|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

  Depresionalizimi i njeriut në komunizëm: fenomen sociologjik apo dimension psikologjik?

28 shtator 2005 / TN

 

Nga Gentian Vyshka

 

Që me qenien njerëzore ka ndodhur diçka e veçantë gjatë gjysmëshekullit të diktaturës komuniste, ky është një konkluzion gjerësisht i pranuar. Çështja e vetme mbi të cilën është përsiatur vazhdimisht, është se ç’ndryshime u realizuan, çfarë ishte ajo trysni që bëri të mundur dhe në cilat forma u punua me njeriun, i cili, më së fundi, u formatua sipas modeleve diktatoriale komuniste?

 

Nëse periudha gjysëmshekullore e komunizmit në Shqipëri prodhoi një njeri të modelit të caktuar, është një hipotezë e cila duhet provuar. Ekziston një bindje sociologjike, por jo një studim i mirëfilltë. Komunizmi gjysëmshekullor nuk prodhoi ndryshime antropologjike, më së shumti ai mund të ketë influencuar modelet e sjelljes. Është folur gjerësisht për të ashtuquajturin homo sovieticus. Pak e qartë është nëse ka një homo neo- albanicus, po edhe nëse ekziston një i këtillë, ai ndoshta jo dosmosdoshmërisht është formuar vetëm nën trysninë e komunizmit.

 

Eugenijus Laurinaitis (Universiteti i Vilnius), tek punimi i tij “Forma të reja të trajnimit psikanalitik”, radhit në mënyrë interesante disa dallime ndërmjet homo sovieticus dhe homo democraticus, përkthyer mot-à-mot në tabelën në vijim:

 

Po të hiqnim disa paralelizma, sidokudo të përafërta, midis homo sovieticus dhe qenies së parasupozuar homo neo-albanicus, ne do të na duhet të përqasim këto ndryshime karakteriale dhe të qëmtojmë nëse ato kanë qenë apo jo të pranishme tek njeriu i ri i Shqipërisë komuniste: neo-albanicus.

 

Ndryshimet në tiparet kryesore karakteriale të njeriut në dy sisteme sociale të dhëna
Homo sovieticus	Homo democraticus
Frikë	Besim
Vartësi	Liri
Shmangie	Përfshirje sociale
Mosekspozim	Ekspozim social
Bindje	Antagonizëm
Heshtje	Dialog

 

 

E para: a kishte frikë shqiptari gjatë periudhës komuniste?

E dyta: a ishte i varur ai prej diçkaje, qoftë kjo ideologji, pushtet i prekshëm, organizëm fluid, shprese të paqenë e të parealizueshme?

E treta: a shmangej ai, si një agorafob[1] i mjerë, nga mjedise publike, nga situata jo të komfortueshme, si ato që do të përpiqemi të numërojmë më poshtë?

E katërta: a tentonte ky njeri i ri të mos ekspozohej, thënë ndryshe, të mos ekspozonte çka kishte brenda: bindjet, besimet, duke i kyçur ato deri në pikën e ndryshkje-mykje-fashitjes?

E pesta: a ishte i bindur neo-albanicus-i, edhe në momentin kur cilësohej triumfalisht si revolucionar, novator, heroik e i paepur?

E gjashta: a heshtte ky shqiptar, pikërisht në momentin kur duhet të fliste?

 

Duket se mjerisht që të gjashta këto pika, në vërtetësinë e tyre pitagoriane, janë karakteristika të qenësishme të një shqiptari që u ndrydh, keqtrajtua dhe rrënua nga diktatura komuniste. Kjo diktaturë nuk e realizoi këtë gjë me një të rënë të lapsit; ky proçes kërkonte idé, ideim, ideologji; ashtu siç kërkoi orientim politiko-social, platformë, strategji dhe taktika; këtij proçesi jo-tipikisht shqiptar iu deshën po ashtu mekanizma realizatorë, të cilët rezultuan të ishin shumë më efikasë se zyrat përmbaruese të post-diktaturës.

 

Përpara se të ngremë supozimet tona lidhur me gjashtë (apo aty rrotull) institucionet që siguruan përplotësimin e kobshëm të karakteristikave të lartpërmendura, le të diskutojmë pak çështjen e idéve, ideimit dhe ideologjisë.

