Dekomunizmi i shoqërisë shqiptare

Dekomunizmi i shoqërisë shqiptare

27 shtator 2005 /TN

Adrian Kati

Në vazhdën e botimeve sociologjike, QSHRT prezanton këtu revistën e gjashtë të titulluar “Requiem për njeriun e ri komunist”. Është kjo një përpjekje jona, për të përfshirë në këtë botim dhe në këtë kolanë, zëra të njohur të publicistikës e sociologjisë botërore e kombëtare, përvoja dhe kujtime të personave të ndryshëm të cilët u prekën nga regjimi komunist dhe vuajtën peshën e rëndë të diktaturës gjysmëshekullore.

Proçesi i ngjitjes në pushtet dhe konsolidimit të enverizmit në Shqipëri ishte pa dyshim mjaft i përgjakshëm. Lufta e klasave, projektuar dhe dirigjuar nga Enver Hoxha, ishte në fakt një luftë civile krejt e paprinciptë, stisur mbi bazën e një propagande totalitare dhe fallsifikimesh të pashoq, me synim kryesor lavazhin e trurit.

Në fillimet e saj të zymta diktatura piketoi armiqtë potencialë (intelektualët e vërtetë, ushtarakët,

tregtarët) të cilët iu nënshtruan eleminimit të sigurtë ashtu si edhe ç’iu nënshtruan genocidit familjet përkatëse. Enverizmi inicioi kështu dëmtimin e tërësisë gjenetike të kombit, duke hapur rrugën e kobshme të krijimit të njeriut të ri komunist.

Përgjatë kësaj karriere të gjakosur, diktatura mbërriti në momentin kur dhuna dhe padrejtësia u kthyen në faktorin thelbësor të zhvillimit social të Shqipërisë. Regjimi përzgjodhi si mënyra nënshtrimi torturën, masakrën, burgimet e padrejta, internimet, punën e detyruar, sekuestrimet...

Diktatura druhej gjerësisht nga qyteti (ca më shumë nga intelektualët brenda tij), për çka fshati u konsiderua si baza e vërtetë ‘sociale’ e saj. Rreth

2/3 e popullatës shqiptare që asokohe jetonte në fshat u kthye në gjendjen mjerane të skllavit, pas një shpronësimi të plotë. Si i tillë, fshati ‘socialist’ u kthye në hambar burimesh njerëzore për diktaturën: aty instruktorët e komiteteve të partisë, me orientim nga lart, ‘gjuanin’ për njerëzit e duhur – shërbëtorët e ardhshëm të Partisë së Punës.

Si natyrë konstante e tragjikomedisë shqiptare spikat mekanizmi i frikës, e cila duket se mbetet në fuqi edhe në post-diktaturë përmes lojës me dosjet dhe gjithë materialet të cilat diktatura prodhoi për post-diktaturën. Diskutimi mbi dosjet gjatë 15 viteve të fundit angazhoi edhe disa prej arkitektuesve të këtyre materialeve, të cilët rast-pas-rasti referuan edhe emra, numra, pseudonime... Armata qindramijëshe e personazheve të dosjeve është një nga krijimet më djallëzore të diktaturës komuniste. Qëllimi i këtyre arkave me dokumenta të mykura është i dyfishtë:

mbajtja e njerëzve nën frikë dhe presion; si edhe faturimi i fajit të vërtetë diku tjetër, diku larg – larg prej kriminelëve të vërtetë.

Dosjet tek ne janë iniciuar përmes dy platformave të byrosë politike për sigurimin e shtetit. Në fillim, sipas rekomandimeve jugosllave për funksionarët; më vonë sipas rekomandimeve sovjetike për të gjithë pa

përjashtim: funksionarë e komunistë. Vetëkuptohet që ato filluan të përdoreshin si pjesë e mekanizmit të terrorit dhe frikës, në shërbim të strategjisë së mbajtjes sa më gjatë të pushtetit enverist. Në vetvete këto dosje janë shkelje flagrante e të drejtave të njeriut. Shteti merrte informacion duke përdorur metoda shtrënguese, e këtë informacion e përdorte si material për të dënuar e ndëshkuar qytetarët e tjerë.

Ndoshta një nga gabimet më të rënda për drejtuesit e post-totalitarizmit në Shqipëri, ishte pranimi i materialeve të ‘dosjeve’ dhe dëshmive të këtilla të servirura nga pushteti.

