Pengjet e vetëvrasjes

Pengjet e vetëvrasjes

9 tetor 2005 /TN

Lira Sejdini*

Vetëvrasja ka një domethënie të veçantë në debatet mbi shëndetin mendor dhe pabarazitë për dy arsye. Së pari, në disa raste përbën matjen kryesore qeveritare per shendetin mendor të popullsisë. Si shembull mund të përmendim që në Britani gjatë viteve 90-të, si qeveria konservatore ashtu dhe ajo laboriste e caktuan reduktimin e rasteve të vetëvrasjeve si qëllimin kryesor të përmirësimit të shëndetit mendor në nivel shoqëror. Më 1998, reduktimi i vetëvrasjeve ishte prioritet edhe i Organizatës Botërore për Shëndetin.

Së dyti, vazhdon të ekzistojë një debat i konsiderueshëm për sa i përket marrdhënies ndërmjet psikopatologjisë apo mekanizmave psikologjike individuale dhe kushteve shoqërore që shoqërojnë tentativat për vetëvrasje dhe vetëvrasjet e realizuara.

Sipas këndvështrimit psikiatrik, vetëvrasja është një produkt i një mendjeje të shqetësuar dhe mund të shpjegohet vetëm duke përdorur koncepte dhe emërtime psikiatrike. Në fakt pjesa më e madhe e vetëvrasjeve të realizuara nuk janë kryer nga ata që kanë qenë të diagnostikuar së fundmi me një sëmundje mendore, ndonëse ka një korrelacion të lartë me kontaktin në të shkuarën të shërbimeve të shëndetit mendor. Nje përqasje e tille ndaj shpjegimit të vetëvrasjes është karikaturuar si ‘Molla e prishur”:

Nëse “mollët e prishura” (vetëvrasësit) do të mund të dalloheshin nga “mollët e mira”, atëhere duke identifikuar “krimbin” që çon në vetëvrasje, atyre do t’u ofrohej terapia e duhur në një fazë të hershme. Sipas këndvështrimit sociologjik, vetëvrasja vjen si rezultat i impaktit të shoqerisë mbi individin. Kjo qasje fokusohet tek efektet e faktorëve të ndryshëm socialë. Një këndvështrim i tretë është ai psikologjik që e vë theksin në faktorët personalë të cilët do t’i diskutojmë më poshtë.

Por ajo që është më qenësishme për problemin e vetëvrasjes dhe më e rëndësishme për të vlerësuar në këto perspektiva disiplinore është çështja e parashikueshmërisë. Si mund t’i paraprijmë ngjarjes së rradhës? Si mund ta parashikojmë ditën kur dikush vendos t’i japë fund jetës së tij?

Historikisht, pjesa më e madhe e kërkimeve mbi sjelljen vetëvrasëse është fokusuar në faktorët e riskut social-demografikë dhe klinikë, të ekzaminuar në një kornize biomjekësore. Vetëvrasja është pa dyshim një formë violence. Ashtu sikurse ndodh me violencën ndaj të tjerëve, ajo nuk është vetëm pjesërisht e parashikuar nga gjendja mendore por gjithashtu e parashikuar nga variabla jo-psikiatrikë, si varfëria, mosha, seksi dhe statusi i punësimit.

Megjithatë, ka rezultuar që vetëvrasja është e shoqëruar më fuqishëm me një diagnozë të shëndetit mendor sesa violenca ndaj të tjerëve.


Theksimi i modelit biomjekesor ka sjellë si rezultat

(a) medikalizimin dhe ‘anormalizimin’ e sjelljes suicidale dhe (b) për një pjesë të madhe, përjashtimin e lidhjes psikologjike. (Keq)paraqitja e aktit si anormal ka kontribuar në ruajtjen e stigmës që shoqëron sjelljen suicidale. Sipas O’Connor pavarësisht nga kriteri për ‘normalitet–anormalitet’, në pjesën më të madhe të rasteve vetëvrasja nuk është anormale, por një pasojë fatkeqe e një ndërveprimi kompleks të faktorëve të riskut dhe precipituesve.