 

 
1. Ideimi dhe ideologjia komuniste në Shqipëri

 

Nikolaj Berdjaev në punimin e tij madhor ‘Origjina e komunizmit rus’, ndërsa analizon në detaje shtetin leninist, përqëndrohet jo pak edhe tek Lenini. Ndoshta do të duhet të lexosh Berdjaev që të kuptosh sa të drejtë kishte Majakovskij kur recitonte ‘ne themi Lenini, dhe nënkuptojmë partia...’. Lenini ishte një etatist shembullor, por prej galaktikës etatiste të tij duket se Enver Hoxha kopjoi vetëm konjukturalizmin. Lenini parapërgatit për pothuaj dy dekada hollësishëm marrjen e pushtetit, shkruan, lexon, citon, planifikon deri në detaje: këto gjëra i bën publikisht, në Moskë dhe në Londër.

 

Hoxha vjen pothuaj nga hiçi, publicistika e tij para marrjes së pushtetit është inekzistente. Idétë komuniste ndoshta i ka dëgjuar gjatë lëvizjeve të tija kaotike në Paris dhe Bruksel, por kurrë dhe deri në fund të jetës së tij nuk arriti ta kuptonte Marksin: ndoshta as që u përpoq ta bënte një gjë të tillë. Mendoj që Hoxha vjen pothuaj nga hiçi, pasi që asnjë historian profesionalisht i ndershëm dhe autoritar yni nuk ka arritur të sqarojë impenjimet e Hoxhës jashtë Shqipërisë: si dhe në ç’formë ia arriti të depërtonte në diplomaci. Këtu e kam fjalën për periudhën e punësimit të tij në konsullatën e Brukselit gjatë periudhës zogiste, periudhë kurrë ndonjëherë e qartësuar.

 

Përpara ekzekutimit të familjes cariste dhe shpërthimit të revolucionit të tetorit, Lenini dhe bolshevikët kishin të paktën dy dekada që përgatiteshin për marrjen e pushtetit. Kjo është e ashtuquajtura periudha e ideimit dhe përpunimit të një ideologjie, diçka që Lenini e realizon si një profesionist i shkëlqyer. Janë të dokumentuara dhe të botuara mendimet dhe diskutimet e pafund që realizoheshin ndër qarqe socialiste, narodnike e bolshevike ruse të Moskës dhe Shën Petersburgut.

 

E ashtuquajtura inteligencija ruse, elementë anarkikë (Bakunin), trockistët (menshevikët), leninistët (bolshevikët), socialistët revolucionarë, narodnikët, janë që të gjithë në terren: flasin me zë të lartë, organizojnë konferenca, lëvizin lirisht jashtë shtetit. Realizohen Kongreset e Internacionaleve Proletare, Lenini letërkëmben me Engelsin, besoj e takon edhe personalisht. Dinastia e Romanovëve shikon e pafuqishme ç’po lëviz rrotull saj. Cari i fundit nuk kundërvepron fuqishëm kundër këtyre ideve dhe ideologjisë marksiste që Lenini po e ‘përkthen’ rusisht sipas mënyrës së tij: ky gabim i tij shpërblehet me ekzekutimin e krejt familjes cariste.

 

Hoxha nuk parapërgatit asgjë: në të vërtetë, askush nuk mund ta ndihmojë nga shqiptarët e asaj kohe, nëse ai vërtet dëshironte të parapërgatiste një revolucion. Komunizmi në periudhën zogiste pothuaj nuk e kishte cikur as edhe sipërfaqësisht Shqipërinë, sido që historianët e periudhës enveriste rreken të gjejnë elemente aty ku nuk ka. Lëvizje të periudhës despotike noliane dhe adhurimi – edhe ky i paqëndrueshëm –  që Noli tregonte karshi Rusisë ndoshta ishin shkak që ai iu nënshtrua hetimit federal në SHBA, por nuk tregon asfare që ai ishte komunist.

 

Ali Kelmendi mendohet të ketë kontaktuar Kominternin, por grupet pre- apo komuniste në Shqipëri (Grupi i Zjarrit, i Korçës, i Shkodrës) duket se aktivitet të vetëm kishin bixhozin, për sa kohë që askush nuk provon të kundërtën. Vasil Laçi qëllon mbi Viktor Emanuelin (perandorin e atëhershëm të Italisë) gjatë vizitës së tij në Tiranë, por pranohet gjerësisht edhe nga historianët enverianë që këtë e bën pa orientim dhe pa kontakt me komunistët – nëse ata ishin diku në Shqipëri. Partia Komuniste Shqiptare themelohet, por ideologji nuk ka, dhe në këtë fakt ka rol të madh edhe mungesa rrënuese e shkollimit të anëtarëve të saj të atëhershëm.

