|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

OPINIONE

Legjitimimi i një ideologjie shtetërore

20 shkurt 2006 /TN

 

Shkruan: Faton Abdullahu

 

 
Multietniciteti dhe nacionalizmi në Kosovë
 
Cdo njësi politike territoriale, qoftë shtet-komb, republikë federative apo autonomi, pavarësisht nga sistemi politik, shkalla e zhvillimit, niveli i demokracisë dhe karakteristikat e tjera shoqërore, duhet ta ketë të strukturuar një tog të veçantë vlerash, idesh, ligjesh e identitetesh të pranueshme për shumicën e popullsisë, të cilat aktivisht qëndrojnë si bazë për t'i vënë në funksion, por edhe si kahje për t'i drejtuar, veprimtaritë e institucioneve shtetrore, si bazë dhe kahje për vetë ekzistimin dhe legjitimitetin e tyre, prandaj edhe të legjitimitetit të vetë shtetit.

 

Ato janë të qëndrueshme sepse mbrohen dhe kultivohen nga vetë shteti, ato dinë edhe të ngurtësohen për kohë të gjatë, por sado që ndryshimi dhe plotësimi i tyre asnjëherë nuk bëhet me lehtësi dhe pa vështirësi e probleme, ato janë të ndryshueshme.

 

Zakonisht në kohën e lëvizjeve më të theksuara politike dhe shoqërore të një vendi, shtrohet nevoja imediate edhe për ndryshimin dhe plotësismin e tyre, me ç'rast vije edhe deri te ajo që në shkencat politike është e njohur si "kriza e legjitimitetit" ¹⁾ kurse në rastin e kthesave të mëdha krijohet edhe vakumi me efekte paralizuese që shtron nevojën për legjitimitet plotësisht të ri të institucioneve, prandaj edhe detyra e re politike, kulturore, kushtetuese dhe tjetër, për ristrukturimin e një togu të ri, si bazë e re, për legjitimitet të ri shtetror.

 

Që nga përfundimi i luftës së fundit, Kosova ende nuk po arrin ta legjitimoj - një tog vlerash dhe idesh të kthyera në ideologji aktive funksionale dhe bashkëkohore, si bazë veprimi e orjentimi për institucionet shtetrore - të cilat do të ishin të pranueshme për të gjithë qytetarët e saj, të pranueshme dhe të pakontestueshme për të gjithë fqinjët, dhe për të gjithë faktorët ndërkombëtarët.

 

Kjo nuk do të thotë se shqiptarët e Kosovës, as edhe pas luftës së fundit, nuk kanë mundur ta sendërtojnë asnjë ideologji për ta kthyer atë si bazë nisëse për legjitimitet shtetror. Ajo në një mënyrë ekziston në këtë vend është krijuar më heret dhe frymon e gjallë dhe e bën jetën e saj të veçantë, megjithëkëtë kjo jetë është jo rrallë gjysmëklandestine. Ajo, sikundër ka ndodhur të shpeshtën në vendet e ndryshme të Evropës lindore postkomuniste, burim kryesor ka grupin e caktuar etnik përkatësisht bazohet tek vlerat e caktuara të një kombi.

 

Ajo gjithashtu ka karakter mobilizimi dhe rimobilizimi të vlerave dhe identiteteve të pajtimit socio-kulturor dhe kocensusit politik dhe nacional për shqiptarët e Kosovës. Mirëpo kjo do të thotë se e tillë çfarë është deri më tani - ideologji për legjtimitet shtetror - në mënyra të ndryshme dhe tash e sa vite, kontestohet por edhe refuzohet, më së shumti nga serbët e Kosovës, pastaj nga Serbia dhe nga një pjesë jo e vogël e ndërkombëtarëve. Pse është kështu?

