e vonë e “lirikës së shekullit XX”, ngurtëson në një muze familjar, nga viti 1905 deri më 1945, disa figura poetësh (nga krepuskolarët  te majat dhe bishtat hermetikë) në një sekuencë të frymëzuar me fjalë, por pa një ndërtim sistematik. Kritika hermetike, së cilës edhe Luçiano Ançeski ia lidhi shiritat trëndafilì të lindjes, filloi, më duket, ushtrimet e saj të para të leximit rreth vitit 1936 me një studim të Orest Makrit, mbi poetikën e fjalës në poezinë time.

 

Filozofi dëshmonte një entuziazëm të vetin për një metodë filologjike: ndoshta kjo ishte rruga e drejtë, mbështetja në mësimet e historisë, për të mbërritur në një përfundim mbi origjinën e gjuhës së sotme poetike italiane. Ançeski, ndoqi mësimet e mjeshtrit të vet, Xhuzepe de Robertit, duke i ringjitur në fillim Kampanës te “Lirikët e rinj” e pastaj krepuskolarëve  kohën e bisedave të para antidanunciane dhe belbëzimet e ndrojtura të një “ars poetika” të ri, për të afruar “thyerjet” e Ungaretit (më shkoqur, të “Alegrisë”, që nuk është hermetike) me një hulli të  mundshme tradicionale. 

 

Një perspektivë leximi e zbehtë e baroke, e çon kritikun, tek ato parashtresa, në përcaktime të pasigurta, në dëshmi alarmante mbi vlefshmërinë (vetë zgjedhja është një akt kritik) e një periudhe poetike të prekshme e pozitive  të historisë së letrave italiane. Kush priste me ambicie të madhe, kërkimet e novatorëve, më parë se të bënte shembull një “semantikë ndërtimesh”, (sqarojmë, të figurave) për të përcaktuar origjinat e një shkolle hermetike (dhe shkolla ka qenë, s’mund të mohohet) u ngrit, për arsye krejt të veçanta, në gjeometritë abstrakte të artit të pastër, në arkadizmin ose spiritualist ose stilistiko-evokativ, sipas hapësirës që u lejonte pavarësia e formës.

 

Kështu shfaqet mungesa e një orientimi kritik kundrejt poezisë së kohëve të fundit, asaj poezie që kristalizoi lufta, ndërsa rrekjet e të vegjëlve tirrnin simbolizma të reja dhe sentenca ekzistenciale kundër heshtjes së poetëve. A qe kjo  një kritikë për emblemat? E formalizmit të rreptë? Përfundimet vagëllohen në induksione të përafërta. Këtu krepuskolarët, atje futuristët, e më tej prapë  voçianët: një kronikë që nuk di të dallojë poezinë nga letërsia. Në të vërtetë, poetët shfaqen si motive përcaktuese të një lëvizjeje letrare, vijojnë një fazë të ndërprerë më parë nga “hija”, Korazini, nga statuja Kampana, nga lugati Sbarbaro.

 

Fantazmat na rikujtojnë që shumë shekuj të poezisë italiane mbartin frymëzimet e stërholluara të Arkadisë. Një lulëzim zërash të fashitur nga Komunat, nga Kontetë, nga Principatat, nga Oborret, nga pushtetet fetare. Trashëgimi përkimesh të përgjithshme, ku poeti është “dashnori i padashuruar” përmes shifrave, midis zjarrit dhe ngricës, të përpikta si vdekja. Ja poeti, një njeri që rrezikohet nga ndjenjat, një natyrë inferiore peng i dashurisë, të cilën e zotërojnë të tjerët, të gjithë të tjerët, të pasur në emërtime psikologjike: që prej zanafillave të letërsisë sonë, pikërisht vrulli estetik e doktrinar na mbajti të gjallë në kohë shtatë-tetë poetë, shtatë-tetë njerëz.