 

Hoxha nuk dihet të ketë folur diku, të ketë mbajtur ndonjë fjalim programatik si ai që stiset filmografikisht pa stil tek “Shtigje lufte” për Konferencën e Pezës. Praktikisht atë askush nuk e kërkon apo evokon; nuk dihet se ku ndodhet. Po të bëjmë një paralelizëm tjetër, jo fort të goditur – siç ishte i tërë krahasimi ndërmjet Leninit dhe Hoxhës – do të përpiqem të citoj këtu ambasadorin e SHBA në Petersburgun e 1917 Francis, i cili i shkruan sekretarit të shtetit amerikan të asaj kohe Lansing: “...socialisti ekstremist ose anarkisti Lenin mban fjalime të rrepta... për këtë qëllim i lihet fushë e lirë; do të internohet në kohë të volitshme”. Enver Hoxhën para luftës nuk kishte ndër mend ta internonte askush, kjo thjesht sepse përveçse ai nuk mban fjalime, ai në të vërtetë, nuk bën asgjë prej gjëje. Leninit i bëjnë atentat dhe e plagosin rëndë; Hoxhën nuk kishte arsye përse ta atentatonte dikush.

  

Lenini duke mbajtur një fjalim në Petersburgun e vitit 1917. Djathtas në foto, anash podiumit është Trockij i veshur ushtarakisht. Gjatë regjimit stalinist fotografia e Trockit u trukua dhe u zëvendësua me foton e Stalinit.(Nga ‘A history of the modern world’, R. Poulton, Oxford University Press, 1981)

 

Amullia e plotë e krijuar Lufta II Botërore në Shqipëri, ikja e detyruar e mbretit Zog kishin lënë një vakuum që qeveritë e viteve 1941-1944 nuk e përmbushnin dot. Italia kishte humbur luftën: kishte ardhur natyrshëm koha që influenca më e madhe në Shqipëri të vinte nga Lindja sllave.

 

Në këtë kaos historikisht të papërsëritshëm e që askush nuk e sqaroi me fakte, data dhe prova, i vjen radha një terroristi jugosllav që bridhte kasolleve të Peqinit me pistoletë në brez që të emërojë kryetarin e shtetit shqiptar. Edhe kjo mbetet krejtësisht enigmë: si dhe pse emisarët e Beogradit konsideruan Hoxhën si më të përshtatshim.

 

Për të provuar që Hoxha nuk ishte më i përshtatshmi, unë nuk do t’iu referohem zënkave të tija të mëvonshme me jugosllavët dhe pendimin e këtyre të fundit për mbështetjen e dikurshme. Nuk do t’i referohem as gjysmës pasuese të shekullit gjatë të cilës regjimi i tij shkatërroi shqiptarin (neo-albanicus in). Më mirë po citoj Makiavielin, i cili tek vepra e tij “Il Principe”, pohon t’i ketë thënë në një takim në Nantë – gati pesëqind vjet të shkuara –  kardinal Roanos: “Nëse italianët nuk kishin haber fare nga lufta, francezët nuk kishin fare haber nga shteti”.

 

Kur mori pushtetin në nëntor të 1944 Hoxha mjerisht nuk kishte haber as nga lufta, as nga shteti.

 

 

2. Orientimi politiko-social, platforma dhe strategjia komuniste shqiptare

 

PKSH nuk pati ideologji: është fakt i patjetërsueshëm që dokumentet e vërteta të teoricienëve të mëdhenj marksistë-leninistë u përkthyen në shqip mjaft më vonë, edhe ato të cunguara, herë-herë jo nga origjinali, por nga rusishtja e Stalinit të madh. Megjithatë, ajo mori pushtetin. Për këtë arsye, ne do të na duhet t’i referohemi tash e tutje jo më një procesi idesh që prodhoi një revolucion të parealizuar, por një fakti të thjeshtë: për gjysmë shekulli Shqipëria u qeveris nga komunistët.

 

Si dhe në ç’forma u qeveris, kjo është pothuaj e qartë. Megjithatë po përpiqemi të qëmtojmë pak lidhur me periudhën në fjalë.

 

Së pari, nuk mund të pretendojmë absolutisht që komunistët (kupto: enveristët) shqiptarë nuk dinin të qeverisnin. Në fund të fundit, ata qeverisën gjysëm shekulli, një kohëzgjatje që do ta kishin zili qeveritë perëndimore të cilat në mënyrë ciklike i lëshonin vendin njëra-tjetrës.

 

Së dyti, nuk mund t’i atribuojmë qeverisë komuniste të pasluftës pozitën totale të marionetës, e cila të kontrollohej tërësisht nga dy mekanizma: (A) ai i brendshëm, dmth. partia e punës në pushtet dhe (B) ai i jashtëm, dmth. emisarët dhe konsulentët e pafund që dërguan sipas rendit kronologjik jugosllavët, rusët dhe në fund kinezët. Një kryeministër mund të marrë orientime dhe të kontrollohet, por shpesh vendos edhe vetë. Ca më tepër kur bëhet fjalë për një anarkist profesional të kalibrit të Mehmet Shehut. Përpos kësaj, në të gjitha qeveritë komuniste ka patur edhe teknicienë të mirëfilltë.

