Krijuesi duhet të flasë!

13 shkurt 2006 /TN

Nuhi Ismajli

Me rastin e 70-vjetorit të lindjes së shkrimtarit të madh shqiptar Ismail Kadaresë, Rexhep Qosja, gjithashtu kolos i kulturës shqiptare, iu drejtua me një shkrim, në të cilin, përveç urimit drejtuar krijuesit Kadare, shprehu edhe disa pikëpamje për krijimtarinë e personalitetin e Kadaresë, për shkrimet e të tjerëve për veprën e Kadaresë dhe pikëpamje për krijuesin e krijimtarinë përgjithësisht.

Shkrimet e tilla, si ai i Qosjes për Kadarenë, vetvetiu bëhen tërheqëse, nga fakti se i drejtohen një kolosi si Kadareja, nga kolosi tjetër i kulturës, me moshë të njëjtë dhe në moshën 70-vjeçare. (Edhe Kadareja edhe Qosja u lindën më 1936).

Shkrimin e Qosjes për Kadarenë e lexova dhe puna, në këtë rast, do të përfundonte me leximin dhe kënaqësinë që përjetova nga bukuria e shkrimit, po të mos ishin aty thëniet e Qosjes: “Shumë më tepër se prej himnizimeve shkrimtarët dhe letërsia nxiten, kanë dobi, prej kritikës” , dhe: “ …krijuesi duhet ta meritojë mospajtimin, madje, përndjekjen e bashkëkohësve në qoftë se dëshiron ta meritojë nderimin e ardhmërisë” , të cilat më dhanë guximin t’u jap ca verëjtje mendimeve të tij, duke qenë i bindur gjithnjë, sipas thënieve të Qosjes se, nëse i bëj keq sot, me kritikën time do t’i bëj mirë nesër.

Mospajtimi im i parë ka të bëj me vërejtjet e Qosjes lidhur me mendimet e Kadaresë për çështjet e ndryshme politike: “ Edhe sot, - shkruan Qosja, - si në kohën e komunizmit, ai (Kadare) nuk ngurron të bëhet zëdhënës intelektual i disa politikave e të heshtë para disa politikave të tjera, para të cilave disa intelektualë nuk heshtin!”

Shihet: Qosjes nuk i pëlqen mendimi i lirë i shkrimtarit, në këtë rast Kadaresë, dhe kërkon që ai të mendojë e gjykojë siç themi ne ose të heshtë! Një gjë e tillë, pra të bësh presion mbi shkrimtarin ose të kërkosh që ai të heshtë ose të mendojë e të flasë, siç themi ne, nuk është punë e denjë për krijuesin. Krijuesi duhet të flasë lirisht ashtu si e bën të flasë uni i tij, pavarësisht nga ajo se a pajtohemi ne me të apo jo. Është punë e lexuesit, pastaj, të gjykojë e të vlerësojë sesa ka pasur të drejtë krijuesi.

Edhe vetë R. Qosja, i cili kërkon që Kadare të heshtë, të mos flasë, sipas disa politikave, po sipas disa politikave të tjera, me veprat dhe shkrimet e tij, ka vepruar në mënyrë të kundërt, duke u shprehur lirisht, duke kritikuar të tjerët, pavarësisht nga ajo se a i ka pëlqyer dikujt apo jo, dhe duke pasur bindjen se ka menduar e folur drejt.

Të sjellim këtu shembullin më të freskët nga mendimi i Qosjes, nga një intervistë e tij në prag të Vitit të Ri (2006), ku ai shpreh një vlerësim tejet të njëanshëm lidhur me propagandën fetare te ne (mendim që, me sa dimë, gjer më tash, askush nuk e ka kundërshuar).

