Nacionalizmat e Ballkanit dhe ballkandemokracia

OPINIONE

Nacionalizmat e Ballkanit dhe ballkandemokracia

20 nëntor 2005 /TN

Shkruan: Faton Abdullahu*, Londër (Britania e Madhe)

Dallimi kryesor ndërmjet nacionalizmave të popujve të Evropës, është se, nacionalizmat e popujve europerëndimor kanë lindur pasi që në ato vende janë vendosur kufinjët shtetror, ndërkaq shumica e kufinjëve të shteteve të Evropës lindore janë vendosur pas lindjes së nacionalizmave. Si rrjedhojë para nacionalizmave evrolindor krijimi i shteteve-kombe është shtruar si detyra primare, prandaj edhe ndodhnin rivendosjet dhe ndryshimet e mëdha e të shpeshta të kufinjëve që më së miri shihet me shpërbërjen e Perandorisë Osmane dhe asaj Austro-Hungareze.

Përderisa nacionalizmat e evroperëndimorëve p.sh. mundoheshin ta përmbysnin monarkun dhe në kuadër të kufinjëve ekzistues të krijonin pushtet të ri më popullor, që i jepte atij karakter edhe liberaldemokrat, nacionalizmat evrolindor kishin qëllim tjetër primar, krijimin e një pushteti të ri mbi baza etnike dhe ridefinimin e kufinjëve deri ku ky pushtet do të shtrihej, çka për dallim e shtynte atë domosdoshmërisht në konflikte të gjata e të rënda etnike me fqinjët.

Edhe më vonë, përafërsisht sipas këtij koncepti, shpërbërja e Bashkimit Sovjetik e Jugosllavisë, Qekosllovakisë, bëhen edhe një dëshmi se, përpjekja për rivënje të kufinjëve të rinjë etnik dhe krijim të shteteve të reja kombe, riaktivizoj nacionalizmin. Në disa vende, përmasa e aktivizimit të tij vrazhdësohej duke i berë konfliktet edhe njëherë të përgjakshme, sikundër ndërmjet kombeve në ish Jugosllavi, por në disa të tjera edhe duke i relaksuar dhe amortizuar ato posaçërisht kur përmbushej misioni i tyre për krijimin e shtetit komb, si në Sllovaki, Qeki apo në shtetet baltike.

Pavarësisht mospajtimeve ndërmjet shkenctarëve mbi atë se në cilën periudhë saktësisht shfaqet nacionalizmi në Evropë e vërteta është se jeta e kësaj ideologjie është e gjatë, çka për rrjedhojë, në mënyra të ndryshme, rrethana dhe kohra të ndryshme, kjo ideologji ka krijuar lidhje aktive, raporte shumëdimensionale dhe të veçanta me ideologjitë e tjera të cilat kanë lindur dhe kanë bërë ndryshime dhe ridefinime të mëdha jo vetëm politike në gjithë Evropën.

Kjo lidhje dhe ky raport i kësaj ideologjie ka qenë posaçërisht i theksuar atje ku kemi pasur cenimin e parimit kryesor të nacionalizmit i cili ndodhë sikundër thotë studiuesi german Gellner atëherë kur kufinjët politik dhe etnik nuk përputhen. Kështu nëpër vite, ideologjia nacionaliste ka ridëshmuar prirje të shkathtë dhe shumë aktive që të bashkëpunoj, bashkëveproj por edhe shfrytëzoj ideologjitë e tjera evropiane me qëllim që t’i përmbush sa më shumë qëllimet e veta të parashtruara që më parë.

Ajo këtë prirje aktive e ka dëshmuar duke qenë herë e durueshme dhe e kamufluar por në të njejtën kohë të mos lejoj fikjen e identitetit nacional dhe ta kthej atë për përfitime progresiste, herë të reagoj papritmas por e fortë, shpejt dhe me vrazhdësi të skajshme joprogresive.

Në historitë e popujve të Evropës lindore mund të gjenden lidhje dhe raporte nga më të ndryshme të ideologjisë së nacionalizmit me ideologjin komuniste, gjithashtu edhe me ideologjinë fashiste dhe tani së fundi në disa vende të Evropës juglindore, nacionalizmi ka krijuar lidhje dhe raporte të reja e të veçanta me demokracinë-liberale për të ridëshmuar kështu se sa di të jetë aktiv i zhdërvjellët por edhe konsekuent në rrugën e vet.

