Edhe ne i kemi fajet për krizën e identitetit letrar

KULTURË

Intervistë me shkrimtarin dhe publicistin Jeton Kelmendi

Edhe ne i kemi fajet për krizën e identitetit letrar

24 nëntor 2005 /TN

Intervistoi: Mr Albert Marjakaj

Është çështje tepër e dhimbshme se mediet tona jo vetëm se nuk i shërbejnë vlerës, por janë duke e rrenuar atë. kemi nevojë për debate publike, për kritika ndaj dukurive jo të mira. Si dukët nuk ka as të interesuar ta mbajnë gjallë traditën e organizimit e lere më hiq se hiq ta avansojnë atë. Gazetat dhe televizionët e radiot, hapësirën e tryre të kulturës ia kushtojnë shumë më shumë kur martohet një artist i Hollivudit apo kur ndahët se sa një libri ose ndonjë shfaqje që kanë vlera vërtet.


Në ketë intervistë do të flasim vetëm për letërsinë dhe problemet kulturore.
Pyetje: Ku është letërsia shqipe sot?

Jeton KELMENDI: Po ta them të vertetën mbi të gjitha ato veshtirësi që kaloj populli ynë , mund të them, me plot kuptimin e fjalës, se ka emra të letërsisë të cilët lanë gjurmë dhe më gjerë se jasht hapsirave shqiptare. Duke pasur parasysh rrethanat dhe cenzurën , pastaj problemet e shkollimit Letërsia Shqiptare u krijua si u krijua. Kemi disa emra të cilët e ngriten në një shkallë të lartë artin bashkëkohorë, që për mua kjo ishtë gjenerata e artë.

Pyetje: Pas Rilindjes kombëtare në letërsinë shqiptare doli një emër i madh i letrave shqipe , Ismail Kadare , veprat e të cilit janë të përkthyera në mbi 30 gjuhë. A mendoni se do ta marrë çimin Nobel, pasi qe disda herë është kandidat?

Jeton KELMENDI: Do të ishte nderë i madhë për ne si komb Kadare Nobelist. është e vërtetë se ai, është ambasadori i kulturës shqiptare, ai disa herë ishte kandidat për ketë çmim, por akoma nuk ka marrë nobelin. Noshta se ai vie nga ballkani dhe është shqiptar si një polpull i vogel, kjo mund të ketë qenë edhe arsye, por Unë mendoj se çmimin Nobel Kadare padyshim e meriton. Deri në një fare mase është politizuar ky çmim nëse mund të thuhet, po e ka edhe arsye tjetër.

Unë si një qytetar në radhë të parë e pastaj edhe si shkrimtar jam optimist se do të jetë Nobelisti i tretë shqiptarë zoti Kadare, gjë që është shumë me rendësi për letërsinë shqipe në përgjithësi, mbase do të përktheshin në gjuhët e mëdha të botës edhe disa autorë të tjerë të cilet padyshim nuk dallojnë nga shkrimtaret e mëdhenjë Evropjan e botëror.

Pyetje: Cilat janë trendet e zhvillimit të letërsisë së sotme në Kosovë, Shqipëri e ku jetojnë shqipetarët?

Jeton KELMENDI: Ta them të vertetën ka shumë njerëz që sot merren me ketë që unë e quaj fryt i mendjës së njeriut. Shkruhet disi por Unë mendoj se kemi një krizë në identitetin artistik. Janë krijuar disa qarqe të caktuara të cilat fabrikojnë libra pa kurrfarë kriteresh, vlere artistike dhe mjerisht ato publikohen, reklamohen dhe lavdohen me fjalët më të mëdha.

Shqetësim që duhet ta kemi të gjithë është se shqiptarët në një hapësirë ku jetojmë jemi populli i vogël dhe po të jemi bashkë dhe bëjmë pak e lere për më keq flas kryesisht për Kosovën, janë disa grupe e nëngrupe të cilët nën patronatin e ndonjë emri të njohur krijojnë njëfarë identiteti të improvizuar. Si duket brezi më i vjetër nuk po mund ta marr vetën dhe të mirret punë por janë shkapërderdhur dhe shkelin dhe shajnë njëritjetrin. I kanë ngatërruar kritiken dhe sharjen.