 

Së treti, orientimi politiko-social i qeverisjes komuniste reflektoi deri diku edhe situatën sociale që la në vend paslufta II botërore. Kolektivizimi dhe reformat agrare nuk ishin thjesht një kopje e modeleve sllave, në të vërtetë, komunistët duhet të siguronin një bazë sociale në Shqipëri. Ata pakkush i njihte dhe i donte: madje në fshatrat e veriut ardhja e tyre pritej me krisma paralajmëruese.

 

Enver Hoxha e di mirë që vendi mund të qeveriset edhe duke kontrolluar vetëm Tiranën, megjithatë ekspansioni komunist në Shqipërinë e pasluftës është i shpejtë. Për këtë qëllim përdoren edhe ekspedita ndëshkimore famëkëqija. Repartet e uritura dhe të zbathura të partizanëve të pakët që ishin organizuar dhe kishin hyrë në Tiranë në 1944, të kujtojnë marshimin qesharak mbi Romë të fashistëve. Megjithatë që të dyja palët morën pushtetin: për ironi të fatit, dikush duhet të marshojë në një kryeqytet sot, që të gdhihet kryeministër të nesërmen.

 

Së katërti, përpos këtij orientimi politiko-social populisto-majtist, në vitet e para e madje edhe ca më vonë, Hoxhës nuk i mungoi edhe një platformë qeverisëse. E kishte filluar me një grup komunistësh pa identitet më 1941, por gjendja mjaft shpejt ndryshon. Hoxha nuk njeh Marksin, por njeh fare mirë, ndoshta më mirë nga të gjithë, popullin që merr përsipër të drejtojë. Fshatarëve u premton pushtet dhe iu lë dorë të lirë ndërsa bastisin dhe grabisin shtëpitë dhe pasuritë e tregtarëve. Repartet e rreckosura të partizanëve trukohen në polici dhe ushtri të rregullt; në krye të tyre mbeten anarkistë në të gjitha kohërat. Ky duhet të ketë qenë edhe problemi kryesor që breu qeverisjen shqiptare: oficerët dhe zyrtarët – qofshin të policisë qofshin të ushtrisë – u drejtuan për gjysmë shekulli nga anarkistët.

 

Së pesti, Hoxha vetë nuk është anarkist. Kjo është absolutisht e qartë. Atij i duhen anarkistët për të krijuar platformën dhe themelet e pushtetit që iu bë dhuratë nga jugosllavët; por ai vetë e druan tej mase anarkinë. Ai shikon me mëdyshje çdo fjalim në publik dhe pozicionime programatike të Shehut, Kapos; shkon në hell Ballukun e të tjerët për shkak të tezave ushtarake (teza këto që kanë brenda vetes një anarkizëm klasik).

 

Megjithatë anarkistët i duhen, pastaj i eleminon në mënyrë të programuar mirë. Kjo krijon përshtypjen tek baza sociale e komunistëve shqiptarë, që në fund të fundit, lajthitjet e pashpjegueshme dhe të herëpashershme të ndonjë elementi (nënkupto: anarkizmat), ndreqen sapo që i plotfuqishmi (nënkupto: Hoxha) të marrë vesh gjendjen dhe të vërtetën.

 

Së gjashti, strategjitë e përzgjedhura prej tij (Hoxhës) nuk mund të thuhet se ishin jo rezultative. Po tentojmë këtu një shikim me rezolucion të dobët të strategjive në politikat e brendshme dhe në politikat e jashtme.

 

A- politikat e brendshme kërkonin profesionistë: komunistët e rrënuan shtresën e shkolluar të ekonomistëve dhe diplomatëve zogistë e post-zogistë. Por një vendi me buxhet qesharak profesionistët nuk i shërbejnë fort, ca më shumë kur minimumi jetik (buka) sigurohej nga jashtë. Atë çka Lenini kishte programuar në detaje ­përpara se sa të merrte pushtetin, Hoxha kujtohet ta cikë krejtësisht në mënyrë sipërfaqësore mjaft kohë pas kurorëzimit të tij si i parë i vendit. Hoxha mbetet orator i intonuar, por injoron ekonominë, diplomacinë dhe financat.