Faktorë të tillë mund të shtyjnë çdokënd që t’i japë fund jetës.

Modeli biomjekësor i vetëvrasjes, gjithashtu, shpesh, nuk merr në konsideratë kompleksitetin e precipituesve. Nuk shpjegon përse, për shembull, personi A kryen vetëvrasje pavarësisht se ka të njëjtën diagnozë klinike dhe predispozicion biologjik si personi B, i cili nuk kryen vetëvrasje. Në dy dekadat e fundit ka patur një pranim pothuaj universal të modelit biopsikosocial si dhe një njohjeje gjithnjë e në rritje të rolit të faktorëve psikologjikë në shëndet dhe sëmundje.

Ndër faktorët personalë të implikuar në ideimin ose të menduarit suicidal (Nekanda-Trepka et al., 1983), ‘parasuicidet’ e përsëritura (përfshirja në vetë-lëndime të qëllimshme) (Petrie et al., 1988), dhe vetëvrasjen e kryer (Beck et al., 1989) përmendet në rradhë të pare mungesa e shpresës. E përkufizuar si shkalla në të cilën një individ është pesimist për të ardhmen, mungesa e shpresës mendohet të ndërmjetësoje marrdhënien ndërmjet depresionit dhe sjelljes suicidale.

Mungesa e shpresës nuk ështe thjesht një konstrukt psikologjik i trilluar. Ka evidencë të mungesës së shpresës dhe të dhimbjes psikologjike të padurueshme në mbi 90% të shënimeve suicidale-dokumentet më pranë mendjes suicidale që mund të disponohen (Leenaars, 1996; O’Connor et al., 1999b).

Faktore të tjerë psikologjikë kanë të bëjnë me stilet e të menduarit, kujtesës dhe të zgjidhjes së problemeve. Stili konjitiv, për një kohë të gjatë, ka qene i implikuar si një faktor risku për depresionin dhe sjelljen suicidale. Personi suicidal shpreh modele negative të të menduarit për sa i përket (a) sensit të tyre të vetes, (b) të ardhmes së tyre, dhe (c) ambientit që i rrethon. Individet depresivë dhe suicidalë tentojnë të fajësojnë vetveten për ngjarje negative (stil atribuimi i brendshëm), ata mendojnë që shkaqet do të jenë gjithmonë prezente (atribuim i qëndrueshëm) dhe do të interferojë me të gjitha aspektet e jetës së tyre në të ardhmen (atribuim global).

Ky model i të menduarit është më i fuqishëm kur aplikohet për shpjegimin e ngjarjeve ndërpersonale negative (p.sh. krizat e marrdhënies) se sa ngjarje që lidhen me dështime (p.sh humbja e punës). Një model i tillë të menduarit mbështet gjendjen negative të individit dhe dëmton aftësinë e tij për të zgjidhur problemin (p.sh. për të zgjidhur një krizë ndërpersonale), duke ruajtur keshtu mungesën e tij të shpresës dhe duke rritur rrezikun për vetëvrasje.

Roli i dëmtimit të aftësisë për të zgjidhur probleme si një faktor risku suicidi ka qenë i njohur prej disa kohësh. Në menyrë intuitive nuk është e çuditshme që një person suicidal-dikush që është konjitivisht rigid, me vizion tuneli-ka më pak të ngjarë të marrë në konsideratë zgjidhje alternative për problemet e tij të perceptuara dhe që këtu ka më tepër të ngjarë ta shohë vetëvrasjen si një opsion që funksionon.
Në veçanti, individët me rrezik të lartë suicidi tentojnë të jenë të dëmtuar në aftësitë e tyre problem zgjidhëse sociale ose ndërpersonale. Individi vetëvrases duket të ketë vështirësi të konsiderueshme në konceptualizimin, identifikimin dhe formulimin e zgjidhjeve të duhura të problemeve sociale deri diku të drejtpërdrejta.