Bashkëveprimi me komunizmin

Pavarësisht synimit dhe bazës dalluese ndërmjet ta zëmë ideologjisë komuniste dhe asaj nacionaliste e para duke marë për bazë klasoren, ndërkaq e dyta kombëtaren, duke qenë të dyja ideologji kolektiviste të dytës i ka shkuar për dore të nxjerrë përfitime dhe të zbatoj në jetë jo pak nga qëllmet e veta mu në kohën e komunizmit.

Përfitime të tilla në këtë kohë ka nxjerrë nacionalizmi kur ka pasur afirmime kombëtar, sado që jo shpesh dhe jo shumë, si për shembull njohja dhe afirmimi i kombit boshnjak dhe atij maqedon në ish Jugosllavi. Mirëpo ky bashkëfunksionim i këtyre dy ideologjive ka qenë larg më aktiv dhe gjithsesi më regresiv, kur kemi pasur të bëjmë me çështjet e lirive dhe të drejtave të njeriut dhe posaçërisht të lirive dhe të drejtave kombëtare të minoritetetve të ndryshme apo kombeve më të vogla në Evropën Lindore. Në të tilla raporte nacionalizmi nuk davaritej sikundër pandehej në atë kohë, por rishfaqej i kamufluar në të kuqe, sidomos nacionalizmi i kombeve më të mëdha.

Ndër më të theksuarat në qasjet e tilla regresive dhe që kishin nxjerë përfitime të mëdha ishin nacionalizmi rus në Bashkimin Sovjetik, nacionalizmi serb në Jugosllavi, por edhe nacionalizmi bullgar ndaj minoritetit turk, apo ai i cekë ndaj sllovakëve. Tek të gjithë këta komunist, shihej prirja aktive e nacionalizmave të kombit të tyre, në dobësimin e identitetit dhe kulturës kombëtare të pjestarëve tjerë posaçërisht minoriteteve, në persekutimin e lirive dhe të drejtave të njeriut, por të shpeshtën të njeriut që i takonte identitetit dhe kulturës tjetër kombëtare, nga ai i kombit më të madhë.

Kjo qasje vrehej posaçërisht tek mosdhënja e të drjtave për shkollim kombëtar, tek diskriminimet mbi përdorimin e gjuhës, deri tek shpernguljet me dhunë, burgosjet dhe vrasjet për ta ndruar strukturën kombëtare të një territori dhe për ta shtrirë pushtetin atje ku gjatë luftës komunistët nuk kishin arritur. Janë të njohura këto qasje të nacionalkomunistëve rus ndaj popujve tjerë më të vegjël, duke u bazuar në përpjkjen për ta formuar të ashtuquajturin “homosovjetikus”.

Janë të njohura gjithashtu përpjkjet e nacionalkomunistëve serb për të shtrir vepimet e tyre asimiluese p.sh. me gjuhën serbe, tek kroatët dhe boshnjakët, apo me format më të vrazhta si dhunë e hapur me qëllim shpërngulje, ndaj shqiptarëve. Kështu në këtë bashkëveprim ideologjish, sidomos në shtetet multietnike, përkatësisht federative, asnjëherë nuk mund të vihej vija e qartë dalluese se ku fillonte komunizmi e ku nacionalizmi.

Nacionalizmi dhe liberal-demokracia

Edhe pse për kohë të gjatë, komunizmi në lindje duke e vënë primatin e klasës punëtore dhe liberal-demokracia në perëndim duke e vënë primatin e qytetarit dhe lirive dhe të drejtave të njeriut, konstatonin, secila me shpjegime të ndryshme, se nacionalizmi është tejkaluar dhe nuk ka ndikim të theksuar, ideologjia nacionaliste në dhjetëvjetshin e fundit të shekullit të kaluar do të rishfqet edhe njëherë me forcën e saj dinamike dhe me bazën e saj të fortë identitetin kombëtar, për të dëshmuar përsëri se është aktive dhe e aftë për të inicuar dhe bër ndryshime të mëdha.

Edhe një herë në këtë periudhë ndryshimesh të mëdha për Evropën Lindore do të dëshmohet prirja e nacionalizmit për të bashkëvepruar më ideologjitë e tjera. Në këtë rast nacionalizmi do të jetë në bashkëveprim me ideologjinë liberal-demokratike.Që të dyja do ta ken rol primar, përmbysjen e komunizmit. Kështu për herë të parë në Evropën qendrore, nacionalizmat do të jenë në pozitën në të cilën më heret kishin qenë nacionalizmat e Evrpës perëndimore, dhe do të kenë qëllime të ngjajshme, ndryshimin dhe demokratizimin e pushtetit e jo ndryshimin e kufinjëve.