 

Fjalimet e tij prolikse në Kongreset e rregullta nuk kanë asnjë vlerë filozofike, citimet që ai iu bën Marksit dhe Engelsit janë të inseruara aty–këtu nga një dorë tjetër e cila nuk ka patur mundësi t’i shpjegojë oratorit kuptimin e vërtetë të atyre fjalëve. Ai flet në erë; por flet, dëgjohet dhe duartrokitet. Kaq mjafton për të dominuar. Ky fenomen mori formën e ortekut: mendoj se shumë do të jenë dakort me mua, nëse pohoj që Hoxha ishte mjaft më i fuqishëm në 1970, se ç’ishte në 1960; po ashtu ishte më i pushtetshëm në 1960, se në 1950... Kulti i krijuar, eleminimi i konkurrentëve potencialë (që të gjithë anarkistë) e bënë dominimin e tij të padiskutueshëm. Mjerisht në këto çaste ai pothuaj nuk dëgjon më askënd: di dhe vendos për gjithçka, në nivel programatik dhe ideologjik.

 

Megjithatë qeverisja është çështje tjetër.

 

Paralelisht me strukturat puniste të partisë në pushtet, ekziston edhe një qeveri dhe një ekzekutiv. Raportet e kryeministrit Shehu janë diçka më të detajuara dhe me një terminologji më profesionale se tautologjia e Hoxhës; Shehu ofron shifra dhe projekte, sido që nuk është krejt i qartë për rentabilitetin e tyre. Hoxha ofron përralla në erë, por në terrenin shqiptar këto janë absolutisht rentabël. Qeveritë komuniste parandjejnë katastrofën ekonomike të fshatit, keqorientohen nga këshilltarët e huaj por ngushëllohen me ndihmat ekonomike që vendet përkatëse mike dërgojnë periodikisht.

 

Nuk luhet shumë me këmbimin; ekonomia mbyllet dhe humbjet detyrimisht minimalizohen. Financat thjeshtëzohen deri në maksimum dhe leku qarkullon tejet ngadalë. Ekonomikisht vitet ’70 përfaqësojnë një ngërç financiar e bankar të paparë – ekonomia shqiptare po kthehet në stadin e primitivizmit, kur shkëmbimet dhe lëvizjet cash janë pothuaj inekzistente e madje shikohen me sy të dyshimtë. Zotërimi i dollarëve konsiderohej më i rëndë se armëmbajtja pa leje: kambizmi është krim serioz. Tendenca për kufizimin e lëvizjeve cash ndoshta trashëgohet nga marrëveshjet e klering­-ut me ish-vendet socialiste; por e vërteta është që varfëria absolute e ekonomisë shqiptare në vitet ’70 – ’80 ishte produkt i injorancës ekonomike të qeverisë së asokohshme, më tepër se pasojë e një diktati qartësisht të lexueshëm që ndoshta Hoxha iu impononte politikave ekonomike për arsye ideologjike.

 

Në fakt, Hoxha pas mesit të viteve ‘70 (dhe goditjes së grupit armiqësor në ekonomi – përkthé: vrasjes së ekonomistëve të fundit profesionistë që ende ishin gjallë) kishte sjellë në qeverisje anarkistët dhe terroristët e rrugës – prej një shtrese të tillë kulturalisht të rrafshët e të pashkolluar nuk mund të prisje një qeverisje më të mirë. Ndoshta Hoxha mashtrohet lidhur me çështjet ekonomike; ca më tepër, ai nuk është profesionist i kësaj fushe. Profesioni i tij i vetëm është dominimi, ai dominon plenumet dhe kongreset, por për auditor ka vetëm anarkistët, analfabetët dhe fanatikët. Më tutje, sëmundjet që kalon në vitet ’70 bëjnë të vetën. Edhe roli i bashkëpunëtorëve të ngushtë – të cilët çuditërisht nuk u vetëvranë – dhe i të shoqes mbetet enigmatik, por logjikisht jo pozitiv.

 

B- politikat e jashtme janë njëmendësisht konfuze dhe njëherazi mjaft të parapërcaktuara. I ndërgjegjshëm për nevojën për afirmim, por edhe i vetëdijshëm për paaftësinë e tij në fushën e diplomacisë, Hoxha emëron ambasadorë të shkolluar në ato pak ambasada funksionale. Ai vetë kontakton fare pak homologët e tij: për daljen e tij në perëndim as që bëhet fjalë, edhe pse askush nuk e kërcënon me mandat arresti si Pinoçetin apo Lukashenkon në një periudhë të mëvonshme. Takon një kozak të mirë rus si Hrushovi dhe një mongoloid të palexueshëm si Çu En Lai; por hera e parë dhe e fundit që bota e qytetëruar dëgjon dy fjali prej tij është konferenca e paqes në Paris fill pas luftës II Botërore.