 

Pra, për besnikëri ndaj bëmave tradicionale, në hapësirat e vox-it letrar, mjerisht, me përjashtim të dy ose tre shembujve të mjaftueshëm e kumtues, kritika na shtyn të pyesim: cilët janë këta poetë dhe çfarë përfaqësojnë në botën bashkëkohore? Luajnë me hijet në forma të pastra arti, apo, përmes një zhvillimi të njohjes e të përcaktimeve kalimtare, lidhin jetën me letërsinë? Udhëpërshkrimi kritik është i nevojshëm. Lufta zuri në befasi një ligjërim poetik që po formësonte një pjesëmarrje të objekteve tokësore për të arritur universalen. Alegoritë ishin shkrirë në vetminë e diktaturës. Kritika ka parapëlqyer zgjidhjet intelektuale të procesit poetik: në simbolet dhe baroket petrarkiane ka besuar se individualizonte vetët poetikë, qenien e fjalës formuese.

 

Por letërsia “mendohet”, ndërsa poezia “bëhet”. Poeti nuk ekziston si pjesëmarrje letrare përveçse pas përvojës së tij “të çrregullt”. Thyerje e natyrshme dhe e panatyrshme e një metrike dhe teknike të zakonshme, poeti ndryshon botën me lirinë dhe të vërtetën e tij. Zëri i Homerit ekziston përpara Greqisë, dhe Homeri “formon” qytetërimin e Greqisë. “Historia e formave si histori e fjalës”, edhe kur të jetë kryer, nuk e shteron hitorinë e poetëve. Poeti është një njeri që u bashkënjitet  njerëzve të tjerë në fushën e kulturës dhe është i rëndësishëm për “përmbajtjen” e tij (ja fjala e rëndë), përveçse për zërin e tij, kadencën e zërit të vet (menjëherë të dallueshme, nëse imitohet).

 

Poeti nuk “thotë”, por përmbledh shpirtin  dhe njohjen e vet e këto të fshehta i bën të qenësishme duke i detyruar të dalin nga anonimati e të personalizohen. Cilat janë pra, fjalët e këtyre poetëve midis dy luftrave? A janë këta poetë mjeshtra, që kanë të drejta ndaj atdheut bashkëkohor, apo përkundrazi, janë shtegtarë, zbatues ushtrimesh stili, kategori letrare të shuara?

 

Askush nuk na e ka thënë këtë dhe kritikët (të shumtë në periudhën midis dy luftrave) kanë ripërsëritur skema jo të veçanta, më shumë përngjasime sesa shëmbëlltyra të njerëzve. Siç e kam thënë, poezia është njeriu: dhe ato letra të numëruara nga “shija” janë vetëm një hyrje në dramën e një pjese të historisë së Italisë, janë teza për t’u zhvilluar. Logjika e fantazizë, si kritikë, nuk mund ta përballojë poezinë, sepse poezia, duke mos qenë përkushtimi i gënjeshtrës, por i së vërtetës, nuk “mat” trillime të mira.

 

Më 1945, kritikës formaliste, empirike, të paqëndrueshme e të pasigurt në dhënie gjykimesh, iu bashkëngjit, edhe pse e kufizuar, një kritikë e realitetit të njëmendtë, ende jo marksiste, por e prirur ndaj formulimeve ortodokse të kësaj të fundit. E mbetur në “mjegullnajën” enciklopedike të kahjeve të ndryshme estetike, historia e poezisë midis dy luftrave, iu nënshtrua një shqyrtimi tjetër, më shkencor. Nga një estetikë e pasistemuar (edhe estetika marksiste është në lëvizje e mbështetet në  shkrime të Marksit e të Engelsit mbi artin dhe letërsinë, të cilat duan të interpretohen në zhvillimin e mendimit kritik bashkëkohor) njohim kuturisjen e makinave teoritike; nga lindja e një mendimi të ri për botën presim kërkime më të rrahura nga prania e njeriut.

