| KULTURË | HISTORI

OPINIONE

Statusi i Kosovës në dritën e Raportit të z. Kai Eide

TË RUHEMI NA EUFORIA QË NA “KA MUNDUR”

12 tetor 2005 /TN

- DUHET TË ANGAZHOHEMI PËR PAVARËSI TË PLOTË, SEPSE VETËM AJO MUND TA NXJERRË KOSOVËN NGA UDHËKRYQI NË TË CILIN NDODHET. DUHET TË JEMI TË NDËRGJEGJSHËM SE SERBIA DO TË PERPIQET TA VËSHTIRËSOJË PROCESIN, NË MOS ASGJË TJETËR, TA ZVARRISË ATË -

- Përkundër gjithëpërfshirshmërisë së gjendjes dhe vlerësimeve reale për Kosovën, disa nga rekomandimet e z. Kai Eide “të mbajnë të rezervuar”për mundësinë që vendimet e ardhshme të qendrave ndërkombëtare për Kosovën do “të kurorëzohen”me një status qartë të përkufizuar, në një të ardhme të afërt -


Shkruan:Esat STAVILECI, profesor i Universitetit të Prishtinës

Tema është mjaft serioze që t’i qasësh në “mënyrë relaksuese”; është mjaft tensionuese që t’i qasësh “në mënyrë krejt të qetë”; është mjaft e ngrohtë që t’i qasësh në mënyrë “të ftoftë”, qoftë edhe me përshtypjen e mirë që “është krijuar” me raportin e z. Kai Eide, përkundër disa gjykimeve dhe rekomandimeve të diskutueshme që, drejtpërsëdrejti ose në mënyrë të tërthortë, i referohen statusit të ardhshëm të Kosovës.

Edhe pse dëgjohen gjithnjë e më shumë zëra se çështja e Kosovës po “hynë në fazën përfundimtare të zgjidhjes së saj”, z. K. Eide, në raportin e tij, sikur përgjigjet se “hyrja në procesin e statusit të ardhshëm nuk nënkupton hyrjen në fazën e fundit, por në fazën e rradhës të pranisë ndërkombëtare”.

Dy gjera sikur sqarohen në raport.

E para, se nuk bëhet fjalë për statusin përfundimtar (sado që është i diskutueshëm cilësori i tij në raport me synimet e popullit shqiptar), por për statusin e ardhshëm.

E dyta, se në Kosovë do të vazhdojë të ketë prani ndërkombëtare, madje një “rritje të pranisë së Bashkimit Evropian në Kosovë” që do të thotë një lloj të “protektoratit evropian”. ”Shqetësimet e para” të shqiptarëve të Kosovës shprehen pikërisht me mundësinë e “ndërrimit të ombrellës” të pranisë ndërkombëtare.


Pasqyrë besnike gjendjes

Sado që prononcimet në lidhje me Raportin e z. Kai Eide kanë një “kallëzues të përbashkët” gjithëpërfshirshmërinë e gjendjes në Kosovë dhe vlerësimet reale për të, që flet për angazhimin e z. Eide që raporti i tij të jetë një pasqyrë besnike e proceseve në Kosovë. Çmohet lart gjykimi i tij se “Kosova nuk mund të mbetet përgjithmonë nën administrimin ndërkombëtar”.

Mirëpo, përgjigja vjen me raportin. Kosova do të vazhdojë të jetë nën një “përkujdesje të theksuar” të Bashkimit Evropian, për të cilën është vështirë të parashikohen edhe përmasat edhe kohëzgjatja. Pra, mund të nxirret si përfundim se as vendimet e ardhshme të qendrave ndërkombëtare për Kosovën nuk do “të kurorëzohen” me një status qartë të përkufizuar në një të ardhme të afërt.

Me status jo qartë të përkufizuar, Kosova do të vazhdojë të jetë “në udhëkryqet e kohës”, ndërsa bashkësia ndërkombëtare do të vazhdojë angazhimet për “t’i dhënë shansin” rritjes së kapaciteteve vendimmarrëse të institucioneve të Kosovës.

Edhe pse mandati i ambasadorit Kai Eide sikur ishte kuptuar se është një hulumtim i tij për të vlerësuar “nëse ka kushte për të hyrë në një proces politik të disejnuar për të caktuar statusin e ardhshëm të Kosovës”, nga raporti përveç vlerësimit, nxirren rekomandime se në ç’drejtim duhet disajnuar ai proces.