 

 

Kosova gjithmonë me legjitmitet vlerash dhe identitetesh të huaja

 

Vështruar historikisht, legjitimiteti shtetror i institucioneve të pushtetit të atyre shteteve pjesë e të cilave Kosova ka qenë, kurrë nuk ka qenë i karakterit etnik shqiptar, më saktësisht, kurrë nuk është bazuar në vlerat dhe identitetet e etnis shqiptare, si vlera që do të determinoheshin nga kultura, tradita dhe memorja kolektive shqiptare, nga idetë politike dhe konceptet aspiruese kombëtare, as edhe nga simbolet kombëtare shqiptare, gjuha, mitet apo karakteristika të tjera të ngjajshme.

 

Gjithmonë, cilatdo institucione shtetrore që kanë funksionuar në Kosovë, në periudha nga më të ndryshme e që kanë ushtruar pushtet aty ndaj qytetarëve të Kosovës, nuk kanë qenë të legjitimuara nga baza etnike shqiptare, nga togu i vlerave dhe idetiteteve shqiptare.

 

P.sh në Mbretërinë SKS, sikundër edhe në Jugosllavinë e ashtuquajtur e vjetër, vlerat dhe identitetet përkatëse të asaj kohe, që bëheshin pikënisje për t’i kthyer ato në legjitimim shtetror të institucioneve të pushtetit, janë bazuar në 1) “racën” e njëjtë, atë të sllavëve të jugut, pjesë e të cilës shqiptarët nuk kanë qenë, pastaj janë bazuar në 2) gjuhët e ngjajshme sllave (serbe, kroate dhe sllovene) të cilat ishin të një trungu e të cilës nuk i takonte shqipja dhe në 3) vlerat dhe karakteristikat integruese të mbretërisë (SKS) të asaj kohe e cila ka qenë plotësisht aliene për shqiptarët.

 

Për dallim prej serbëve kroatëve dhe sllovenëve, asgjë e etnisë shqiptare, asnjë vlerë apo identitet nuk është njohur e lëre më të merret si një nga shtyllat e bazës së legjitimitetit shtetror qysh nga viti 1918 e deri më 1945. Përkundrazi çdo gjë shqiptare nga të gjitha institucionet shtetrore është mohuar, por edhe ndëshkuar.

 

Më pas në kuadër të Jugosllavisë komuniste, që ishte gjithashtu shtet multietnik i konstituar prej disa kombeve dhe kombësive pjesë e të cilës ishte Kosova, pra edhe shqiptarët, për kohë të gjatë legjitimiteti shtetëror, konstruktohej mbi ideologjinë komuniste, me titizmin si degë e kësaj ideologjie dhe me karakteristikat tjera të veçanta si, vëllazërim bashkimin, si vlerë moralo politike, vetëqevrisjen si sistem politik, mosinkuadrimin si qasje gjeo-politike ndërkombëtare.

 

Zyrtarisht, baza e kësaj ideologjie nuk ishte etnia, por klasa. Pavarësisht nga ajo se sa e pranonin dhe e ndienin të veten këtë ideologji, apo pavarësisht nga ajo se sa e refuzonin atë, ajo si legjitimitet shtetror funksiononte edhe në Kosovë. Institucionalisht, ku ishin të përfaqësuar edhe shqiptarët, imponoheshin vlerat e LNC, heronjët e saj partizan, primati i vlerave klasore ndaj atyre etnike, flamujt, stemat, festat shtetrore dhe shumë çka tjetër që shkonte me to.

 

Edhe në këtë periudhë etnia shqiptare, vlerat dhe identitetet e ndryshme shqiptare, shpesh janë refuzuar, herë janë keqinterpretuar, herë janë keqpërdorur e shumë shpesh janë dënuar dhe atë në emër të ideologjisë klasore dhe për kohë të gjatë.

