Arsimi në republikën e “komisarit Memo”

OPINIONE

Arsimi në republikën e “komisarit Memo”

13 shtator 2005 / TN

Genc POLLO

Ne, njerëzit e shekullit të ri, kemi si të mësojmë nga shekulli i shkuar, kur lindi e u ngrit sistemi arsimor shqiptar, kur figura të shquara me vizione reformatore frymëzuan breza dhe vendosën themele, por edhe kur devijime historike na shkaktuan pasoja jo të lehta, me të cilat ende përballemi edhe sot. Por disa nga këto pasoja mund të ishin korrigjuar edhe më mirë.

Të tjera nuk kanë rrënjë shekullore, por vetëm tetëvjeçare. Jo për të bërë adetin e politikanit apo për të lexuar zarfin e parë sipas anekdotës së njohur, por që në këtë fushë qeveria dalëse i lë jo thjesht maxhorancës së re, por të gjithë shoqërisë, një barrë të rëndë e të hidhur. Dhe këtë e dëshmojnë më së miri treguesit e ndryshëm të fushës, të shqyrtuar, të matur e të analizuar jo vetëm nga partitë, shoqatat e këtij profili, mediat, INSTAT-i, por edhe nga një sërë organizmash ndërkombëtare të angazhuara për edukimin tonë me resurset e tyre.

Ose e thënë më ndryshe, asnjëherë edukimi nuk ishte prioritet real i maxhorancës sw vjetër në tetë vitet e saj. Edhe kur u deklarua zyrtarisht kështu, tre vjet më parë, pak gjë ndryshoi me të vërtetë. Dhe për këtë flasin më qartë shifrat zyrtare: nëse në vitin 1996 për arsimin shpenzohej 4.2 pwr qind e Prodhimit të Brendshëm Bruto, (PBB), madje synohej të arrihej përqindja mesatare e vendeve të OECD-së, vitin e shkuar u shpenzuan vetëm 2.9 pwr qind e PBB-së.

Nëse atëherë mesatarja e viteve shkollë për çdo shqiptar ishte 11.5, sot ka rënë në 9.2, çka është më e ulëta në Ballkan. Po kështu, studimi “PISA” i OECD-së na radhit të fundit e rajonit përsa i përket dijeve e aftësive të të shkolluarve tanë. Dhe mund të vazhdojmë gjatë me plot shembuj të tjerë në të njëjtën linjë. Por edhe kur ka trende pozitive subsektoriale, aty duhet parë dora e ndonjë donatori të fuqishëm që ka detyruar hapat e reformës duke kushtëzuar ndihmën e tij. Dhe në qëndrimet e donatorëve për arsimin ka diçka specifike.

Shumë qeveri të vendeve në zhvillim e në nevojë trokasin në dyert e atyre që mund t’i ndihmojnë me projekt rrugësh, ujësjellësish e në përgjithësi në infrastrukturë. Por jo rrallë ata nuk marrin përgjigje pozitive dhe u tregohet dera e bankave për një kredi tregtare. Por unë nuk di ndonjë rast kur ndonjë qeveri me nje projekt serioz për arsimin nuk ka marrë përgjigje pozitive.

Edukimi është në thelb të Objektivave të Zhvillimit të Mijëvjeçarit, të miratuar solemnisht pak vite më parë nga OKB-ja dhe me përkrahje të vazhdueshme të vendeve më të industrializuara, të BE-së, të SHBA-së e të BB-së, etj. Në vijim të kësaj fryme e të këtij vullneti kanë përfituar të tërë: Maqedonia fqinje, Egjipti, Mbretëria e Tailandës, shteti i Bangladeshit e kështu me radhë. Vetëm një përjashtim ka planeti: Republikën e “komisarit Memo” ku jo vetëm nuk është përfituar gjë, por ku kontributi i ofruar i donatorëve të huaj faktikisht është refuzuar. Sipas BB-së, në katër vitet e fundit, kontributi i huaj për Arsimin ka rënë nga

26.5 milionë USD në 17.5 milionë USD. Pra, për arsimin jo vetëm buxheti i shtetit ka qenë në pikiatë, por për arsye lloj-lloj që lidhen edhe me tenderat, të njëjtin fat pësoi edhe ndihma e të huajve që vërtet kërkojnë veç mundësinë për na ndihmuar. Nuk do të doja të merresha shumë me të shkuarën, sepse nuk do të ishte përdorimi më i mirë i kohës së Kuvendit, por disa gjëra duhet t’i themi hapur qysh në fillim.