Pyetje: Kalojmë pak tek opinioni, cili është roli i medies në ngritjën e kulturës së mirëfilltë letrare?

Jeton KELMENDI: Është çështje tepër e dhimbshme se mediet tona jo vetëm se nuk i shërbejnë vlerës, por janë duke e rrenuar atë, me gjithë fuqinë që kanë duke e fuqizuar shundin po krijojnë një amulli në identitetin artistik.

Gazetat dhe televizionët e radiot, hapësirën e tryre të kulturës ia kushtojnë shumë më shumë kur martohet një artist i Hollivudit apo kur ndahët se sa një libri ose ndonjë shfaqje që kanë vlera vërtet.
Ana tjetër e medaljës së kësaj të keqe është se mediet e përgatisin opinionin se kjo na qënka artistike. Televizionet kryesishtë u krijojnë hapsirë labevet me një kafe ose kush a mai forti, kurse gazetat vipave të ashtuquajtur.

Pyetje: Ekzistojnë edhe organizata të ndryshme të shkrimtarve. Ju keni qenë sekretar i përgjithshëm i Lidhjës së Shkrimtarve të Kosovës , pse keni dhënë dorëheqje?

Jeton KELMENDI: Kur jemi të organizatat e shkrimtarve, me keqardhje duhet ta themi se në to ka njerëz të cilët pak dinë për letërsinë e mirëfilltë, por se në to kanë hyrë për qellime të tjera. është e vërtet se kam qenë sekretar i përgjithshëm i LSHK-së, por e kam berë publike dorëheqjën time dhe nuk dua tani të flas më për ketë por nëse me kerkohet nga ndonjë mekanizëm relevant jam i gatshëm të përballem për çdo presje që kam thënë.

Eshtë fakt se si në Kosovë ashtu edhe në Shqipëri dhe Maqedoni janë disa njerëz që i kanë përvetësuar lidhjet e shkrimtarve. Mendoj se këtu deshtimi është kolektiv, jo vetëm i akterëve pasi nuk ka debate në asnjë fushë, as reagime serjoze. Si dukët nuk ka as të interesuar ta mbajnë gjallë traditën e organizimit e lere më hiq se hiq ta avansojnë atë.

Disa herë kam shkruar në mënyrë që ta sensibilizoj opinionin e paktë të interesuar për kulturën. Kam bindjen se nëse nuk nryshohet kjo situatë e për fat të keqë nuk duket një disponim i tillë, se do të humbet edhe ajo që u krijua me mund të madh. Meritoret e kësaj gjendje duhet ti ulim ngase po vinë gjithnjë duke u shumuar.

Pyetje: Megjithatë ndahën edhe çmime, si i komentoni ju këto?

Jeton KELMENDI: Për faqe të zezë, më dukët se tani më dhënja e çmimëve është bërë një rutinë, kur shumë herë çmimi nuk jepet për veprën më të mirë, juria as që i lexon bile veprat e disa emrave të mdhenjë, por jepet për ta rehabilituar laueratin e çmimit. Këtë e kam thenë edhe në mediet shqiptare e të Kosovës dhe prap e përserita. Këto skandale edhe më tej thellojnë krizën e identittetit, sepse e them mediet shumica janë duke i berë një shërbim të keq atdheut në ketë drejtim. Duhet thënë se njerëz me një nam grada shkencore e me një turrë vepra pa konsiderat ndaj vlerave ngrisin kiqin. Për këtë mendoj se kam fakte të bollshme, por për hirë të etikës sime nuk do ti përmend kësaj radhe.

Pyetje: Sa bëjnë institucionët për ndryshimin e kësaj gjëndje jo të mirë?

