Informacion i kufizuar apo liri e kufizuar

OPINIONE

Koment

Informacion i kufizuar apo liri e kufizuar

19 shkurt 2006 /TN

Çerçiz Loloçi

Një amendament i ri qeveritar për informacionin e klasifikuar “sekret shtetëror”, që është dorëzuar në kryesinë e Kuvendit, ka rritur shqetësimin e mediave dhe të shoqërisë civile. Në lidhje më këtë amendament, flasin ekskluzivisht Ilir Alia dhe Mimoza Gjika.


Z. Ilir Aliaj, drejtor Ekzekutiv i QZHDI-së

Në fillim të shkurtit ju i jeni drejtuar me një letër kryeparlametares Topalli dhe disa institucioneve të larta të shtetit shqiptar; diçka rreth kësaj letre?

Në mbledhjen e fundit të vitit që shkoi qeveria kaloi një draft ligj për disa ndryshime në ligjin për informacionin e klasifikuar sekret shtetëror. Pasi u njoha me ndryshimet e propozuara në bashkëpunim me Open Society Justice Initiative me qendër në Nju-Jork hartuam një letër për znj. Jozefina Topalli dhe për kryetarin e komisionit Kuvendor të Sigurisë Kombëtare, Leonard Demi, për atë të Edukimit dhe Medias Valentina Leskaj, për atë të Integrimit Ilir Meta dhe atë të Çështjeve Ligjore Spartak Ngjela. Në letër ne shprehnim shqetësimin tonë me këtë projekt ligj që ngushton shumë hapësirat e të drejtës së informimit.

Pse mendoni se me projektligjin e ri ka ngushtim të hapësirave të lirisë së informacionit?

Vetë përkufizimi që është në projekt jep mundësi shumë të mëdha abuzimi për drejtuesit e institucioneve për të mos bërë transparencën e duhur. Sipas përkufizimit të ri, informacioni është i kufizuar "kur ekspozimi i paautorizuar [i tij] mund t'i shkaktojë dëme veprimtarisë normale të shtetit dhe interesave apo efektivitetit të institucioneve shtetërore". Duke pasur parasysh se ligji shqiptar për të drejtën e informacionit nuk është ndër më të mirët kjo do të shkaktonte shumë probleme në zbatimin e tij.

Ku qëndron mangësia serioze e projektligjit?

Siç e thashë edhe më sipër kemi një kategori të re informacioni të klasifikuar "kufizuar" përkufizimi i kësaj kategorie të re ka disa mangësi serioze.

Ndërkohë që tri kategoritë ekzistuese të sekretit shtetëror janë përkufizuar saktësisht në funksion të sigurisë kombëtare (domethënë si informacione që po të publikohen i shkaktojnë dëme të rënda ose veçanërisht të rënda sigurisë kombëtare), përkufizimi i "informacionit të kufizuar" as nuk e përmend fare sigurinë kombëtare.

Si rrjedhim, kjo kategori është e papajtueshme me strukturën dhe logjikën e Ligjit për Informacionin e Klasifikuar. Kështu, projektligji në fjalë nuk përcakton as autoritetet që mund ta klasifikojnë informacionin "të kufizuar", as afatet përkatëse, rregullat e klasifikimit dhe deklasifikimit e kështu me rradhë.

Për më tepër, përkufizimi i 'informacionit të kufizuar' në projektligj është kaq i gjerë dhe i pabalancuar sa që rrezikon të cënojë vetë thelbin e së drejtës së informimit. Fraza të tipit "veprimtaria normale e shtetit" janë evazive dhe tërësisht subjektive, ndërkohë që "interesat apo efektiviteti i institucioneve shtetërore" mund të përdoren si pretekst për të mohuar çdo lloj kërkese për informacion sepse, për nga vetë natyra e tyre, këto të fundit nuk mund të plotësohen pa një farë kostoje për burimet administrative.

Si rrjedhim, kategoria e "informacionit të kufizuar" krijon një hapësirë të pakufizuar për refuzimin e kërkesave legjitime për informacion.

