450 vjet nga meshari i Gjon Buzukut

450 vjet nga meshari i Gjon Buzukut

19 nëntor 2005 /TN

Prof. Shaban DEMIRAJ*

Në këtë 450 vjetor të botimit të librit të parë shqip të zbuluar deri sot jemi mbledhur sot këtu në këtë tubim shkencor për të përkujtuar me një varg kumtesash këtë ngjarje me rëndësi të jashtëzakonshme për historinë e shkrimit shqip dhe të kulturës shqiptare në përgjithësi.

Kjo konferencë shkencore ndërkombëtare, e organizuar nga Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë i ASH, kurorëzon një varg tubimesh shkencore të organizuara në Prishtinë, Tetovë, Ulqin, Mynih, etj. për të përkujtuar dhe vlerësuar në këtë vit jubilar një nga ngjarjet më të shënuara të historisë së kulturës shqiptare.

Dhe pa dyshim që një ngjarje e tillë aq e rëndësishme e meritonte të përkujtohej jo vetëm nga studiuesit shqiptarë, por edhe nga mjaft albanologë të huaj, sepse të gjithë këta në veprën e Buzukut gjejnë një burim të pashtershëm për të ndriçuar një varg problemesh të lidhura jo vetëm me historinë e shkrimit të shqipes por edhe me evolucionin historik të kësaj gjuhe.

Dhe mund të pohohet pa mëdyshje se, me gjithë ndihmesat e shumta të bëra deri sot nga studiues të tillë si: Pal Skiroi, Norbert Jokli, Eqrem Çabej, Namik Resuli, Justin Rrota, Selman Riza, Kolë Ashta, Wilfied Fiedler, Idriz Ajeti, etj, si edhe nga një varg studiuesish të tjerë sidomos nëpër tubimet e shumta shkencore kushtuar jetës, veprës dhe gjuhës së këtij pioneri të shkrimit shqip, prapë mbeten ende të pasqaruara bindshëm disa çështje të rëndësishme, që kanë të bëjnë me vëtë personin e Gjon Bdek Buzukut, me trajtën dialektore të gjuhës së tij edhe me vendin e botimit të veprës së tij.

E një dëshmi e qartë për këtë është edhe tematika e kumtesave të kësaj kpnference. Gjithsesi, një gjë është e sigurt se, kur para më shumë se 450 vjetësh një famulltar shqiptar, që shërbente në një kishë as shumë afër por as shumë larg vendit të botimit të librit të tij, "tue u kujtuom shumë herë se gluha jonë nuk kish gjaa të endigluom en së shkruomit shenjtë", iu përvesh me zell punës së vështirë për të shkruar një libër mjaft të vëllimshëm në gjuhën amtare , i nxitur, siç na e thotë vetë, "en së dashunit së botësë sanë".

Ai, pra, ishte i vetdijshëm se po i hynte një pune të guximshme dhe do të merrte edhe më shumë zemër, sikur ta dinte se me këtë ndërmarrje të vështirë po hidhte themelet e një tradite shkrimore, që lulëzoi në Dheun e Arbënit në shekujt e mëpasmë me shkrimet e Budit, Bardhit, Bogdanit, etj, për të mos rikujtuar këtu edhe autorë të tjerë të panjohur si frat Pali prej Hasi, që përmend Budi në veprën e tij mbi Doktrinën e kërshtenë të vitit 1618.

Rrethanat historiko-shoqërore, që bënë të mundur zhvillimin e kësaj tradite në trevat shqiptare, ku në shërbesat fetare përdoreshin rregullisht latinishtja dhe greqishtja, mbeten për t'u hulumtuar më tej. Gjithsesi, krijimi dhe zhvillimi i traditës për të shkruar shqip nuk mund të mendohen pa vetëdijshmërinë dhe vendosmërinë e Buzukut dhe të autorëve të tjerë pas tij për të lëvruar gjuhën amtare në shërbim të popullit të vet. Dhe e njëjta gjë vlen të vihet në dukje edhe për Matrëngën dhe autorët e tjerë arbëreshë pas tij në ngulimet arbëreshe përtej brigjeve të Adriatikut.

Buzuku dhe Matrënga mbeten sot për sot të parët autorë, që vunë themelet e një tradite të lëvrimit të shqipes përkëtej dhe përtej brigjeve të Adriatikut, megjithëse nuk mungojnë të dhëna, që dëshmojnë se kjo gjuhë duhet të jetë shkruar edhe para tyre. Duke falenderuar autorët e kumtesave të kësaj konference shkencore për ndihmesat e tyre, u uroj atyre suksese të mëtejshme në punën e tyre për ndriçimin e problemeve të shumta të historisë së gjuhës shqipe.

(*Ish kryetar i Akademisë së Shkencave)