Mbështetje dhe pikëreferim i papranueshëm

Vërejtja më parimore në Raportin e z. Eide është mbështetja dhe pikëreferimi Rezolutës 1244 që, fundi i fundit, kuptohet qartë edhe nga letra shoqëruese e raportit që z. Kofi Annan ia adreson kryetarit të Këshillit të Sigurimit, në të cilën, ndër të tjera, thuhet:”Qëllimi i hulumtimit ishte të vlerësohet nëse ka kushte për të hyrë në një proces politik të disejnuar për ta caktuar statusin e ardhshëm të Kosovës, në përputhje me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit…

Theksimi i Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit në Raportin e z. Kai Eide injoron çdo ndryshim që ka ndodhur në Kosovën e pasluftës dhe çdo realitet të ri të krijuar në të që, vetvetiu, e bëjnë jo vetëm të papranueshëm mbështetjen dhe pikëreferimin në Rezolutën 1244, por njëkohësisht edhe të palogjikshëm, qoftë në kuptimin e përgjithshëm, qoftë në atë konstitucional-juridik, madje edhe politik.

Mbështetja dhe pikëreferimi i një dokumenti që bazohet në “mbrojtjen e integritetit territorial”të një shteti të paqenë ose të një krijese tjetër artificiale shtetërore, të krijuar prej tij, i cili po luhatet në themelet e veta, e shpien bashkësinë ndërkombëtare në një investim të gabueshëm politik, po sikurse që e shpien në një investim tjetër joefiçient këmbëngulja që të kërkojë që shqiptarët dhe serbët “të arrijnë marrëveshje”, kur dihen pikëpamjet diametralisht të kundërta dhe të papajtueshme të tyre, po sikurse që dihet edhe vullneti i popullit të Kosovës që të zgjedhë të adrdhmen e vet që, ndryshe paraqet një prej parimeve më të vlefshme të së drejtës ndërkombëtare dhe të dokumenteve ndërkombëtare, të bazuara në të.

Në këtë mënyrë, Kosova detyrohet “të pranojë”negociatat pa u siguruar integriteti territorial i saj, edhe pse dihet se Kosova dhe Serbia nuk “ndahen”tek lumi Ibër. Territori i Kosovës shtrihet edhe mbi vetë Mitrovicën deri në kufi me Serbinë, territor të cilin nuk e kontrollojnë as institucionet vendëse dhe as ato ndërkombëtare. Ai territor i Kosovës mbahet dhunshëm nga strukturat paralele qeveritare serbe.


Hendikepi i Kosovës

Kosova do “të hyjë në negociata” e hendikepuar, si palë e pabarabartë me Serbinë, pa marrë parasysh se në ç’mënyrë do të ndodhin ato, jo vetëm me territor të paunifikuar, por edhe me institucione të përkohshme, e jo me institucione permanente dhe të patjetërsueshme;pa rend kushtetues e juridik burimor, por me një sistem kushtetues e juridik hibrid dhe të “harnuar” me një “Kornizë Kushtetuese” të pandryshuar; pa kompetenca të plota në fushat qëndrore të jetës dhe pa mundësinë që të ndërhyjë në to;pa kapacitet të plotë të vendimmarjes;pa mundësinë që vetë popullata e saj të ketë ndikim në vendimin për të ardhmen e saj, madje edhe “e shtrënguar”që, ndoshta, të bëjë “ndonjë ndërtim pa leje”, me shpresën se ai do “të përligjet më vonë”.

Z. Eide, në raportin e tij, ngjarjet e vitit 1999 i kualifikon si “konflikt”, e jo si luftë që, sado në dukje të parë, mund të thuhet se nuk ka ndonjë rëndësi të madhe, mund të shprehet me pasoja të mëvonshme, veçanërisht kur shtrohen çështjet e riparimeve të luftës, e negociatat nuk mund “të fillojnë” sikur asgjë në Kosovë nuk ka ndodhur.


Gjykimet dhe rekomandimet e diskutueshme

Disa nga gjykimet, po sikurse edhe disa nga rekomandimet, në pjesën e Raportit të z. Kai Eide në lidhje me veriun e Kosovës, janë të diskutueshme. Z. Eide, shprehet se “strukturat paralele(serbe)mbase janë e vetmja mënyrë realiste për të siguruar ofrimin e shërbimeve adekuate për serbët e Kosovës”.