 

Asokohe Europës perëndimore të sapogjakosur nga nazizmi mund t’i shisje gjithçka: më vonë duhet të tregoheshe diplomat, i civilizuar dhe konstruktiv. Hoxha nuk ka asnjë nga këto cilësi; e di këtë, dhe nuk takon askënd. Kadareja përpiqet t’i atribuojë vizitës së tij në Moskë vlera diplomatike, teksa vesh fjalitë e pathëna të Hoxhës me ambiguitete dhe filozofime krejt jashtë natyrës së diktatorit tek “Dimri i madh”. Megjithatë lëvizja politike e Hoxhës në momentin e prishjes me rusët kishte vlera simbolike të mëdha për perëndimin: kjo gjë i siguron atij vetë, të paktën, paprekshmërinë. Këtë grindje me rusët ai e realizon me ngut dhe pa stil, si edhe me një kosto të madhe njerëzore dhe ekonomike, por qëllimi justifikon mjetin.

 

Pohova pak më lart që ambasadorët e tij janë të shkolluar, por gjithsesi varfanjakë: nga diplomacia e vjetër artistokratike e Zogut nuk ka mbetur asgjë. Ky problem nuk është fort i thjeshtë, pasi nuk duhet të harrojmë që Hoxha e ktheu varfërinë në kod social dhe emisarët e tij të jashtëm e rrezatonin këtë varfëri ngado shkonin. Diplomacinë normalisht duhet ta bëjnë shtresat e pasura (jo më kot ambasadorët britanikë të të gjitha kohërave ishin në shumicën e tyre lordë; a nuk ishte plurimilioneri Paçolli ndërmjetës i preferuar ndërmjet Jelcinit dhe Beogradit?), por të këtilla shtresa në Shqipëri nuk kishin mbetur.

 

Në këtë keq qeverisje gjysmëshekullore si në politikat e jashtme, ashtu edhe në ato të brendshme, pasojat njerëzore dhe shfytyrimi i njeriut neo-albanicus ishte detyrimisht i paimagjinueshëm.

 

 

3. Mekanizmat realizatore dhe arketipi i neo-albanicus

 

Arketipi i neo-albanicus-it është pothuaj e pamundur të përvijohet pa marrë në konsideratë kushtet gjeopolitike. Nëse neo-albanicus është stisje jona, homo balcanicus është një term më gjerësisht i përdorur. Për të kuptuar se ç’do të thotë homo balcanicus, travajet dhe lëngatat e tij, mund t’i referohemi pa droje Ivo Andriç dhe veprës së tij “Ura mbi Drina”. Homo balcanicus është gjerësisht i pafuqishëm karshi fatit të tij, deri në atë pikë, sa ka hequr dorë nga përpjekjet për të kuptuar se ç’po ndodh rrotull tij. Jeta e tij – e boshnjakut vishegradas dhe pse jo, edhe e shqiptarit ubikuitarisht të ndodhur – nuk njeh themele sociale që ta bëjnë katërcipërisht e përjetësisht të sigurtë. Ndoshta Sting kur këndon në këngën e tij të famshme “How fragile we are” (sa të brishtë që jemi) fare pa e ditur, ka skicuar tiparin kryesor të homo balcanicus: ky njeri është i pasigurtë dhe nuk ëndërron më të gjejë siguri.

 

Homo balcanicus është përjetësisht i trembur nga e kaluara dhe nga e ardhmja: i mësuar të banojë në një fshat i cili çdo ditë të nesërme mund të digjet nga fqinjët, ai tenton t’i zgjidhë problemet e të sotmes intuitivisht dhe dhunshëm, duke mos menduar pasojat afatmesme dhe duke rrënuar perspektivat afatgjata. Përjeton keq humbjen dhe identifikohet me prurësin e fatkeqësisë, ka frikë, shumë frikë. Luftërat ballkanike të të gjitha kohërave e temperojnë karakterin e tij frigaç. Ivo Andriç nuk beson tek heroi dhe heroizmi njerëzor: në të vërtetë, heroi ballkanik mbetet vrastar i rëndomtë, edhe kur të pabërat e tij marrin ngjyrim epik dhe depërtojnë në folklor.

 

Shqiptari i periudhës së komunizmit, neo-albanicus(i), ishte tipikisht i frikësuar. Lufta kishte bërë të vetën, por sikur të mos mjaftonte kjo, kohërat përpara ishin akoma më të vështira. Pohova që Lenini dhe bolshevikët kishin folur dhe projektuar shumë kohë përpara se të vepronin. Nga kjo pikëpamje ata duken si katolikë të mirë, të cilët besojnë se E para ishte fjala, edhe pse mbeten ateistë të betuar.

