Çfare e kercenon lirine e shtypit

OPINIONE

Çfarë e kërcënon lirinë e shtypit

22 shtator 2005 /TN

Gjergj Sinani

Liria e shtypit është një nga fitoret më të mëdha të demokracisë. Është shtypi ai që e mban nën presion politikën për të mos u shkaktuar dëme qytetarëve, të paktën kështu është ose duhet të jetë teorikisht.

Liria e shtypit është ajo forcë që i vë përballë opinionit publik idetë e politikanëve për t’ia nënshtruar gjykimit të tyre. Me këtë shpjegohet dëshira e politikanëve për t’u shfaqur sa më shumë para medias. Kuptohet, që të kapet mashtrimi, sharlatanizmi dhe mediokriteti kërkohet një publik i ndriçuar ose një publik që të mendojë në mënyrë karteziane, domethënë që t’ia nënshtrojë provës së arsyes, ose edhe të dyshimit, idetë dhe diskutimet politike.

Liria e shtypit nuk mund të konceptohet nëse nuk e vendosim në një kuadër më të gjerë të kuptimit të problemit të demokracisë, të cilin, për fat të mirë, e gjejmë të analizuar në veprën e Tokëvilit “Demokracia në Amerikë”.


Cili është problemi i demokracisë?

Karakteristikat kryesore të një demokracie, në këndvështrimin e Tokëvilit, bazuar në përvojën e revolucionit amerikan janë: materializmi, mediokriteti, individualizmi dhe izolimi, që lindin ose e marrin forcën nga barazia e kushteve. Një regjim, në të cilin këto pasoja nuk zbuten, në një mënyrë ose një tjetër, një regjim në të cilin nuk inkurajohen aftësitë më të larta, në të cilin shoqëria do të ndalej dhe virtytet publike të shkonin drejt shuarjes, një regjim i tillë mund ta vinte në dyshim mundësinë që i ka dhënë vetë providenca që e krijoi.

Paradoksi thelbësor i demokracisë, siç e kupton Tokëvili, është se barazia e kushteve është e pajtueshme si me lirinë, por edhe me tiraninë. Një lloj barazie mund të bashkekzistojë me një pabarazi shumë të madhe. Në qoftë se demokracia do të mbetej vetëm në mjetet e veta, në fakt ajo do të prirej në vendosjen e një tiranie, e cila mund të ishte tirania e njëshit mbi të gjithë ose ajo e një numri më të madh ndaj një numri më të vogël ose, madje, ajo e të gjithëve mbi të gjithë. Por si shpjegohet ky paradoks?

Le të ndalemi më gjatë në idenë e Tokëvilit mbi këtë paradoks. Pasioni sundues i moshave të demokracisë është dashuria për barazinë. Vetë ky pasion mishërohet përmes kushtit shoqëror më të përhapur që është burimi themelor i të gjitha pasioneve, ideve dhe sjelljeve të shoqërisë. Por, dashuria e njeriut demokratik për barazinë pushton edhe një ndjenjw tjetër, atë të lirisë.

Liria kërkon përpjekje dhe vigjilencë. Ajo mund të arrihet me vështirësi, si dhe mund të humbasë me lehtësi. Ekseset e saj janë të dukshme për të gjithë, ndërkohë që përfitimet e saj mund të mos shihen. Avantazhet dhe kënaqësitë e barazisë, nga njwra anë, mund të përjetohen lehtë dhe nuk kërkojnë ndonjë përpjekje të madhe. Ato janë të kapshme nga të gjithë, madje edhe për ata që kanë aftësi mediokre dhe "për t'i shijuar nuk duhet gjë tjetër veçse të jetosh"
.
Por, në qoftë se kjo është e vërtetë për kënaqësitë e barazisë, këto mangësi mund të qëndrojnë të fshehura te të gjithë, ndoshta bëjnë përjashtim ata që nuk mbisundohen nga këto vese. Pra, barazia e kushteve i lë fushë të lirë një pasioni që nuk shuhet. Çdo qeverisje e ardhshme do të duhet t'i njohë këto rrënjë në këtë lëvizje të fuqishme. Pasioni i njerëzve të bashkësive demokratike për barazinë është "i zjarrtë, i pashuar, i përjetshëm, i padukshëm; ata duan barazinë në liri dhe, në qoftë se ata nuk e fitojnë, ata e duan akoma edhe në skllavëri".

Dashuria për barazinë mund të shprehet në dy format e mëposhtme: ose një "pasion kurajoz dhe legal për barazinë", që kërkon t'i ngrejë të gjithë njerëzit në nivelin e të mëdhenjve ose një "shije e shpwlarë për barazinë", që përpiqet t'i reduktojë të gjithë në sunduesin më të vogël të përbashkët. Kuptohet se në qoftë se do të mbizotërojë pasioni i parë për barazinë, forcat kundërshtuese ndaj demokracisë do të zvogëloheshin në mënyrë të dukshme.