Një tjetër mekanizëm i papërsëritshëm dhe krejt origjinal, të cilin diktatura enveriste e vuri gjerësisht në shërbim për të mbytur fjalën e lirë dhe çdo mendim ndryshe, ishin edhe ridënimet brenda burgjeve, çpronësimet, sekuestrimet, akte të pashoq çnjerëzore që paraqisnin rreziqe serioze për shëndetin fizik e mendor të disidencës, nderin e dinjitetin e personave (si psh. rekrutimi i detyruar për t’i shërbyer regjimit). Mohimi i të drejtave elementare si besimit fetar, pronës, arsimimit, punësimit, ishin të tjera forma të egra genocidi, i cili gjerësisht e tejkaloi edhe ashpërsinë e regjimit stalinist (të mos harrojmë se ishte Stalini që propozon rreth viteve ’30 që fëmijët e disidentëve duhen arsimuar: regjimi enverist ua mohoi edhe këtë të drejtë homologëve shqiptarë).

Kjo katrahurë njerëzore preku afro 10% të popullsisë shqiptare, për të cilën të jetuarit jashtë mureve të burgut por brenda vendeve të internimit, përbënte privilegjin e vetëm. Pesha e vuajtjeve, mosha e thyer, shëndeti i dobët, pamjaftueshmëria e mjeteve të jetesës, lufta 15 vjeçare me burokracinë për të rimarrë pronat dhe shtëpitë e sekuestruara, e kanë pozicionuar shtresën e ish-të përndjekurve politikë në një pozicion të ri persekutimi. Frika e administratave se mos ata iu ‘marrin’ pushtetin, ika kthyer në elemente të padëshiruar për çdo pushtet të periudhës tranzicionale post-totalitare.

E gjitha kjo ndodh kur kuadri ligjor ndërkombëtar fare qartësisht është krejt në favor të shtresës së ish-të përndjekurve politikë: konventat ndërkombëtare, rekomandimet, ligjet që vetë shteti shqiptar i ka nxjerrë – por kurrë nuk i ka zbatuar.

Por krimi dhe padrejtësia duhen dënuar: konventat ndërkombëtare pohojnë që ai nuk parashkruhet, padrejtësitë e komunizmit nuk mund të arshivohen e ca më pak të falen. Aktualisht Shqipëria është i vetmi vend i Europës lindore ku mungon një monument publik për të nderuar viktimat e luftës civile. Në këtë kuadër platforma për një dekomunizim të shoqërisë shqiptare, bëhet imperative.

Kujtesa e terrorit të të shkuarës nuk mund të rrezikojë të shuhet. Sot vëmë re tendencën e harresës, ashtu si edhe praninë e bashkëkohëshme të dy brezave:

brezit që u influencua drejtpërdrejt nga diktatura, si edhe brezit që nuk e përjetoi atë. Curriculat shkollore, posaçërisht lënda e historisë, e këtij brezi përmbajnë fare pak të dhëna mbi vitet e diktaturës si edhe atë çka përfaqësoi ky regjim gjakatar për shqiptarin e thjeshtë.

Procesi i ngjitjes në pushtet dhe konsolidimit të komunizmit në Shqipëri ishte me të vërtetë i përgjakshëm, sa ç’mund të jetë një proces që titullohet si ‘luftë’. E ashtuquajtura ‘luftë klasash’

ishte një luftë civile e paprincip, pa rregulla, pa mëshirë, pa ligje ose jashtë-ligjore, luftë e cila u stis dhe u realizua përmes një propagande dhe falsifikimesh famëkëqinj të cilët i servireshin popullatës së gjerë. Për ‘armiqtë potencialë’ (më së pari intelektualët e vërtetë) diktatura siguroi asgjësimin fizik të vazhdueshëm. Ndoshta këtu diktatura komuniste përfitoi edhe nga fakti që elementi intelektual – djathtist – atdhetar e gjerësisht antikomunist, nuk arriti të organizohej e të krijonte një platformë unike politike gjatë dhe pas Luftës së II Botërore; çka ua sheshoi rrugën drejt pushtetit komunisto-enveristëve.

Përmasat kriminale të regjimit komunisto-enverist nuk ishin asfare – sikundër pretendohet nga apologjetët e tij – rezultat i rrethanave. Në të vërtetë, ato përbënin një kod rregullash të vendosura nga vetë diktatori dhe bashkëpunëtorët e tij të ngushtë. Një sy i vëmendshëm mund të pikasë tek regjimi komunisto-enverist një tendencë evolucioni, një lloj ndryshimi psh., nga viti 1950 deri tek viti 1980, të cilat ndryshime i dedikoheshin dinamikave të veta të sistemit, më shumë se sa reflektonin adaptimet e verifikuara në rrethanat ndërkombëtare.