 

Hoxha vepron sipas modelit faustian të Gëtes, sipas të cilit I pari ishte veprimi. Komunizmi në Shqipëri vepron egërsisht dhe kriminalisht menjëherë, pa folur, pa paralajmëruar, pa shkruar ende ligjet të cilat do të shfuqizonin ato të mëparshmet. Shpronësimet e detyruara dhe grabitjet ishin qershia mbi tortë: filluan edhe keqtrajtimet fizike, linçimet dhe pushkatimet pothuaj pa gjyq. Modelin e pushkatimeve jashtë-gjyqësore Hoxha dhe anarkistët e politbyrosë e përdorin disa herë, por siç tentuam të provojmë më lart, Hoxha nuk e pëlqen anarkinë. I pëlqen pushteti që buron nga dhuna, por nuk është publikisht i dhunshëm dhe as i ashpër. Propozimi për pushkatimet jashtëgjyqësore, bie fjala, në rastin e bombës tek Ambasada Sovjetike, vjen nga tjetërkush. Hoxha pranon pothuaj i zënë ngushtë nga situata, atij do t’i pëlqente një shfarosje më e ngadalshme dhe më pak traumatike e elementëve të dyshuar. E bën edhe këtë të dytën, megjithatë.         

 

Frika u kthye në institucion, porsa që elementi komunist depërtoi në shoqërinë shqiptare. Komunisti, si një shfigurim apokaliptik, ishte spiuni i vërtetë i mendimit të lirë shqiptar. Rolet profesionale të hetuesit, operativit, prokurorit, gjykatësit, drejtuesit në përgjithësi, si edhe pozicionet sociale të plakut të urtë (kryeplakut të dikurshëm), intelektualit etj. etj. ishin të paplotë dhe të zhvlerësueshëm përpara opinionit të komunistit.

 

Ky opinion kishte brenda orientimin për goditjen e armikut të klasës, por efektivisht mjaft shpesh provat e grumbulluara ndër dosje gjatë gjykimit për agjitacion e propagandë nuk e kalonin nivelin e thashethemnajave. Nga kjo pikëpamje, partia komuniste dhe armata e komunistëve, e dëmtoi shoqërinë shqiptare shumë më tepër se organet e tjera të diktaturës.

 

Dëmtimi ishte edhe më i plotë, për arsye pse përpos të tjerash, duke mos patur de jure fuqi të drejtpërdrejtë vendimmarrëse, (psh. burgosjen e vendos gjykata; pushimin nga puna drejtoria etj.) kjo armatë komunistësh krijoi edhe një shpresë të rreme pas së cilës shqiptari i mjerë krijoi një vartësi pothuaj të plotë: shpresa tek partia. Në raste tejet të rralla dhe të përzgjedhura me shumë kujdes, kishte ndodhur vërtet që një fjalë e ardhur nga ‘lart’ ose ‘opinioni i partisë’ kishin përmbysur situata që dukeshin socialisht të pashpresa. Këto raste mbetën përjashtim, pasi që përgjithësisht, kush ishte destinuar për t’u kryqëzuar, ishte paraprakisht i propozuar dhe hetuar nga komunistët.

 

Shmangia nuk mund të pretendojmë se ishte element arketipal i neo-albanicus-it: megjithatë nuk duhet të harrojmë që mbledhjet kolektive, paradat, diskutimet e masës, gjyqet e hapura etj., etj. ishin që të gjitha terrene të cilave shqiptari i mirë dhe i mjerë do t’iu ishte shmangur me plot dëshirë. Mungesa në këto raste ekuivalentohej me dezertim dhe ndëshkimi ishte i afërt. Shqiptari megjithatë i shmangej marrjes së vendimeve dhe dhënies së opinioneve, tipar ky jo domosdoshmërisht i lidhur me mos-ekspozimin e bindjeve të brendshme që do ta shohim më poshtë. Në fakt, tek thënia ‘këtë punë e di partia’, qëndron edhe shmangia më e madhe. Shqiptari i ndershëm iu shmangej dhënies së vendimeve sociale dhe ca më tepër realizimit të veprimeve, derisa atypari të shfaqej partia, dmth. komunisti i radhës, i cili kishte fjalën e fundit.