 

Brezi i ri, që nga viti 1945, gjithnjë për arsyet historike  që i theksova në fillim të fjalës sime, duke reaguar ngaj poetikave ekzistuese, u gjend papritur pa mjeshtrat e shquar, që të mund të vijonte të shkruante poezi. Duke përjashtuar traditën humaniste, së cilës ia njohu pjekurinë, në mos patundshmërinë, zuri fill një gjendje letrare që nuk mund të mos shkaktonte admirim tek ata që u intereson fati i kulturës italiane. Këtë herë, kërkimi i një ligjërimi të ri përkon me një kërkim të vrullshëm të njeriut: në thelb, është rindërtimi i njeriut të mashtruar nga lufta, ajo “ribërja e njeriut” të cilën e theksoja, pikërisht më 1946, jo në kuptim moralizues, sepse morali nuk mund të përbëjë poetikë. Një gjuhë e re poetike, kur ende një tjetër është duke arritur pjekurinë, nënkupton një dhunë të skajshme. Përpara akteve poetike të brezit të ri, kritika formaliste (dhe jo vetëm ajo), flet për “stil përkthimi” duke vënë re në format e jashtme (nganjëherë jo metrike e prozaike) një dëshirë “ligjërate” në nyjëtimet poetike.

 

Por “stil përkthimi”, mos do të thotë edhe imitim i poetikave dhe frymëve të huaja? Eshtë një çështje që mbetet për t’u sqaruar. Si reagim ndaj Arkadisë tradicionale italiane, ndaj ushtrimeve elegjiake molepsur dashurie, ndaj stilit të ringjallur petrarkian, lind fjalori i parë i një poezie të re, (fjalori i poezisë midis dy lufërave ishte individualizuar me një kërkim të përpiktë nga Françesko Flora) që, në shprehjet sintaksore ka lëvizje të mëdha ritmesh e “formash”. Ndoshta janë hekzametra të gabuar që i përgjigjen një lloj “fodullëku” të gjinisë letrare.

 

Pra, jemi në lulëzimin e një poezie shoqërore, e cila i drejtohet grupimeve të ndryshme të shoqërisë njerëzore. Jo poezi sociologjike, sepse asnjë poet nuk ëndërron të bëjë sociologjizëm duke rizgjuar forcat e shpirtit e të mendjes. Dantja, Petrarka, Foskoloja, Leopardi, kanë shkruar poezi shoqërore, poezi të nevojshme në një periudhë të caktuar të qytetërimit. Por poezia e brezit të ri, që do ta quajmë shoqërore, në kuptimin që sapo u tha, synon drejt dialogut më shumë se ndaj monologut, dhe është tashmë, një kërkesë e poezisë dramatike, një formë elementare e teatrit. “Kontrasti” i Çiulo d’Alkamos dhe “Vajtimet” e shkollës siciliane, mund të qartësojnë një gjendje “çarjeje” (asokohe e lidhur me shkollën provansale, - një tjetër arkadi, megjithë poetët e paktë).

 

Dramatike ose epike (në kuptimin modern) mbase do të mund të jetë poezia e re. E përsëris, jo poezia gnomike, apo sociologjike. Dihet se poezia qytetare ka gracka të thikëta dhe nganjëherë ka luajtur me “estetizmat”  e nje populli. Le të kujtojmë Tirteun, i cili i fton të rinjtë të luftojnë për atdheun në vijën e parë, pasi kufoma e një plaku është e shëmtuar për syrin, ndërsa trupi i një djaloshi të vdekur është gjithnjë i bukur. Brezi i ri është vërtet engagee në çdo kahje të fushës së letrave. “Përmbajtjet” e reja kanë peshë, por përmbajtja është e kushtëzuar në rrjedhën e historisë. Poeti sot e di se nuk mund të shkruajë idile apo horoskope lirike. Për fat të mirë, nuk ka një vulgarizim të zellshëm kritik, të njëkohshëm e përqasës, që ta përndjekë me tregues zgjidhjesh pak a shumë të mundshme, siç ka ndodhur në periudhën e fundit poetike: një kritikë që iu del përpara zgjidhjeve poetike, një filozofi sunduese e poezisë. Hegeli shkroi se arti po  vdiste, ngaqë po shndërrohej në filozofi, domethënë në mendim, dhe sot mund të duket se poezia priret të humbasë në “mendimin” e poezisë.