Është e vërtetë, mjerisht, që frika e ‘persekutimit potencial’, edhe tani pesëmbëdhjetë vjet pas rënies së diktaturës, është akoma e pranishme në kujtesën e njerëzve të brezit të influencuar drejtpërdrejt nga diktatura. Kjo frikë me sa duket i komunikohet – ndoshta jo verbalisht, ndoshta jo qëllimisht, ndoshta as edhe në mënyrë të vetëdijshme – brezit që nuk e përjetoi diktaturën.

Frika lindi dhe depërtoi në qelizat e jetës shqiptare:

trauma psikologjike që e pasoi atë ishte e rëndë, shumë e rëndë. Sot gjykimi i diktaturës realizohet me mjaft mprehtësi, por zbërthimi i mekanizmave të brendshëm të funksionimit të saj është në nivel primitiv. Në fakt, diktatura komunisto-enveriste ka lënë gjurmët e saj edhe ndër ata persona, të cilët do të duhej të bëheshin palë gjykuese. Është ky ingranazh shtypës kriminal, i cili duhet detajuar, studiuar dhe kaluar në sitë. Ç’rol kishin organet e partisë në hierarkinë e dhunës; ç’rol kishte sigurimi i shtetit, ç’pozitë zinin në hierarkinë e dhunës organizmat dhe levat e partisë, organizatat bazë, organizata e rinisë.

Regjimi komunist kishte si karakteristikë të tij përqëndrimin e pushtetit në një grup të vogël drejtuesish të Partisë, të cilët me përkufizim, nuk janë të detyruar t’iu nënshtrohen ligjit: Partia qëndron mbi gjithçka, pra edhe mbi ligjin. Partia kontrollon shtetin deri në një nivel të tillë, sa që kufinjtë midis tyre në periudhën e diktaturës komunisto-enveriste janë mjaft të mjegullta. Kontrolli i Partisë puniste mbi popullsinë përfshin çdo aspekt të jetës së përditshme, si nuk kishte ndodhur kurrë ndonjëherë në territoret shqipfolëse. Rrjetat e informatorëve kalonin në sitë gjithçka thuhej e nuk thuhej; denoncimi inkurajohej gjerësisht, censura aplikohej si rregull. Mënyra komuniste e drejtimit dhe organizimit të shtetit ka në themel të saj një rregull të padiskutueshëm dhe mizor: dhunimin sistematik, masiv e të pakundërshtueshëm të të drejtave të njeriut.

Jo më pak me rëndësi, sidomos nga ana juridike, është edhe vënia në vend e drejtësisë: dënimi i të gjitha krimeve të komunizmit në Shqipëri, edhe atyre të realizuara në emër të ideologjisë. Ky proces ratifikimi juridik do të ndërgjegjësojë njëkohësisht edhe brezat e rinj, të cilët pohuam të mos kenë përvoja personale të drejtpërdrejta nga periudha e zezë e diktaturës. Kjo gjë duhet bërë duke dënuar paralelisht e njëkohësisht, si edhe pa asnjë lloj mëdyshjeje, ideologjinë dhe krimin që ajo polli.

Lidhur me dënimin e ideologjisë dhe të promotorëve të saj, çështjet duken mjaft më të thjeshta se sa në aspektin praktik të dënimit të krimit dhe dhunuesve që realizuan ditë pas dite katrahurën e komunizmit shqiptar. Konfuzioni i pafund i krijuar lidhur me termat dhe emërtimet e përdorura do të duhet të sqarohet dhe zgjidhet njëherë e mirë: të dallohet bashkëpunëtori i regjimit prej bashkëfajtorit, njeriut që heshti përpara padrejtësive; dhe që këta të dy të dallohen qartësisht nga bashkëvuajtësi, njeriu që provoi mbi kurrizin e tij ose të familjes së tij padrejtësitë e pafundme.

Ky botim përpiqet të hedhë dritë mbi një spektër të gjerë situatash, ngjarjesh e perspektivash: botimet që do të pasojnë sigurisht do të plotësojnë çështjet të cilat, edhe për mungesë hapësire, nuk janë diskutuar gjerësisht këtu.

_______________
*Ky material është editorial i botimit të QSHRT-së dhe autori është drejtor ekzekutiv i kësaj qendre