Dhe jo vetëm këtë. Z. Eide “problemin e tanishëm në lidhje me strukturat paralele” serbe e sheh dhe e kualifikon si “në shumë mënyra të ngjashëm me strukturat paralele të shqiptarëve të Kosovës para vitit 1999”, gjykim ky që vështirë mund të qëndrojë për shkak se shqiptarët, megjithatë, kishin një përcaktim të vetin politik në vitin 1991, edhe pse ai nuk u njoh ndërkombëtarisht, po sikurse që nuk mund të qëndrojë, nga ana tjetër, edhe për faktin se qoftë edhe në përputhje me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit, në thelbin e saj, të pafavorshme për Kosovën, UNMIK-u dhe KFOR-i misionin e tyre ka qenë dashur ta shtrijnë edhe në veriun e Kosovës, në mënyrë që të mos lejojnë veprimin e strukturave paralele serbe në një pjesë të madhe të territorit të Kosovës.


Kosova nuk është “mozaik nacional”

Bashkësia ndërkombëtare “këmbëngulë”në krijimin e Kosovës si “shoqëri multietnike”, edhe pse e ndërgjegjshme për një numër të madh komponentash që e vështirësojnë synimin e saj. Z. Kai Eide thekson ”për keqardhje” se “pak është arritur për të krijuar një themel për një shoqëri multietnike” dhe kërkon prej liderëve të Kosovës dhe komunitetit ndërkombëtar “hapa urgjent në mënyrë që të përmirësojnë këtë pamje të zymtë”. Më duket se kërkesa është ireale, në një Kosovë që, megjithatë, nuk paraqet një “mozaik nacional”, por një strukturë të popullsisë me shumicë të theksuar shqiptare, sa që po qe se njeriu do të shprehej në mënyrë figurative, do të mund të shtronte pyetjen se si është e mundshme që një mozaik të ndërtohej me “gurë njëngjyrësh”.

Natyrisht, se kërkohet një përkujdesje e shtuar për pozitën e pakicave, veçanërisht për atë serbe, por jo mbi bazën e privilegjeve me të cilat janë mësuar në të kaluarën, por mbi themelin e realiteteve demografike dhe kombëtare.

Problemi aktual me pakicën serbe në Kosovë nuk qëndron tek mbrojtja e të drejtave të saj, edhe pse edhe ai mund dhe duhet të diskutohet, po tek refuzimi i saj për t’u bërë pjesë e institucioneve të Kosovës. Bashkësia ndërkombëtare duhet të ketë kuptuar, më në fund, se koncepti i Serbisë nuk është, siç paraqitet, “përkujdesja për popullatën serbe”, po më shumë se kjo:”përkujdesja” për “territore serbe”. Tek serbët ushqehet ambicia për krjimin e territoreve kontinuele serbe në Kosovë, të cilat do të trajtoheshin si “vazhdimësi territoriale e Serbisë”. Këto janë, megjithatë, në thelb, dy kërkesa të ndryshme.

Në Serbi, decentralizimi për të cilin agazhohet dhe z. Kai Eide, në raportin e tij, ”është parë”si “çelës”i vendosjes së pushtetit të Beogradit, pra i “lidhshmërisë vertikale institucionale mes serbëve të Kosovës, pushtetit të tyre lokal dhe pushtetit në Serbi”.

Edhe më herët kemi theksuar se për vendosjen e një modeli të decentralizimit në Kosovë duhen studime teorike dhe empirike, në mënyrë që të gjindet një model i decentralizimit, i cili do të ishte,

së pari, shoqërisht i pranueshëm;

së dyti, politikisht i përshtatshëm;

së treti, profesionalisht racional;

së katërti, organizativisht funksional dhe

së pesti etnikisht i hapur, po e vë theksin edhe një herë, etnikisht i hapur.

Më në fund, modelin e decentralizimit do të duhej ta përzgjedhnin vetë qytetarët. Ndryshe, po përsëris një pyetje që kam shtruar edhe herave të tjera:çka do të mund të decentralizohej në Kosovë, pa u formësuar pushteti qëndror i saj, për të vazhduar edhe me një pyetje tjetër se si është e mundshme të “depushtëzohet” Kosova, pa u bërë “pushtëzimi i saj”?


Paqartësia e “kushtëzimeve”

Edhe pse Grupi Negociator i Kosovës sikur e qartësoi në parim platformën e vet, ai do të përballet me një gamë “kufizimesh” të cilave, së paku tash për tash, nuk u dihet as fillimi dhe as mbarimi. Droja ime e shfaqur edhe më përpara se Kosova do të ketë një “ndikim të kufizuar” në përcaktimin e statusit të saj të ardhshëm, nuk është zbehur edhe pas raportit të z. Kai Eides.