Edhe kur pati përjashtime dhe ndryshuan kufinjët, si në rastin e Qekosllovakisë, nacionalizmat e dy popujve, me krijimin e shteteve kombe, u amortizuan dhe u ndanë paqësisht. Ishte misioni progresiv i nacionalizmave të Evropës qendrore, që duke ndryshuar pushtetin komunist, parandaloj të qenit kundër etnive të tjera, kundër minoriteteve dhe kundër të drejtave të njeriut. Në të vërtetë ishte prirja e saj për të bashkëvepruar me liberal-demokracinë evroperendimore, ajo që kësaj radhe ia siguroj progresiven në përmbajtje.

Shtetet e dala nga periudha komuniste, me legjitimiteti të ri shtetror, tani më jo komunist, por bagazh të trashëguar dhe rilindur nacional, korrespondonin lirshëm me tregun e lirë, me pluralizmin politik dhe me mbrojtjen dhe begatimin e lirive dhe të drejtave të njeriut dhe minoriteteve. Kështu në Evropën qendrore pas përmbysjes së komunizmit, nacionalizmi detyrimisht do t’ia lëshoj vendin liberal-demokracië fitimprurse e cila do të filloj të jetësohet përmbajtësisht. Tani më me bazë të qëndrueshme të shteteve kombe, ky rajon ka stabilitet të theksuar politik, ka zhvillim të theksuar ekonomik dhe prirje për të qenë aktive dhe kreative në koalicione dhe aleanca të ndryshme ekonomike dhe gjeo-politike.

Ballkandemokracia si ideologji kolektiviste

Edhe pse erërat liberal-demokratike të fundshekullit të kaluar do ta kaplojnë edhe Evropën juglindore, për shumë arsye zhvillimet dhe posaçërisht pasojat do të jenë të ndryshme. Në Ballkan, ashtu sikundër në fillimet e dikurshme të shpërbërjes së Perandorisë Osmane dhe asaj Austro-Hungareze, edhe njëherë tani pas përmbysjes së Jugosllavisë shumëkombëshe, nacionalizmat jo vetëm që do të shfaqen, por ata do të jen të vrazhdë dhe me detyrën primare, jo aq për ta përmbysur pushtetin komunist, por për të vendosur e rivendosur kufinjë të ri ndërmjet kombev.

Kjo do të determinoj luftra të përgjakshme sidomos në Kroaci, Bosnje dhe Kosovë. Mirëpo as përfundimi i luftrave nuk do ta sjell gjithkund qetësimin dhe amortizimin e nacionalizmave. Kështu edhe njëherë nacionalizmat të cilët konsideruan se nuk i përmbushën qëllimet e veta, edhe pse të lodhur dhe të shtyrë anash si rezultat i presionit dhe ndikimit të bashkësisë ndërkombëtare dhe ofrimit të ideologjisë liberal-demokratike si model, jo vetëm që nuk u davaritën por mbetën aktive dhe me potencial të konsiderueshëm.

Kështu shqiptarët e Kosovës do të vazhdojnë përpjekjen për pavarësimin e Kosovës, gjithashtu edhe malazezët për pavarësinë e Malit të Zi, maqedonët që ta mbajnë shtetin e Maqedonisë si shtet unik e jo multietnik, ndërkaq serbët për ta kthyer Kosovën dhe mbajtur Malin e Zi në kuadër të tërsësis së tyre shtetrore. Nga kjo pozitë të cilën e karakterizojnë edhe vështirsitë ekonomike dhe të tjera të tranzicionit, nacionalizmat në hapsirat problemore të ish Jugosllavisë, me qëllim të përmbushjes të disa pjesëve të synimeve të veta, përsëri do ta përpiqen për të rivendosur marrëdhënje të caktuara me ideologjinë e radhës, përkatësisht me liberal-demokracinë e ofruar nga evroperëndimorët.

Nga ky gërshetim i radhës, ku gjithnjë e më shumë do të jetë vështirë të vihet vija dalluese ndërmjet nacionalizmit dhe liberal-demokracisë, do të krijohet një bazë mbi të cilën sendërtohen parakushtet për një koncept të ri politik, që do të gjendet gjithnjë e më shumë në agjendat e shumë partive politike me ndikim, por edhe në agjendat e qeverive të këtyre vendeve. Këtë koncept të ri politik unë e quaj ballkandemokraci. Ky koncept herë zyrtarisht e herë jo, herë në mënyrë gjysmëklandestine e herë gati të plotë, për shumë çka ka qasje nacionaliste, me çka jo rrallë zë frymën vlerave të liberalizmit dhe demokracisë për të cilat ato vende zotohen dhe të cilave vazhdimisht u servohen dhe ju kërkohen nga faktorë të ndryshëm ndërkombëtar me ndikim në rajon.