Një literaturë më e vonë është zhvilluar për sa i përket rolit të kujtesës autobiografike në proçesin e zgjidhjes së problemit. Sipas Mark Williams individët suicidalë (dhe të depresuar), kur iu jepen stimuj kyç, priren të prodhojnë kujtime biografike shumë të përgjithshme dhe iu duhet një kohe më e gjatë për të sjellë ndër mend kujtime pozitive në krahasim me grupin e kontrollit (Williams, 1997; Williams & Broadbent, 1986).

Sipas tij, këta njerëz janë të ‘mberthyer’ në një nivel të ndërmjetëm të kujtesës, dhe janë në gjendje të aksesojnë kujtime të përgjithshme, por jo specifike. Keto njëanshmeri të kujtesës mendohet të jenë të lidhura me aftësine për të zgjidhur probleme (Evans et al., 1992). Nese nuk jemi në gjendje që të gjenerojmë kujtime specifike, dhe na duhet një kohë më e gjatë për te sjellë ndër mend kujtime pozitive, atëhere kur prezantohemi me një problem ne do të kemi veshtirësi për të gjetur zgjidhje– të cilat nga natyra e tyre janë specifike.

Konkluzione dhe drejtime për të ardhmen Vetëvrasja nuk është domosdoshmërisht, apo as zakonisht, një simptomë e një sëmundjeje mendore të kohëve të fundit, por megjithatë ata me një histori psikiatrike janë më të rrezikuar se sa ata pa një histori të tillë.

Variablat socialë të cilët parashikojnë vetëvrasjen janë të ngjashëm, por jo identikë me ata që janë të implikuar në violencën ndaj të tjerëve.

Vetëvrasja është një ngjarje diskrete por kushtet e saj paraprake kanë nevojë të konceptualizohen si proçese sociale dhe psikologjike.

Vetëvrasja ‘e suksesshme’i jep fund një skenari ku gjendja duket se është pa shpresë. Ky i fundit është krijuar pjesërisht nga forca jashtë individit dhe pjesërisht nga stili i tyre konjitiv apo një trajektore biografike e vetë-shkatërrimit.Vetëvrasja është një, por jo e vetmja, përgjigjë ndaj përvojës së të ndjerit në kurth,


Te dallojme tentativën per vetevrasje nga parasuicidi

Tentativë për vetëvrasje quhet çdo veprim jo i zakonshem, me rezultat jo fatal, që iniciohet dhe kryhet me qëllim nga individi i përfshire në të dhe që shkakton dëm të vetes ose do të shkaktojë vetëdëmtim nëse të tjerët nuk ndërhyjnë apo konsiston në gëlltitjen e një substance në një sasi më të madhe se sa doza terapeutike e miratuar.

Parasuicid quhet çdo veprim që i ka të tëra karakteristikat e tentativës për vetëvrasje, por në dallim nga ajo rezultati konsiderohet nga aktori si instrumental për të sjellë ndryshimet e dëshiruara ne vetëdije dhe/ose kushtet sociale.

Mite mbi vetëvrasjen

Këtu do të përmendim shtatë mite të përhapura mbi vetëvrasjen si dhe argumentat që i sfidojnë këto mite.

1. Nëse dikush bëhet suicidal njëhere, ai do te mbetet suicidal gjithmonë Njerëzit të cilët duan të vrasin veten janë suicidalë vetëm për periudha te limituara kohore. Gjatë kësaj kohe ata ose marrin ndihmë dhe ecin përpara, ose vdesin.

2. Nëse dikush është përpjekur njëherë të kryejë vetëvrasje, ka një gjasë shumë më të vogël që ai/ajo ta provojë sërish.
Në të vërtetë 80% e vetëvrasjeve të realizuara kanë ndodhur pas tentativave të mëparshme. Kjo është veçanërisht e vërtete për të rinjtë.