 

Ndëkohë, duke u rikthyer në atë “stil përkthimi” të shenjuar me përbuzje si indi i poezisë rreth vitit 1945, vërejmë se, si kritika e vlerave formale, si ajo tjetra e lidhur me materializmin historik, me këtë synojnë të përcaktojnë një “mënyrë”, një gjuhë, që përftohej përnjëherësh duke përkthyer një tekst poetik të një gjuhe të huaj. A është plotësisht i vërtetë, apo jo një formulim i përafërt rreth një “shijeje” të të folurit për botën ose për gjërat e botës me një teknikë të re, që i paraprin një gjuhe konkrete, që pasqyron realen duke i zhvendosur rrafshet e retorikave? Tradita jonë poetike gjithnjë i është dukur lexuesit të huaj si një denduri e padepërtueshme skemash, ku njeriu e çon dëm kohën e tij më të mirë, në rastësira elegjiake, i shkëputur nga pasionet autentike, thelbësore për natyrën e tij.

 

Pas dyzet vitesh heshtjeje të kritikës ndaj poezisë italiane, Europa ka rinisur të lexojë poezinë tonë: jo hermetiken, a shkollaresken, por atë që u përgjigjet apo u bën pyetje njerëzve; janë poezi të viteve ’43, ’44, ’45 e më tëhu. A i detyrohet kjo vëmendje një projektimi ndjenjash e objektesh të përbashkëta për njeriun e sotëm? Pra, a do të ishte një vëmendje e llojit etik e problematik? Nuk besoj: tani, janë pikërisht “arsyet e formës” ato më pak të dukshmet  për ne, që përfshijnë poezinë tonë në bashkëveprimin njerëzor të botës. Janë lidhje, jo të ushtrimit gjuhësor, por të përgjegjësisë poetike, lidhje që ishin errësuar pas Leopardit.

 

Eshtë shenja e një pranie aktive të qytetërimit tonë, dhe tok me të, të njeriut italian (kjo është tradita e vërtetë, përtej flauteve të oborreve, të  nënshtruar ndaj Arkadisë së përjetshme). E fshehta e një gjuhe poetike i zbulohet me vonesë kritikës, pra kur modeli degëzohet në imitimet dhe kujtesa më e mirë e tij copëzohet në shkollat: atëherë poetët e vegjël paraqesin, në funksion të së bukurës, teknika letrare të ekuilibruara, të mbivendosura në përsëritjen e figurave “të përbashkëta”, jo më origjinale. Po njeriu siç është, a është përmbajtja e një poetike përkufizuese? Lidhur me përvojat poetike të këtyre viteve të fundit, është folur për “realizëm etik”, duke pranuar realen (ose të vërtetën) në paraqitjen dhe “etikën” në pikësynimin.

 

E kollajtë të skedosh, por jetesa e keqe, ashpërsia e mendjes së tij politike, kundërshtimi ndaj dhimbjes e kanë afruar njeriun te njeriu, po thoja, poetin te njeriu që e dëgjon. Nganjëherë, poeti modern është gojëtar (gojëtaria e vjetër nxitëse ka tjetër kuptim të figurshëm) pra duket se do të kuvendojë me botën e përmbledhur në një peizazh të ngushtë, (toka e tij): është gojëtar, edhe kur toni i tij është i ulët, familjar.

 

Shpesh, janë njerëz të Jugut, të Lukanisë, të Abruxeve, të Puljes, të ishujve, por edhe të Piemontit, të Venetisë, të cilët, duke pasur një trashëgimi feudale e të lidhur me tokën, i nisin kuvendimet për fatin e tyre shkoqur e drejtpërdrejt. Nuk kanë fëmijëri, as kujtime prej saj, por kanë ende vargoj për të thyer dhe të vërteta të prekshme, që të mund të hyjnë në jetën e kulturore të kombit. Tek ata, muzat e pyjeve e të luginave heshtin: në vend të tyre grafullojnë gjëmimet e rrënimeve e të vërshimeve përmes mitologjive të veta fshatarake.