 

Mos-ekspozimi i bindjeve dhe ndrydhja e plotë ishte pasojë normale e procesit të ateizimit dhe katandisjes së të menduarit shqiptar në nivel biologjikisht primar. Kurrë ndonjëherë filozofia shqiptare nuk ka qenë aq mjerane sa ato vite dhe shkenca në përgjithësi aq shtrembërisht e indoktrinuar. Botimet e Institutit Marksist-Leninist filluan ta mbyllnin gamën e tyre mjaft shpejt. Fillimisht u përkthye një tog voluminoz materialesh interesante, më pas me sa duket dikush vuri re që ose ato (kupto: Marksin) nuk i kuptonte askush, ose ata të paktë që i kuptonin, kishin vënë re që teoria marksiste ishte krejt ndryshe nga praktika origjinale shqiptare. Prej këtij momenti ky Institut – ndoshta rrotull viteve ’70 – kufizon aktivitetin e tij në botimin e materialeve të Hoxhës. Katërcipërisht vulgare dhe pothuaj thashetheme, tekefundit, këto materiale ishin të vetmet që mund të kuptonin sekretarët e partisë ndër fshatrat e largëta.

 

Shqiptari vazhdonte të mos-ekspozonte bindjet dhe vetveten, të tanishmen dhe të kaluarën. Hoxha përpos të tjerash – me ndihmën e pakursyer të stafit të Institutit Marksist-Leninist – merr përsipër të shkruajë edhe historinë e Shqipërisë, ndërsa boton mijëra faqe kujtime. Shqiptari i thjeshtë vazhdon të çoroditet, pasi që historia e themelimit të Partisë (Kur lindi Partia) brenda pak vitesh serviret në tre botime që ndryshojnë jo pak njëri nga tjetri në parashtrimin e personave dhe fakteve.

 

Hoxha kësisoj ri-formulon historinë e vendit të tij; ndërsa ofron të cunguar historinë e huaj në tekstet mësimore. Megjithëse nuk është ekspert as i historisë, ka nxjerrë mësime të çmuara prej saj. Intoksikon popullatën vazhdimisht me komplote të stisura kundër tij, ‘porositur’ në perëndim dhe ‘gatitur’ në lindje. Për këtë qëllim përdor gjerësisht fjalimet e tij të cilët janë publikisht të pakundërshtueshëm; gjyqet speciale dhe dosjet sekrete, të mbushura që të gjitha me materiale të trilluara sipas modelit të “Dokumentave Sisson[2]”.

 

E di fare mirë që kjo psikozë konspirative është në favor të tij, dhe ndërsa e përdor këtë gjë, nuk mund ta akuzojmë as për pandershmëri as për origjinalitet: tekefundit, konservatorët britanikë në 1924 morën pushtetin pas publikimit të një letre të fallsifikuar të Zinovievit[3], ku flitej për konspiracionin ruso-bolshevik karshi Britanisë. Madje historia është plot me makinacione të këtilla. Kjo psikozë konspiracioni që po thurej për të rrëzuar Hoxhën dhe rrënuar lumturinë e përjetshme shqiptare, e frikëson akoma më shumë popullatën e thjeshtë, e mbetur kësisoj e varur tek shpresa se Hoxha ishte i pavdekshëm, dhe krejtësisht e heshtur përpara logjikës së shtyrë deri në pavetëdije, që gjithkush vdes një ditë – qoftë ai edhe vetë fanari ndritës i proletariatit ndërkombëtar.

 

Bindja dhe heshtja duhet të jenë dy tipare të arketipit të neo-albanicus-it, të cilat sugjerojnë që depersonalizimi i shqiptarit nga diktatura ishte kthyer në dimension psikologjik, duke mos mbetur thjesht tendencë apo fenomen sociologjik. Shqiptari bindej para absurdes dhe heshtte edhe kur ndëshkohej; ata të paktë që nuk përplotësonin këto dy kushte mjaft shpejt ndërronin jetë. Në këtë proçes të parikthyeshëm, ai krejt natyrshëm bëhet cinik. Cinik ndaj fatit të fqinjit që po ndëshkohej nga partia, cinik edhe me pasigurinë e tij ndaj të ardhmes. Njëkohësisht ai bëhet edhe i heshtur, pasi që nuk e ka më të drejtën e fjalës. Të mos harrojmë që ai nuk mund të mbrohet më as në gjyq me avokat; fjala e tij nuk ka më vlerë dhe nuk dëgjohet. Publikisht po ashtu opinioni i tij nuk ka se si të dëgjohet, për sa kohë që mass media është primitive, e censuruar dhe tej mase e pakët nga ana sasiore gjatë gjithë regjimit komunist.

 

 

I tërë procesi transformues gjysmëshekullor dhe rrafshi ballkanik mbi të cilin ai u arketipizua dha kësisoj pasoja sociologjike qartësisht të lexueshme; dimensioni psikologjik është aty brenda, më i thellë për t’u hulumtuar, më i vështirë për t’u lexuar, më i pamundur për t’u çrrënjosur: sfida e vërtetë e të gjitha politikave sociale të qeverive post-komuniste.

 

 |  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  |