Jeton KELMENDI: E dimë se arti letrar është lëmia më e nepërkembur dhe më në mjegull, në shoqërinë tonë. Kam fjalën për atë në kuptimin e plotë të fjalës. Pak bëjnë institucionët tona qoftë këndej apo andej kufrit, pak bejmë edhe ne si shkrimtarë dhe pak jemi të interesuar ta ndryshojmë, kjo është më e keqja. Kisha për të thenë se një këngëtar që më së paku din se qka është kënga, është më i popullarizuar se sa shkrimtari, regjisori apo piktori i mirëfilltë. Keq por kjo është e vërtetë. është përzier siq thot populli shapi me sheqerin.

Pyetje: Pse kjo heshjte e njerëzve të merituar që dikur qonte peshë fjala e tyre?

Jeton KELMENDI: Mendoj se ka disa arsye të heshtjës së tyre, nga natyra disa nuk janë të imponuar, rrethanat e kërkojnë një gjë të tillë, disa kanë rënë në gurë grype, e disa të tjerë frigohen edhe nga hija e vet. Ndoshta, edhe vetjakizmi dhe xhelozia janë faktorë që ndikojnë në pajtimin nëse mund të thuhët në një farë mënyre me këtë kaos. sido qe të jetë është shumë e kushtueshme fjala e tyre që nuk degjohet edhepse ndoshta nuk e ka fuqinë që dikurë e kishte, mirpo opinjoni do ta kishte që qartë se cili është mendimi i tyre.

Nuk ka justifikim tjetër pos këtij se heshtja në njëfarë mase d.m.th. pajtim me realitetin e tillë të krijuar dhe kështu le të mbesë. secili mund të thotë Unë nuk mund ta ndryshoj, por si të bëhen bashkë padyshim do të ndërronte diçka për të mirë.

Pyetje: Ku janë dhe sa mbështetën krijuesit e rinj nga mekanizmat relevant?

Jeton KELMENDI: Gjithkund janë dhe askund nuk janë. E vërteta është se ka thyerje në mes të gjeneratave dhe të rinjët padyshim janë në një gjendjë të vështirë shikuar nga një aspekt. Eshtë e rëndesishme që të ketë një kotinuitet të vazhdueshëm të krijuesve, mirëpor për një pjesë të krijuesve të rinj realiteti është më ndryshe.

Shumë nga ta njohin së paku një gjuhë të madhe botërore, sa për ta ditur se ku është njerëzimi, prandaj kanë mundeësi të jenë më bashkëkohor, më të afërt me kohën, por ka edhe një pjesë që nuk është e interesuar të dal nga rrethi vicioz i krijuar vite më parë. Sido qe të jetë ka të rinjë që kan përparuar por individualishtë. E vërtëta qëndron në atë se këtu në Kosovë nuk ka as botues më që e merr librin dhe e boton me financimin e botuesit e lere më te ja siguroj ndonjë honorar. Libri pastaj do të mbyket se nuk e lexon kush dot e kështu me radhë janë shqetsimet...

Pyetje: Pse jeni kaq i rrebeluar?

Jeton KELMENDI: Jo, nuk mendoj se jam i rrebeluar asesi, por mbroj mendimin se obligim moral e intelektual e kemi që ti luftojmë këto vese të shëmtuara. Arma ime është kjo, që ku të shoh keq të them se nuk është mirë.
Kam fjalën aty ku e di. Për mua çdo ai njëri që e dinë së është keq një gjë dhe nuk e thotë hapur ai më së paku i duhët shoqërisë. është e vërtet se në shoqërinë tonë kritika merrët si armiqësore dhe pastaj me gjithë qenien e tyre do të provojnë të hakmerren me ose pa të drejtë, pa zgjedhur metoda, mirpor kjo është edhe ajo që na la këtu ku jemi sot. Nuk mendoj se duhet të heshtim. Shkurt, kemi nevojë për debate publike, për kritika ndaj dukurive jo të mira. Duhet studiuesit e kritiket ta kenë guximin që të thellohen në studime dhe jo të merren vetëm me historinë e letersisë. Të thuhet troq, ky apo ai liber është kështu apo ashtu, qoftë i mirë apo i keq, është i tillë, natyrishtë duke vënë arsyen mbi bazën e vlerës dhe parimit të kritereve.