 

Një ditë do të bëjmë një hartë poetike të Jugut, dhe nuk ka rëndësi nëse do të prekë përsëri Magna Grecian, qiellin e saj me pamje të paturbulluara pafajësie dhe përshtypjesh verbuese. Ndoshta atje po lind “qëndrueshmëria” e poezisë. Për fat të mirë, nuk ka poetë dialektorë shumë të shkolluar, që të rrëgjohen në kufijtë e skicave dhe, “shtegtimet” e tyre sintaksore e gjuhësore, sjellin tashmë një fjalor të veçantë, kumtin e një ligjërimi.

 

Në Toskanë, për fat të keq, ka ende ndonjë Guitone d’Arezzo, që, në doktrinën e tij të stërholluar ushqen utopitë e fundit të zotërimeve të mungesës, ku vërtitet qerthulli ekzistencial. Në atë gjeografinë tjetër poetike e popullore (minimale, thonë kritikët) ruhet besnikërisht prania e njeriut, ndjenjat e tij, bëmat, veprat. Nuk do të flasim për realizëm etik, poetët nuk na mësojnë tjetër, përveçse të jetojmë: lënda është tepër e vështirë për t’u ngjeshur në forma të reja. Thyerja dhe rindërtimi i masës së njëmbëdhjetërrokëshit ka qenë një shtytje e menduar dhe e zhvilluar gjatë një brezi. Humbja e aftësisë së leximit ritmik sipas shkrimit tradicional metrik ishte rastësore.

 

Poetët njihen për shqiptimin e veçantë të masave metrike e, në atë kadencë qëndron zëri i tyre (le të themi kënga); njësia e shprehjes mund të jetë varg i gjatë ose i shkurtër, por gjithnjë ai “zë” do të jetë i dallueshëm në çfarëdolloj strukture. Kemi një zë për secilin poet: edhe në të ashtuquajturin “stil përkthimi”, ajo që ka rëndësi është shqiptimi poetik.

 

Për gjuhën e “reales”, në një studim mbi Danten, unë i kthehesha sërish forcës së qëndrueshme të “stilit të thjeshtë”. Ishte një qasje edhe intensiteti, sepse, gjuha e Komedisë, nëse i kishte patur bazat e veta në “dolce stil novo”, ishte pastruar në kontakt me përmbajtjet reale e njerëzore. Figurat danteske synonin një dramë që nuk ishte më ajo e botës klasike, sado që mënyra e të paraqiturit të figurave (ose krijimi i tyre) kishte rrënjë të njohura. Mësimi i Dantes i shërbeu Petrarkës dhe poetëve të tjerë të mëdhenj të shekullit XVI: ishte vërtet një shenjë e lartë e qytetërimit letrar italian.

 

Dhe sot, ka më shumë se një kahje ku ne mund ta lexojmë Danten, për të harruar Petrarkën dhe kadencat e tij plot ankth, të pasqyruara në hapësirën e paktë që u lejon ndjenja. A shkakton ende dyshime në peizazhin tokësor poezia shoqërore e Dantes, bota e tij e përtejme, apo, tek e mbramja, mund të jetë pika “më e ligjshme” e nisjes për poetët e rinj? “Stili i përkthimit” mund të befasojë këdo që është mësuar me lëvizjen unike të lirikës, por hap një diskutim të pazakontë në poezinë italiane, i prish përgjithnjë përafrimet e harmonishme me Arkaditë.

 

Mbase do të krijojë retorika të tjera, por do t’i heqë robërinë poezisë sonë, e cila tashmë s’ka pak që ka hyrë në zotërimin letrar të njeriut europian, deri dje i mbrojtur nga mure heshtjeje; të njëjtat mure që kritika italiane ka ngritur rreth kësaj poezie. Përtej tyre, nganjëherë, kritika kërkon të mëdhenjtë e prirjes së re, me masat e vjetra estetike, (megjithatë, jo të gjitha) e nuk vlerëson veçse “përmbajtje”, gjykime, shpresa. Ëndrrat nuk janë veçse zhurma të jetës, përgjigje të pamëshirshme për pyetjet më të zakonshme e më të trazuara. E format? Ku është “ngyra e ëmbël e zafirit oriental”, apo “flladi i freskët i dafinave”?