Por forcat që punojnë në kushtet e barazisë lënë pak shpresë që të triumfojë pasioni burrëror për barazinë. Njerëzit shtyhen që të kërkojnë të mira që nuk mund t'i zotërojnë. Barazia bën që të lindë te të gjithë shpresa për t'i fituar këto të mira, por konkurrenca është e tillë që çdo njeri ka pak shanse që të arrijë që t'i realizojë ambicjet e veta. Për më tepër, rruga për plotësimin e këtyre dëshirave nuk është një rrugë e barabartë. Fitorja do të shkojë tek ata që kanë aftësi më të mëdha.

Të gjithë nuk mund të ngrihen në nivelin e më të mëdhenjve, sepse dallimet e aftësive vijnë nga Zoti, ose nga natyra. Kështu, demokracia zgjon një ndërgjegje për një të drejtë të barabartë të të gjithëve ndaj avantazheve të kësaj bote, por ajo i pengon që t'i arrijnë ato. Ky frustracion nxit zilinë dhe shkatërron respektin. Kështu, shpirti i njeriut është gjithmonë i tendosur në këtë luftë ku ai dëshiron pa shpresë. Njeriu nuk mund ta durojë, për një kohë të gjatë, një kusht të tillë. Ai kërkon një zgjidhje, që të kënaqë dëshirën e tij të madhe duke u çliruar nga ankthi që e shoqëron.

Kështu, barazia e nxit njeriun që ta braktisë lirinë për të mbrojtur barazinë në vetvete. Për Tokëvilin, kjo braktisje e lirisë nga njeriu mund të shpjerë në daljen e një despoti, siç e kishin njohur epokat e kaluara, por ishte shumë e mundshme që ky despot të vishte një formë tërësisht të re. Duke mos u vënë rëndësi termave, ai kërkon më shumë që të përshkruajë se sa t'i japë një emër të ri këtij despotizmi.

Në një shoqëri, ku të gjithë janë të barabartë, të pavarur dhe të pafuqishëm, vetëm një aktor, shteti, është i prirur që ta pranojë dhe ta mbikëqyrë këtë braktisje të lirisë. Tokëvili, me shumë të drejtë, tërheq vëmendjen ndaj centralizimit në rritje të qeverive.

Centralizim që ende nuk po çlirohemi. Njerëzit e demokracisë rrezikojnë që ta braktisin lirinë e tyre ndaj këtyre fuqive autoritare në favor të një despotizmi "të butë", të një despotizmi që "ndjek sigurinë e tyre, parashikon dhe siguron nevojat e tyre, lehtëson kënaqësitë e tyre, drejton çështjet themelore të tyre, drejton industrinë e tyre, rregullon ndërrimet e tyre"

dhe, përfundimisht u heq atyre edhe "shqetësimin për të menduar dhe mundimin për të jetuar" . Tokëvili parshikonte që një qeveri e tillë ishte e papajtueshme me sovranitetin popullor, ose të paktën, me format e sovranitetit popullor. Populli, në tërësinë e tij, fare mirë do të mund të ngushëllohej duke ditur se ka zgjedhur zotërinjtë e vet.

Demokracia mund të lindë një formë të re despotizmi, një shoqëri që tiranizon vetveten. Formulimi i problemit të demokracisë nuk do të ishte i plotë në qoftë se nuk do të ndaleshim në përshkrimin që i bën Tokëvili tiranisë së mazhorancës, të numrit të madh ndaj një numri të vogël. Tokëvili është i ndërgjegjshëm për presionet e grupeve që i bashkojnë interesa të veçanta, ose të faktit që përbërja e mazhorancës ndryshon shpesh në demokraci.

Por, ndryshime të tilla ndodhin në kuadrin e një marrëveshje të formuar mbi bazën e disa parimeve, të cilat nuk ndryshojnë, në këtë kuptim mund të flitet për mazhoranca permanente në një demokraci. Për më tepër, homogjeniteti, në dukje, i shoqërive demokratike nuk lejon që të shihen burimet e heterogjenitetit; inteligjenca dhe pasuria. Aftësitë intelektuale nuk janë të barabarta dhe Tokëvili na jep pohimin e rëndësishëm se shumica e njerëzimit nuk e ka aftësinë për të arritur në bindje racionale.

Përveç çështjes së aftësisë, kërkesat e njohjes janë të tilla që njerëzit, në kushtet e shoqërisë demokratike, do të kenë më pak kohë, durim ose interes për një njohje racionale. Për aq sa populli do të mbetet popull, domethënë një numër i madh, ai do të jetë i detyruar të nxjerrë bukën e gojës dhe, për pasojë, do t'i mungojë koha e lirë e domosdoshme për kulturën e njohjes.