 

Participimi dhe pranimi i mundshëm i vlerave dhe identiteteve shqiptare (më hetueshëm pas vitit 1968) në legjitimimin e institucionet shtetrore në jugosllavinë komuniste, megjithkëtë është kufizuar me pozitën juridike të Kosovës si autonomi, (posaçërisht në periudhën 1945 -74) por edhe më pas, pastaj me ideologjinë klasore e cila, trashëgimit dhe vlerat etnike zyrtarisht i kualifikonte si të rrezikshme, sado që i matte me kute jo të njëjta, si dhe nga aspiratat e nacionalizmit serb në Kosovë i cili ishte i prirur të bashkëjetonte e bashkëvepronte funksionalisht me ideologjinë komuniste jugosllave.

 

Pas luftrave të fundit që shpërbën Jugosllavin, sado që me intenzitetet të ndryshme të gjitha këto karakteristika bashk me komunizmin si bazë u davaritën, Ato janë refuzuar dhe nuk pranohen tash sa kohë si vlera rentabile mobilizuese për kombet dhe shtetet e dala nga kjo shpërbërje.

 

 

Kombëtarja në multietnicitetin kosovar, si fetarja në vetëqeverisjen jugosllave

 

Pas përmbysjes së komunizmit, në gjithë Ballkanin dhe më gjërë në Evropën Lindore, kombëtarja triumfalisht u rikthye në burim kryesor të vlerave dhe të identiteteve të reja. Ajo e kishte prirjen e nevojshme të integrimit shumë dimensional, sikundër edhe forcën e lëvizjes së proceseve jo vetëm politike. Kështu edhe pas gjysmëshekulli, ideologjia komuniste në lindje dhe liberalizmi në perëndim të Evropës u treguan të dobëta para forcave shpërthyese të identiteteve nacionale, përkatësisht të nacionalizmave të kombeve të ndryshme në gjithë Evropën Lindore.

 

Të dytës, pra liberalizmit demokratik, megjithëkëtë i shkoj për dore të vë raporte stabile dhe funksionuese me jo pak nacionalizma evrolindor, por vetëm pasi që ato u amortizuan me përmbushjen e aspiratave të veta, në rend të parë, krijimit të shtetit komb dhe përmbysjes së komunizmit. Si rrjedhojë e kësaj gjendjeje, pas përmbysjes së komunizmit, nga shtetet multietnike, u krijuan shumë shtete kombe.

 

Edhe përkundër raporteve për shumë çka të ngjajshme dhe jo pak rrjedhave të njëjta, Kosova nuk u bë shtet, por u kthye në protektorat ndërkombëtar. Edhe pse mbeti e tillë, për institucionet e reja të pushtetit në Kosovë, kërkoheshin vlera dhe identitete të reja, thjesht kërkohej legjitimitet i ri shtetror i dallueshëm prej atij të mëhershmit. Mirëpo përkundër gjendjes në terren, ku shqiptarët janë shumicë me rreth 90%, qasja e pasluftës ndaj realitetit kosovar vazhdon të jetë si ndaj një vendi të cilin përqindja etnike e bën atë multietnike, sikundër është Bosnja, Maqedonia, apo ndonjë tjetër.

 

Në këtë qasje të ndërkombëtarëve, nga pamundësia që t’i njohin shqiptarët e Kosovës si shumicë shtetformuese, ata i barazojnë të gjitha etnit e Kosovës, pavarësisht nga përqindja në komunitete dhe si rjedhojë që nga paslufta ka një mospranim deri në refuzim të vlerave dhe identiteteve etnike në të gjitha institucionet e pushtetit vendor në Kosovë. Më ilustrativet në këtë kontest janë simbolet kombëtare. Tani në Kosovë nuk njihet flamuri shqiptarë (as ndonjë tjetër) i cili faktikisht mund të valvitet lirshëm kudo në Kosovë, por jo në Kuvendin e Kosovës.

 

Nuk intonohet as himni shqiptarë. Nuk mund të vehen në koridoret e Kuvendit as edhe muralet që u hoqën, as ndonjë fotografi apo bustë e Adem Jasharit apo Fehmi Aganit. Kombëtarja në multietnicitetin kosovar është bërë si fetarja në vetëqeverisjen jugosllave. Dita e flamurit sot në Kosovë është barazuar disi me ditën e Bajramit dikur.