3. Njerëzit suicidalë qartësisht duan të vdesin.
Ambivalenca është një tipar i dallueshëm i pacientit suicidal. Shumë nuk duan të vdesin, por thjesht kërkojnë një mënyrë për t’i shpëtuar një situate të padurueshme.

4. Eshtë një ide e keqe t’i pyesesh njerëzit nëse janë suicidalë. Të folurit rreth vetëvrasjes mund t’ju japë idenë që ata duhet të vrasin veten.
Njerëzit mund të mendojnë që nuk është e sigurt që të flasësh për vetëvrasjen me dike që është duke e konsideruar këtë. Në të kundërt, të folurit do t’i ndihmoje ata të merren me ato çështje të rënda të përfshira dhe për të shpërndarë tensionin.

5. Nëse një person i depresuar ose suicidal ndjehet më mirë kjo zakonisht nënkupton që problemi ka kaluar.
Nëse dikush qe ka qenë depresiv ose suicidal befas shfaqet i lumtur, mos supozoni se rreziku ka kaluar.
Nje person, që ka vendosur të vrasë veten, mund të ndjehet “më mire” ose të ketë një ndjenjë çlirimi pas marrjes së vendimit. Gjithashtu, një person shumë depresiv mund të mos ketë energjinë e duhur për t’i zbatuar mendimet e tyre suicidale. Sapo ata fitojnë energjitë, ata mund ta kryejne atë.

6. Të rinjtë janë më të rrezikuarit për të vrarë veten.
Meshkujt e moshës 18-24 vjeç i përkasin grupit me shkallën më të lartë të rritjes së vetëvrasjes, por meshkujt e vjetër janë më të rrezikuarit për të vrarë veten.

7. Njerëzit të cilët flasin për vetëvrasjen nuk do ta bëjnë kurrë këtë. Ata që vrasin veten normalisht nuk flasin për këtë, por thjesht e bëjnë atë.
Shumica e njerëzve ose flasin ose bëjnë diçka për të treguar se kanë ndërmend të vrasin veten. Kjo nuk do të thotë se duhet të fajësoni veten se nuk e keni vënë re diçka të tillë.
Shenja paralajmeruese te sjelljes suicidale

Vetëvrasja rrallë ndodh si rezultat i një vendimi të momentit. Në ditët dhe orët qe i paraprijnë vetëvrasjes, zakonisht ka disa shenja paralajmëruese.
Shenjat më të forta dhe më shqetësuese janë ato verbale. Shprehjet “Nuk mund ta shtyj me”, “Asgje nuk ia vlen më” ose “Po mendoj t’i jap fund” etj duhen marrë gjithnjë seriozisht.

Shenja të tjera paralajmëruese përfshijnë: të qënit i depresuar ose i tërhequr; sjellje frenetike; vënia e gjërave në rregull dhe falja e gjërave të çmuara; shfaqja e një ndryshimi të dukshëm në sjellje, qëndrime dhe paraqitje; abuzimi me drogat ose alkolin; vuajtja nga një humbje e madhe ose një ndryshim jetësor.

Lista e mëposhtme jep shembuj te tjerë, të cilat mund të përbëjne shenja që dikush është duke menduar për vetëvrasje. Sigurisht, në pjesën më të madhe të rasteve, këto situata nuk çojnë në vetëvrasje. Por, në përgjithësi, sa më tepër shenja shfaq një njeri aq më i lartë është rreziku i vetëvrasjes.