A mendoni se hidhen hapa prapa edhe në fushën e transparencës me miratimin e këtij projektligji?

Ky ka qenë dhe shqetësimi ynë kryesor që është shprehur me letrën drejtuar znj. Topalli dhe disa kryetarëve të komisioneve Kuvendore.

Çfarë nënkuptojnë projektbërësit me termin "informacion i kufizuar"?

Unë kam biseduar me njerin prej tyre dhe ai më ka thënë se kjo kërkohet nga NATO, pasi në klasifikimin e organizatës është përfshire dhe termi "Restricted", i shqipëruar “kufizuar”, por kjo ka të bëjë vetëm me ato institucione që kanë informacione të kësaj organizate dhe jo me të gjitha institucionet shqiptare. Ky është dhe shqetësimi pasi në projekt nuk cilësohet asgjë.

Ku mendoni se duhen bërë përmirësime në ligjin shqiptar për të drejtën e Informimit?

Shqipëria ka qenë i pari vend i rajonit me një ligj për të drejtën e informimit ose i thënë ndryshe për transparencën e institucioneve publike. Nisur nga kjo mendoj se ligji aktual kërkon ndryshime, pasi zhvillimet tona kanë qenë shumë të vrullshme dhe tashti kërkohen përmirësime që ta përshtasin atë me këto situata.


Mimoza Gjika, drejtore programesh në Fondacionin “Soros”

Ç’përfaqëson Nisma për Drejtësi?

Nisma për Drejtësi (Justice Initiative) është program i Zyrës Qendrore të Sorosit në New York që ka për mision të nxisë reformat në drejtësi duke siguruar mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Fondacionet dhe programet e Sorosit në tërësinë e tyre kanë për mision të ndihmojnë në krijimin e kapaciteteve dhe të kuadrit rregullator që mundësojnë demokratizmin e ligjit, institucioneve dhe jetës në përgjithësi. Këtë e realizojnë ndër të tjera edhe nëpërmjet oponencës për nismat ligjvënëse të qeverive dhe ofrimit të ekspertizës së nevojshme ligjore sipas rastit dhe problematikës.

Kohët e fundit ju keni shprehur shqetësim për një amendament qeveritar që kufizon lirinë e informimit?

Në lidhje me problemin në fjalë, Nisma për Drejtësi e “Soros”-it dhe Qendra për Zhvillimin dhe Demokratizimin e Institucioneve i ka dërguar një letër me komente dhe rekomandime konkrete z. Topalli dhe për dijeni z. Leonard Demi, Spartak Ngjela, Valentina Leskaj, Ilir Meta, Ilir Rusmajli dhe Aldo Bumçi.
Shqetësimi ynë është se ka të ngjarë që letra të lihet mënjanë dhe amendimet të kalohen nxitimthi në Kuvend, veçanërisht edhe për shkak se vëmendja e publikut dhe mediave është e përqendruar momentalisht tek debati rreth KKRT dhe Bordit Drejtues të RTV.

Çfarë defektesh vihen re në këtë nismë qeveritare?

Është në filozofinë e punës së rrjetit të “Soros” që gjërat të bëhen në mënyrë të hapur dhe transparente.

Një ndër të këqijat e mëdha të totalitarizmit, që siguron edhe jetëgjatësinë e sistemeve të tilla, është instalimi i sistemeve opake në vendim-marrje dhe në hartimin e ligjeve dhe politikave.

Nisma e fundit e qeverisë për të amenduar Ligjin për Ruajtjen e Sekretit Shtetëror është një rast më shumë në listën e përpjekjeve të qeverisë për të përjashtuar shtetasit e saj nga procesi i hartimit të politikave dhe ligjeve.

Cili është qëndrimi i Fondacionit “Soros” në lidhje me kufizimin e së drejtës së qytetarëve për t’u njohur me dokumentet zyrtare?

Si pjesë e shoqërisë civile, Fondacioni ka për mision të kontribuojë që zëri i qytetarëve të dëgjohet dhe interesat e tyre të përfaqësohen. Duke kufizuar të drejtën e shtetasve të vet për t’u njohur me dokumentat zyrtare dhe për të marrë informacionin që u nevojitet për punën dhe funksionin e tyre, qeveria ka cënuar interesat e çdonjërit prej nesh.