 

Mund ta festosh ditën e flamurit, por nuk mund ta ngrehësh atë në Kuvendin e Kosovës, ashtu si dikur mund ta festosh në familje ditën e Bajramit apo Krishtlindjen, por nuk mund të ketë ditë pushimi për këtë festë, sepse shteti ishte ateist.

 

Pra në rastin e parë vlera kombëtare, pra flamuri si simbol, refuzohet sepse institucioni nuk ka bazë etnike në rastin konkret atë shqiptar, sado që ajo nuk ndalohet shprehimisht. Në rastin e dytë vlera fetare, refuzohet sepse shteti ngritet mbi parimet klasore komuniste, dhe fetarja është inkopatibile me klasoren, sado që nuk ndalohet shprehimisht.

 

 

Tri arsyet e multietnicitetit

 

Aktualisht multietniciteti ofrohet si vlerë dhe ide që duhet t’i legjitmmoj institucionet shtetrore të Kosovës. Ajo ofrohet si bazë-projekt e një ideologjie në ndërtim e veprim, ku të gjithë duhet të jenë të barabartë gjithkund dhe për gjithçka, me përpjekjen e vazhdueshme, juridike e politike, (Rezolutën 1244, Korrnizën Kushtetuese, etj) për ti kthyer të gjithë në komunitete, varësisht nga rasti të vogla apo të mëdha.

 

Në këtë ofertë të gjithë duhet të jenë qytetarë të barabartë dhe të gjithë pjestarë të komuniteteve të barabarta. Qëllimi aspirues është të zvogëlohet mundësia për diskriminime dhe mospranimi i raportit komb dhe minoritete. Pra jo më si dikur në ish Jugosllavinë e vjetër shumëetnia e kufizuar vetëm në tri kombe (SKS), as klasa si në komunizmin jugosllav, as një-etnia plus minoritetet si në shumicën e vendev evro-lindore ku tashmë kemi relaksim të raportit shumicë – pakicë, por multietnicitet si pikësynim dhe si pikënisje, me shumë veçori unike.

 

Për shkak të përshtypjes së krijuar për kohë të gjatë për Ballkanin përgjithësisht, pra edhe për Jugosllavinë dhe Kosovën, si vende të konflikteve ndëretnike, oferta e ndërkombëtarëve për multietnicitet si predispozitë për barazi për të gjithë, është ngashëryese. Mirëpo në Kosovën me mbi 90 përqind shqiptarë, cilat janë arsyet pse ofrohet multietniciteti që zakonisht në një vend tjetër të Evropës apo gjetiu nuk do të determinohej nga kjo përqindje e etnive që ka në Kosovë.

 

E para që e determinon këtë zgjedhje është pamundësia e marrëveshjes gjeo-politike mes fuqive të mëdha për ta njohur Kosovën si shtet të ri në Evropë. Duket se për fuqitë e mëdha është më lehtë të mbahet Kosova me “status quo” sesa të paguhet çmimi i mosmarrëveshjeve që mund të rilindin ndërmjet fuqive të mëdha me rastin e vendosjes për statusin e Kosovës.

 

E dyta është mbetja krejt e veçant juridike dhe tjetër e Kosovës nën Serbi, me ç’rast serbët nuk shihen gjithmon vetëm si minoritet në Kosovë, por as shqiptarët vetëm si shumicë me predispozita shtetformuese. Dhe e treta është përpjekja që me multietnicitet të mbrohen më mirë të drejtat dhe lirit e minoriteteve në Kosovën e tillë çfarë është pas luftës, sepse në shtetet kombe të Evropës juglindore, minoritetet në asnjë rast nuk kanë kaluar mirë sidomos në fazat fillestare të konstituimit të këtyre shteteve.