Situata precipituese: histori familjare suicidi ose violence; abuzim seksual ose fizik; vdekja e një anëtari të familjes ose e një shoku të ngushtë; divorc ose ndarje, përfundimi i një marrdhënieje; dështim në performancën akademike, afrimi i provimeve, rezultatet e provimeve; humbja e punes, probleme ne punë; pritja një vendimi ligjor; i sapoburgosuri ose ai/ajo në pritje të lirimit

Sjellje: të qara; zënka; shkelje e ligjit; impulsivitet; vetë-lëndime; shkrime mbi vdekjen dhe vetëvrasjen; sjellje suicidale të mëparshme; sjellje ekstreme; ndryshime në sjellje; ndryshime fizike; mungesë energjie; stile të shqetësuara gjumi – fle shumë ose pak; mungesë oreksi; humbje ose fitim në peshë i papritur; rritje e sëmundjeve minore; ndryshime të interesit seksual; ndryshime të papritura në paraqitje; humbje interesi për paraqitjen

Mendime dhe Emocione: mendime suicidi; vetmi – mungesë mbështetjeje nga familja ose miqtë; refuzim, të ndjerit i marxhinalizuar; dëshpërim ose ndjenjë faji e thellë; jo në gjendje të shohë përtej një fokusi të ngushtë; ëndrra me sy hapur; ankth dhe stress; pafuqishmëri; humbje e vetë-vlerësimit

Si të ndihmojmë një të afërm suicidal

Nëse dikush ndjehet i depresuar ose suicidal, regimi ynë i parë është përpjekja për të ndihmuar. Ne ofrojmë këshilla, ndajmë eksperiencat tona, përpiqemi të gjejmë zgjidhje.

Ne do të bënim më mirë të tregoheshim të qetë dhe të dëgjonim. Njerëzit të cilët ndjehen suicidalë nuk kanë nevojë për përgjigje apo zgjidhje. Ata kanë nevojë për një vend të sigurt ku të shprehin frikërat dhe ankthet e tyre, të jenë vetëvetja.

Të dëgjosh – vërtet të dëgjosh – nuk është e lehtë. Ne duhet të kontrollojmë nxitjen për të thënë diçka- për të bërë një koment, për të shtuar një histori ose për të ofruar një këshillë. Ne duhet t’u vemë veshin jo vetëm fakteve që personi na tregon, por edhe ndjenjave që fshihen pas tyre. Ne kemi nevojë t’i kuptojmë gjërat nga perspektiva e tyre, jo nga e jona.


Për çfarë kanë nevojë njerëzit që ndjehen suicidalë?

Për dikë që t’i dëgjojë. Për dikë që do harxhoje kohë për t’i dëgjuar. Për dikë që nuk do t’i gjykojë, nuk do të japë këshilla apo opinione, por që do t’i kushtojë vëmendjen ekskluzive.

Për dikë të cilit t’i besojë. Për dikë që do t’i respektojë dhe nuk do përpiqet t’i drejtojë. Për dikë që do të trajtojë gjithshka me konfidencë të plotë.

Për dikë i cili përkujdeset. Për dikë që është në dispozicion, që e bën personin të ndjehet rehat dhe të flasë qetësisht. Për dikë që e qetëson, e pranon dhe e beson.

Çfarë nuk duan njerëzit që ndjehen suicidalë ?

Të jenë vetëm. Refuzimi mund ta bëjë problemin të duket 10 herë më i keq. Të kesh dikë të cilit t’i drejtohesh përbën tërë diferencën. Vetëm dëgjoni.

T’u japësh mend. Leksionet nuk ndihmojnë. As sugjerimet për t’u çelur apo ndonjë qetësim i lehtë se çdo gjë do të shkojë mirë. Mos analizoni, krahasoni, kategorizoni apo kritikoni. Vetëm dëgjoni.

Të merren në pyetje. Mos ndryshoni subjektin, mos shprehni keqardhje apo denigroni. Të flasësh për ndjenjat është e vështirë. Njerëzit qe ndjehen suicidalë nuk duan të shtyhen apo të vihen në mbrojtje. Vetëm dëgjoni.


*Psikologe, Qendra Shqiptare për Rehabilitimin e Traumës dhe Torturës