Kohët e fundit kemi vënë re se mediat janë mobilizuar për të kundërshtuar nismën e kryeministrit për amendimin e ligjit të mediave. Por mendoni se sa të përjashtuar, të nëpërkëmbur dhe të pamundur të bëjnë punën e tyre do ta gjejnë veten punonjësit e mediave nesër kur t’u drejtohen zyrave të shtetit për informacion dhe ky t’u ndalohet në emër të “funksionimit efektiv dhe normal të institucionit”.

Ç’sugjerime do të jepte fondacioni “Soros” për vënien në vend të kësaj të drejte?

Në vend që të shtojë një kategori të gjerë si ajo e “informacionit të kufizuar” në ligjin për Ruajtjen e Sekretit Shtetëror (edhe pse pa asnjë referencë e lidhje me sigurinë kombëtare) ku mund të bien grumbull të gjitha rastet kur shteti të mos dëshirojë të japë informacion, qeveria do të bënte mirë të specifikonte në mënyrë të qartë ato raste të pakta kur qytetarët nuk do të kenë mundësi të njihen me dokumentat e administratës, kush e vendos kufizimin, për sa kohë dhe kriteret mbi të cilat vendoset dhe hiqet kufizimi.

Dhe vendi i natyrshëm për kufizime të tilla do të ishte në ligjin për të drejtën e qytetarëve për t’u njohur me dokumentet zyrtare dhe aspak në atë të Ruajtjes së Sekretit Shtetëror. Natyrisht, për të përcaktuar këto raste të pakta do të duhej të dëgjoheshin të gjithë zërat që mbojnë interesat e publikut dhe që janë po aq të interesuar sa qeveria për funksionimin normal dhe efektiv të institucioneve.

Për ta mundësuar këtë, Fondacioni “Soros” është i angazhuar për të mbështetur shoqërinë civile për të avokuar dhe lobuar që interesat e qytetarëve të këtij vendi të merren në konsideratë dhe të respektohen, si edhe për të ofruar ekspertizë dhe eksperiencat e modelet më të mira të reformimit dhe zbatimit të ligjit për lirinë e informacionit.


Modele rajonale për mbrojtjen e informacionit

Kosova: Ligji për qasjen në dokumentet zyrtare (2003) Neni 4

4.4 Qasja në një dokument, të hartuar nga një institucion për përdorim të brendshëm ose në dokument të pranuar nga një institucion e që ka të bëjë me një çështje për të cilën vendimi nuk është marrë në atë institucion, refuzohet nëse bërja publike e dokumentit do ta rrezikonte seriozisht procesin vendim marrës të institucionit, përveç nëse ka interes qenësor publik për bërjen publike të dokumentit.

4.5 Qasja në dokument i cili përmban mendime për përdorim të brendshëm si pjesë e shqyrtimeve dhe konsultimeve preliminare brenda institucionit në fjalë refuzohet edhe pas marrjës së vendimit, nëse publikimi i dokumentit do ta rrezikonte seriozisht procesin vendim marrës të institucionit, përveç nëse ka interes qenësor publik për bërjen publike të dokumentit.9


Bullgaria: Ligji për Njohjen me Informacionin Publik (2000) Neni 13

Njohja me informacionin publik administrativ është e pakufizuar.

Njohja me informacionin publik administrativ mund të kufizohet në rast se informacioni:

ka lidhje me punën përgatitore të një akti të organeve [administrative] dhe nuk ka rëndësi në vetvete (mendimet dhe rekomandimet e përgatitura prej ose për organin, raportet ose konsultimet); përmban mendime dhe thënie në lidhje me negociata në proces ose të ardhshme, të cilat drejtohen nga organi ose për llogari të tij, si dhe të dhënat që kanë lidhje me to, dhe është përgatitur nga administrata e organeve përkatëse.

Kufizimet e parashikuara në paragrafin (2) nuk zbatohen pasi kanë kaluar dy vjet nga krijimi i informacionit.