 

Kritika, të dyja kritikat, teorizojnë dhe do të donin t’i krijonin poetët sipas caqeve dhe ideve të tyre mbi artin, duke besuar se mund ta kthejnë poezinë në shkencë, teksa e dinë se pastaj do të jetë poeti ai që do ta detyrojë shkencën e tyre t’i përulet natyrës së tij rebele.

 

Arësyet e fjalës sime mund të duken polemike, edhe sa i takon gjendjes së  poezisë sime, por dokumentet e historisë së ardhme letrare të shekullit të njëzetë, (prej tyre kam cituar dy të natyrës antologjike), janë dëshmi mediokre, katalogë të zejes letrare.

 

Poetët – citoj fjalët e Kroçes - “janë pak të prirur ndaj përfilljeve organike e filozofike, por të mprehtë e shijehollë në çështje të veçanta”, dhe prandaj mund të diskutojmë mbi shembujt e dhënë nga antologjistët e të dallojmë, në mos tjetër, letërsinë e vërtetë, pra të krijimit poetik e ta trajtojmë figurën e poetit në botën e sotme në përpjekjen e tij për të lidhur jetën me letërsinë. Raporti jetë–art është në qendër të problemve të mendimit modern, por poeti - gjetkë e kam quajtur “papërsosmëri e natyrës” – ngaqë ka hapur një dialog me njeriun, flaket tej nga urdhërat supreme estetike.

 

 “Ujëra të kulluara, të freskëta, të ëmbla!” Dhe kjo qe kohë e rrokjezimeve kaq të dashura, qe kohë ku kujtesa cyt një poetikë aktive për ta parë rishmë botën në përmasat e dashuritë e saj fisnike. Tani, këtu, brezi i sotshëm që guxon të lexojë numëra të rinj në tryezat poetike, mëson, ditë pas dite, se ç’domethënë të shkruash vargje – gjë kaq e lehtë përpara përleshjeve qytetare e politike. Nga errësira e burgut të vet, Gramshi i shihte qartas arsyet “letrare” të botës. Pozicioni i poetit nuk mund të jetë pasiv në shoqëri, ai, kemi thënë, e ndryshon botën. Figurat e tij të forta, ato të krijuarat, rrahin në zemrën e tij më shumë sesa filozofia dhe historia.

 

Poezia shndërrohet në etikë pikërisht përmes përftimit të së bukurës: përgjegjësia e saj është në raport të drejtpërdrejtë me përsosmërinë e saj. Të shkruash vargje do të thotë t’i nënshtrohesh një gjykimi; gjykimi estetik përfshin në mënyrë të heshtur reagimet shoqërore që shkakton një poezi. I njohim rezervat për këto parashtrime. Por një poet është i tillë kur nuk heq dorë nga prania e tij në një tokë të dhënë, në një kohë të saktë, të përcaktuar politikisht. Dhe poezia është liri dhe e vërtetë e asaj kohe, jo shumëfishimi abstrakt i ndjenjës.

 

Tani, t’u bësh procesin “prurjeve” të formimit poetik në një periudhë si kjo e tanishmja, është e pakuptimtë nga ana e kritikës, sidomos kur shfaqen teori të reja estetike dhe vijimësia e një shkolle poetike të shteruar mund të japë përshtypjen e “jetëgjatësisë”. Lufta e ndërpreu një kulturë dhe nxorri në pah vlera të reja të njeriut, dhe, nëse armët janë ende të fshehura, kuvendimi i poetëve me njerëzit është i nevojshëm më shumë se shkencat dhe marrëveshjet midis kombeve, të cilat mund të tradhtohen. Poezia italiane, pas vitit 1945, është me natyrë korale, brenda llojit të vet, rrjedh përmes ritmeve të gjera, flet për botën reale me fjalë të thjeshta; nganjëherë i afrohet epikës. Ajo ka fat të vështirë, për shkak të hapjes së saj drejt formave që mohojnë traditën e rreme italiane. Poetët e saj, hëpërhë, shlyejnë heshtjen midis alarmeve politike dhe kronikave të rënies morale.

 

Përktheu: ZIMO KRUTAJ