Po qe se popullit të Kosovës do t’i suspendohej e drejta që vetë të vendosë për të ardhmen e vet, këtë nuk mund ta interpretojmë ndryshe veçse si mohim i parimeve dhe vlerave demokratike, mbi bazën e të cilave janë krijuar shtete të pavarura dhe sovrane, edhe nga shpërbërja e ish-Jugosllavisë, e ish-Bashkimit Sovjetik, janë bashkuar dhe janë ndarë shtete, janë krijuar shtete të reja të pavarura dhe sovrane dhe janë anëtarësuar në OKB, edhe me sipërfaqe territoriale më të vogël se sa Kosova, edhe me popullatë më të vogël se sa Kosova.

Jemi të ndërgjegjshëm për shkallën e kushtëzimeve që mund dhe duhet t’i bëhet anëtarësimit të shteteve në mekanizmat ndërkombëtare, po sikurse që jemi të ndërgjegjshëm edhe për shkallën e sovranitetit që ato e bartin në unione shtetesh, por gjithë kjo ndodhë pas pavarësimit të plotë të tyre. Pse kjo nuk ndodhë edhe me Kosovën?Është pyetje paimore.

Nuk mundem që, me këtë rast, të mos shpreh edhe një shqetësim nga krijimi i një mentaliteti të ri të “vartësisë”, sado që e kam vënë nën thonjëza, të Kosovës, me vendosjen e një lloji tjetër të “pranisë ndërkombëtare”në Kosovë. Shqiptarët e duan “influencën amerikane”, po nga raporti i z. Kai Eide, kuptohet se do të ketë një prani më të madhe të Bashkimit Evropian në Kosovë që, vetvetiu, do të mund të zbehë “praninë amerikane”.

Kosova e ndien nevojën për prani ndërkombëtare edhe pas vendosjes së statusit të saj. Këtu nuk ka asnjë mëdyshje. Kosovës i duhet mbështetje dhe fuqizim i shtetit për shkak të “fqinjësisë së armiqësuar”. Prandaj, vazhdimi i pranisë së NATO-s do të mund të ndihmonte shumë përkrahë proceseve që zhvillohen dhe mund të zhvillohen në Kosovë, edhe pas statusit të përkufizuar të saj.

Sado që është shprehur qartë se “procesi i statusit të ardhshëm për Kosovën do të jetë shumë i ndryshëm prej proceseve të paqes në pjesët e tjera të Jugosllavisë”, z. Kai Eide sikur nuk e ka parasysh se edhe Kosova ishte pjese e atyre proceseve dhe se ajo në vitet 1998 dhe 1999 është përballur me një agresivitet dhe shtypje të regjimit serb që ka arritur përmasat e gjenocidit, në mënyrë që të “përfundojë” si pjesë e po atij procesi dhe me epilog të njëjtë sikur për njësitë tjera federale të-ish Jugosllavisë, që krijuan shtetet e veta të pavarura dhe sovrane.

Se sa është e themeltë droja jonë për të ardhmen e Kosovës, vështruar nga këndi “i negocimit për të”, shprehet në gjykimin e z. Kai Eide se “negociatat kanë të bëjnë me territor, i cili ende është pjesë e një shteti sovran…”

I cilit shtet sovran, pyesim z. Kai Eide, i një shteti që nuk ekziston më apo i një shteti “të trashëguar” nga ish-Jugosllavia, pa asnjë mbështetje logjike dhe konstitucionale – juridike.

Në raportin e z. Kai Eide shqetëson edhe “parashikimi i tij” se “Kosova nuk do të bëhet në një të ardhme të afërt një vend ku shqiptarët dhe serbët e Kosovës do të jenë të integruar”. Ç’domethënie ka ky paralajmërim i “dezintegrimit” mbetet për t’u parë.

Pra, mund të përfundohet se nuk do të jetë i vështirë vetëm procesi i negocimit për Kosovën, por, siç shprehet edhe vetë Eide, edhe “vendimi për të filluar procesin e statusit”, i cili, sipas tij, ”do ta çojë Kosovën dhe rajonin –në një fazë të re dhe të vështirë”.


Për “shndërrim” të euforisë në energji nxitëse dhe krijuese

Theksuam disa nga arsyet që vështirësojnë pamjen e qartë për statusin e ardhshëm të Kosovës, për të përfunduar se nuk duhet të lejojmë që “të na kaplojë euforia”. Euforinë do të duhej ta shndërronim në një energji nxitëse dhe krijuese për të kuptuar realitetet që na rrethojnë dhe për të marrë një qëndrim të drejtë ndaj tyre.

Duhet të angazhohemi për pavarësi të plotë, sepse vetëm ajo mund ta nxjerrë Kosovën nga një udhëkryq në të cilin ndodhet. Duhet të jemi të ndërgjegjshëm se Serbia do të përpiqet ta vështirësojë procesin, në mos asgjë tjetër, ta zvarrisë atë.