Ballkandemokracia është politikë që pulson ndërmjet trysnis ndërkombëtare dhe qëllimeve nacionaliste të partive dhe qeverive të vendeve me probleme etnike dhe statusore. Ballkandemokracia edhe kur ngërthen në vete diçka nga liberal-demokracia ajo aplikohet me hezitim të shtuar, posaçërisht kur kemi të bëjmë me liritë dhe të drejtat e njeriut dhe liritë e minoriteteve. Në të ka mungesë sinqeriteti dhe debalanc ndërmjet asaj që proklamohet si primare dhe asaj për të cilën me të vërtetë punohet dhe mendohet. Ajo nuk është demokraci përmbajtësore por vetëm sipërfaqësore, thjesht sepse është e ndikuar nga ideologjia nacionaliste e cila bën roje nga friga që mos këto vlera mund të kthehen në pengesa për jetësimin e synimeve të saja.

Edhe kur këto parti apo qeveri proklamojnë dhe angazhohen se duan të hyjnë në “partneritet për paqe” apo NATO apo të anëtarësohen në BE, edhe kur japin të drejta nacionale minoriteteve apo dënojnë dhe luftojnë terrorizmin ndërkombëtar, para se ta bëjnë këtë me qëllim të begatimit të jetës së qytetarit dhe ngritjen e sigurisë dhe standardeve përgjithësisht, ata e bëjnë këtë më shumë me arsyetimin se kështu do të përfitojmë miqë të duhur dhe më me efikasitet do t’i realizojmë interesat tona kolektive varësisht nga rasti. P.sh. shqiptarët e Kosovës për bërjen e Kosovës shtet, malazezët gjithashtu, serbët për ta mbajtur Malin e Zi dhe Kosovën, ndërkaq maqedonët për ta mbajtur shtetin me primatin e theksuar maqedon.

Thjesht ballkandemokracia nuk është demokraci ajo e shfrytëzon demokracinë e ofruar nga evroperendimorët, ajo është ideologji kolektiviste që nuk prihet nga parimi bazë liberal-demokrat mbi lirinë e individit, sepse vazhdon të konsideroj se qëllimi i kolektivit nuk është jetësuar. Si e tillë ajo bëhet pengesë e madhe e patejkalueshme për jetësimin e liberal-demokracisë.

Menagjimi i nacionalizmave

Të gjithë ata që në një ose mënyrë tjetër kanë ndikim dhe janë të involvuar në vënjen e paqës, sigurisë dhe stabilitetit të qëndrueshëm në vendet problemore të ish-Jugosllavisë, duhet ta kuptojnë se nacionalizmat janë të fortë dhe menagjimi i tyre duhet të bëhet urgjentisht. Thjesht demokracia liberale në këto vende nuk mund të jetësohet përmbajtësisht, pavarësisht trysnis së ndërkombëtarëve sepse nacionalizmi nuk do të amortizohet, përveq se me përmbushjen e qëllimeve të veta. Kjo është e vërtetë historike që në rastet e fundit e dëshmon Evropa qendrore.

Megjithëkëtë ky menagjim nuk mund të bëhet me përmbushjen e qëllimeve të të gjithë nacionalizmave, sepse dallimi ndërmjet tyre është primar. Kështu nuk mund të kënaqen e amortizohen nacionalizmi serb dhe ai shqiptarë me rastin e Kosovës. Ai shqiptarë në rastin e Kosovës, sikundër edhe ai malazez me kërkesat e tyre janë progresiv, sepse në rastin konkret e kanë përparësi &ështjen etnike, çka nuk mund të thuhet për nacionalizmin regresiv serb që vazhdon të mbetet më i rrezikshmi në Ballkan por as për atë maqedon.

Kështu përderisa nuk bëhet ky dallim, në këto vende nuk do të amortizohen nacionalizmat dhe vlerat liberal-demokratike nuk do të zënë vend përmbajtësisht me çka, jeta, vlerat dhe interesat e individit si bosht i shoqërisë liberal-demokratike, do të vazhdojnë të keqpërdoren, cungohen dhe shkrihen në politikat, interesat dhe ideologjitë e ndryshme kolektiviste.


Adresa elektronike e autorit:fatonabd@aol.com

*F. Abdullahu ka lindur në Prishtinë dhe jeton e punon në Londër. Ka botuar librat “Rezistenca dhe e mundshmja shqiptare” dhe “Dimensionet e identitetit qytetrues“ Ka mbaruar studimet postdiplomike (shkencat politike) në SSEES në “University of London” në Londër.