 

 

Autonomia kulturore - ofertë për kosovarët serb

 

Autonomia personale si një nga format e autonomisë e cila zbatohet në shumë shtete të Evropës perëndimore për minoritetet, nuk është e mjaftueshme për kosovarët serb. Autonomia territoriale si formë tjetër e njohur për ushtrimin e të drejtave të pakicave, është shumë vështirë e mundshme por edhe shumë e rrezikshme të zbatohet sepse ajo automatikisht do të thotë ndarje e Kosovës.

 

Në anën tjetër multietnicieti si ofertë për legjitimitet institucionesh të Kosovës, dhe si qasje për t’i mbrojtur minoritetet, thjeshtë për shumë çka është i hershëm dhe e gjenë krejt të papërgaditur ideologjinë shqiptare për shtetformim, apo thënën më me saktësi nacionalizmin shqiptarë në Kosovë. Pse mund të konstatohet kështu?

 

Shumë nga nacionalizmat në Evropën perndimore janë ngjallur duke pasur për qëllim ndrimin e pushtetit të një shteti p.sh nga monarkia në republikë pa i ndryshuar kufinjët dhe pa krijuar shtet të ri. Ndërkaq nacionalizmat e Evropës lindore janë ngjallur duke qenë kundër një shteti përkatësisht perandorie (Austo-Hungarisë dhe asaj Osmane) me qëllim të ndryshimit të kufinjëve dhe krijimit të një shteti të ri, ku forca mobilizuese e identitetit etnik ka qenë vendimtare.

 

Për rrjedhojë nacionalizmat evrolindor, posaçërisht ata juglindor nuk kanë përvojë të bashkëjetesës me vlerat e liberalizmit evroperendimor, ku qytetari pavarësisht nga etnia e tij bëhet vlerë bazike e ideologjisë së caktuar në rastin më të mirë të demokracisë liberale. Nacionalizmi shqiptarë, maqedon, kroat, serb dhe ndonjë tjetër në Evropën juglindore, prijnë me këtë mangësi dhe mungesë përvoje me liberal-demokracinë.

 

Bazuar në përvojat e deritashme nacionalizmat e Evropës lindore, kanë humbur nga agresiviteti, janë zbutur dhe kanë filluar të gërshetohen sukseshëm me liberalizmin dhe demokracinë, atëherë kur u janë përmbushur kërkesat e tyre të drejta.

 

Shembuj të mirë janë nacionalizmi qek, sllovak, polak, bullgar, estonian e ndonjë tjetër. Prandaj nacionalizmi shqiptarë në Kosvovë do të ketë mundësi të bashkëjetoj me liberalizmin dhe demokracinë funksionalisht dhe do të zbutet vetëm me bërjen e Kosovës shtet.

 

Shqiptarët në Kosovën e protektuar edhe po deshën nuk kanë mundësi të nxjerrin ligje kundër serbëve apo kundër minoriteteve tjera, por ata kanë mundësi të mëdha të mos i zbatojnë ligjet si duhet nëse mendojnë se ato privilegjojnë minoritetet. Kështu do të jetë përderisa vlerat liberale të cilat bashkësia ndërkombëtare po mundohet t’i ofroj për Kosovën me multietnicitet, me decentralizim apo edhe me ligje të tjera, shqiptarët mund t’i shohin si pengesa për pavarësinë e Kosovës.

 

Oferta më e mirë për kosovarët serb duhet të jetë autonomia e plotë kulturore, krijimi i raporteve shumicë - pakicë sipas modeleve të shtetit komb në pjesët më të mëdha të Evropës lindore.

 

Nga kjo autonomi në shtetin e Kosovës, serbët do të përfitojnë më shumë se që fitojnë sot nga multietniciteti. Do të jetë kështu thjesht sepse nacionalizmi shqiptarë në Kosovë do të amortizohet me përmbushjen e qëllimit të tij, Kosovës së pavarur dhe do të jetë kështu sepse fuqia e identitetit nacional, do t’ia lëshoj vendin forcës së padëshmuar ende tek ne, liberalizmit – demokratik.