Në intervistën e tij Qosja akuzon klerin katolik shqiptar në Kosovë se bën propagandë tejet të rrezikshme dhe se është shkaktar i disa dukurive negative, ndërsa, çuditërisht, ai nuk thotë asnjë fjalë për propagandën e palës tjetër, (e cila, me elanin dhe përmasat e shtrirjes së saj në shkrime e vepra të ndryshme po i kërcënohet edhe vetë identitetit kombëtar ) ; nuk e thotë asnjë fjalë kundër shembullit të veprës së propagandës më të urryer fetare në shkrimet shqipe, autorin e së cilës nuk është e mundur të mos e njohë, kur e ka aq afër. Por, përkundër këtij qëndrimi të njëanshëm të Qosjes, ndaj trajtimit të besimeve te shqiptarët e Kosovës, ne nuk e shohim të arsyeshme t’i themi se ai duhet të heshtë ose të flasë, siç i themi ne.

Mospajtimi ynë i dytë me mendimet e Qosjes, në shkrimin për Kadarenë, ka të bëj me mendimin e tij se Kadare “ …është shkrimtari i parë shqiptar i njohur e i pranuar në botë”.

Arritjet e Kadaresë, afirmimi i tij në botë, janë jo veç gëzimi dhe krenaria e krijuesit – vetë Kadaresë, por edhe gëzimi dhe krenaria e gjithë kombit shqiptar. Por, arritjet e tashme shqiptare, individuale e kombëtare, nuk duhet të na pengojnë t’i shohim e t’i mohojmë arritjet e mëhershme. Të kujtojmë këtu se krijuesi shqiptar, Barleti, gjithashtu është me famë botërore. Vepra e tij “ Historia e Skënderbeut” , e shkruar fillimisht latinisht, duke filluar që nga fillimi i shek. XVI, u përkthye e u ribotua shumë herë në shumë gjuhë të botës dhe pati ndikim të fuqishëm e të gjatë në gjithë literaturën botërore.

Gjergj Fishta, veprat e të cilit nuk ishin aq të përkthyera në gjuhët e botës, pati fituar një varg shpërblimesh nga vendet e ndryshme, ndërsa nga gjermanët qe propozuar për shpërblimin Nobël, fakt që tregon për njohjen dhe vlerësimin e tij jashtë botës shqiptare. Etj.

Mospajtimi ynë i tretë me mendimin e Qosjes, në shkrimin për Kadarenë, ka të bëjë me mohimin e prirjes moderne të Kadaresë si krijues.

Sipas R. Qosjes, Kadare nuk është krijues me prirje moderne, po “ shkrimtar realist, me një pjesë të dukshme të krijimtarisë, madje, shkrimtar i realizmit socialist”.

Është e vërtetë se në disa vepra të tij, Kadare është realist, në disa vepra të tij ndjehet prirja e realizmit socialist, por në disa vepra të tij Kadare është edhe shkrimtar me prirje moderne. Kjo mund të vërtetohet nëpërmjet shumë elementeve të veprave të tij.

Veç Kadaresë edhe Qosja sivjet ka 70-vjetorin e lindjes. Ai është një kolos i kulturës shqiptare, i cili i ka kontribuuar shumë pasurimit të kulturës shqiptare me veprat e tij. Prandaj, është krijues që do çmuar e nderuar edhe në mënyrë institucionale. Por, pavarësisht nga mungesat tona, është vepra ajo që e nderon krijuesin, është lexuesi dhe njohësi i tyre.

Në 70-vjetorin e lindjes së këtyre dy kolosëve të kulturës shqiptare, I. Kadaresë dhe R. Qosjes, urojmë që ata të jetojnë gjatë dhe të shkruajnë edhe vepra të mëdha, siç kanë ditur të shkruajnë gjer më tash, dhe pa frikë se gabojnë ( edhe krijuesi është njeri dhe mund të gabojë dhe, siç thotë Bogdani, as dielli pa njolla s’është ) dhe pavarësisht nga presionet që mund t’u bëhen, të shprehin lirisht mendimin e tyre, sepse, në mos për asgjë tjetër, së paku, një kënaqësi na e sjellin me magjinë e shkrimit të tyre.