Tokëvili do të theksonte se superioriteti intelektual i një numri të vogël njerëzish, në demokraci zëvendësohet nga superioriteti që del nga sasia: "Mbretëria morale e maxhorancës mbështetet pjesërisht në këtë ide që ka më shumë dritë dhe mençuri në shumë njerëz të bashkuar se në një, në numrin e legjislatorëve sesa në zgjedhje. Kjo është teoria e barazisë e zbatuar ndaj inteligjencave" .

Autoriteti i maxhorancës është i tillë saqë edhe minoranca arrin ta pranojë këtë sulm kundër inteligjencës. Kjo, - vë në dukje Tokëvili, - është shenjë e një fenomeni të ri në historinë e njerëzimit.

Të kesh, për një çështje të rëndësishme, një opinion të kundërt me maxhorancën, nuk është vetëm diçka e pakujdesshme ose e kotë, por edhe dehumanizuese.

Maxhoranca, - shkruan ai, - zotëron një perandori aq absolute dhe aq të parezistueshme saqë, në një farë mënyre, duhet hequr dorë nga të drejtat e qytetarit dhe, si të thuash, nga cilësia e tij si njeri, kur do të shmangesh nga rruga që ka caktuar maxhoranca".

Tirania e maxhorancës mbi shpirtrat e atyre, që janë intelektualisht më lart, absolutizon prirjen e demokracisë drejt mediokritetit. Tirania e maxhorancës ndaj të pasurve, ndaj një numri të vogël pronarësh, është më pak e dukshme. Mesa duket, Tokëvili do t'i shmanget kritikëve të demokracisë, që shikonin në qeverisjen nga numri i madh rrezikun e shkatërrimit të të drejtave të pronësisë.

Në parathënie, ai me kujdes nënvizon se në vendin demokratik më të avancuar të botës të drejtat e pronësisë gëzojnë garancinë më të madhe se në çdo vend tjetër. Megjithatë, ai nuk është aq naiv sa të besojë se konflikti i përjetshëm ndërmjet të pasurve dhe të varfërve zgjidhet nga revolucioni demokratik, jo të gjithë janë në të njejtin nivel pasurie dhe çdo nivelim i institucionalizuar nuk e ka zvogëluar zilinë e të varfërve ndaj atyre që jetojnë në kushte më të mira.

Atëhere, cila është siguria e të drejtave të pronësisë? Sipas Tokëvilit, kjo ndarje është një tipar i përhershëm i të gjitha shoqërive që ekzistojnë pavarësisht nga realizimi progresiv i barazisë së kushteve. Është një rregull fiks, që i nënshtrohen të gjitha komunitetet. Nga njëra anë, ndarja e individëve, që formojnë tre rendet e mëdha në një shoqëri - të pasurit, ata që kanë mjete të moderuara dhe të varfëritë - mund të ndryshojë nga një shoqëri në tjetrën. Ai nuk është dakord me idenë se të pasurit ose ata që janë mesatarisht të pasur nuk mund të përbëjnë kurrë një maxhorancë. "Vota e përgjithshme u jep realisht qeverisjen e shoqërisë të varfërve".

Për më tepër, ai deklaron se është e pashmangshme që klasa qeverisëse të jetë shtypëse. Tek e fundit, Tokëvili do t’u thotë të varfërve që të kuptojnë se është në kundërshtim të interesit të tyre që të varfërojnë të pasurit. Pra, ai nuk shikon asnjë arsye që konflikti ndërmjet të pasurve dhe të varfërve do të pushojë në kushtet e demokracisë ose që të parët nuk do të kenë vullnetin ose rastin që t'i shtypin të tjerët. Në masën që maxhoranca është e varfër dhe në masën që janë të varfëritë sovranë, atëherë frika e kritikëve të demokracisë është e justifikuar. Por, si t'i shikojmë këto ide me pjesët e tjera të veprës së Tokëvilit?

Në pjesën e dytë, për shembull, ai deklaron se në bashkësitë demokratike, të varfëritë, në vend që të formojnë maxhorancën e një kombi, numri i tyre do të vijë duke u zvogëluar dhe vendi i tyre do të zihet nga klasat e mesme. Kështu, klasat e mesme jo vetëm që do të përbëjnë maxhorancën, por ato do të zotërojnë pronë dhe kështu do të bëhen mbrojtësit kryesorë të të drejtave të pronësisë. Atëherë, përse të pasurit duhet të kenë frikë nga një maxhorancë, pasionet dhe interesat e të cilëve janë të ngjashme me ato të tyret?

Si e zgjidh problemin Tokëvili?

****