Megjithatë, të përqendrohemi tek thelbësorja: një reformë tërësore në arsim do të përkrahet nga qeveria përmes burimeve të konsiderueshme publike, duke i çuar ato buxhetore në 5 për qind të PBB. Gjithashtu do të kemi zgjerimin e mbështetjes së partnerëve ndërkombëtare, të cilët do të doja t’i falënderoja këtu për ndihmën veçanërisht të çmuar si dhe t’i siguroja që bashkëpunimi jo vetëm do të vazhdojë, por do të njohë edhe një dinamikë të re. Përfshirja e sektorit privat në këtë fushë do të nxitet, ashtu si dhe burime të tjera alternative. Kjo reformë do të synojë që t’i japë çdo shqiptari, duke filluar nga mosha parashkollore e përgjatë gjithë jetës, një formim të qëndrueshëm e të vlefshëm për të e shoqërinë e tij.

Së pari të përqendrohemi te kurrikulat, lëndët, programet e tekstet e detyrueshme për mësimdhënie, të cilat kanë mbetur siç kanë qenë dhe sjellin mbingarkesë e topitje pa kultivuar kërkimin vetjak, mendimin e pavarur dhe aftësinë logjike. Kjo do të arrihet përmes konsultimit të ekspertizës më të mirë, duke përfshirë grupet e interesit në hartimin e tyre si dhe duke stimuluar konkurrencën në botimet shkollore. Një përparësi e veçantë do t’i jepet shkollave të mesme profesionale.

Të mos harrojmë se numri i tyre që nga viti 1990 ka rënë 6 herë kurse nevoja e shoqërisë dhe e tregut për to vetëm është rritur. Si kriter për to do të jenë edhe tendencat rajonale të zhvillimit ekonomik. Në zonat rurale do të hapen një numër i rëndësishëm syresh, kryesisht të profilit të agrobiznesit. Në shkollat profesionale do të synohet të tërhiqet më shumë se 40 pwr qind e nxënësve të shkollave të mesme. Do të vendoset statusi i mësuesit si pikë reference për shoqërinë dhe komunitetin, me gjithë respektin që ai meriton. Le të mos harrojmë shembujt e ndritur të viteve ’30.

Qeveria do të rrisë 50 për qind pagën e arsimtarëve brenda vitit të dytë të mandatit dhe do ta dyfishojë atë deri në fund të këtij mandati. Iniciativa të veçanta do të përdoren për mësuesit në zonat e largëta e të vështira. Do të rifillojnë trajnimet për mësuesit krahas rikonceptimit e fuqizimit të inspektimit të tyre. Do të shqyrtohet mundësia që statusi i mësuesit të përafrohet me atë të nëpunësit civil.

Por përkrahja e shtuar do të shoqërohet me mekanizma që sigurojnë rritjen e profesionalizmit dhe të përkushtimit në mësimdhënie. Është me vend të kujtojmë se praktikat korruptive si kurset jashtëshkollore po të nxënësve që mëson në shkollë me pagesë të kripur dhe de facto me detyrim nga segmente të vogla mësimdhënësish nuk mund të tolerohen më tej.

Nga qeveria do të mundësohet një përmirësim rrënjësor i kushteve të shkollimit përmes ndërtimit e riparimit të godinave shkollore dhe pajisjes me mjete didaktike moderne. Do të synohet ulja e numrit mesatar të nxënësve për klasë në nivelin e 25-30 nxënës. duke i orientuar financimet sipas numrit të nxënësve dhe duke ndërprerë ndërtimet e shkollave trekatëshe aty ku nxënësit nuk mbushin dot tri klasë.

Ndërtimet do të përqendrohen në zona urbane e periurbane ku klasat janë aq plot sa nxënësi i radhës së fundit nuk e dëgjon dot mësuesen dhe mësuesja nuk arrin ta shohë atë. Reforma institucionale në arsim, bazuar në autonominë shkollore, do të përcaktojë më mirë rolin e personelit shkollor në raport me komunitetin prindër/nxënës dhe me pushtetin vendor.

Performanca e sistemit arsimor, në tërësi, në nivel shkolle e në nivele të tjera, do të monitorohet dhe vlerësohet përmes instrumenteve adekuatë dhe me transparencë duke synuar që t’i bëjmë të qartë publikut të interesuar produktin që ofron çdo shkollë. Ministria e Arsimit synon të bashkëpunojë me pushtetin vendor pa u ndikuar nga ngjyrat partiake të kreut të bashkisë a komunës apo të shumicave në këshillat vendorë. Objektivi ynë i internetizimit të shkollave do të kryhet patjetër këto katër vjet.

Thashë se jemi njerëzit e shekullit të ri. Dimë se gati një shekull më parë në vendin tonë telefoni dhe automobili hynë në përdorim dy dekada pasi ishin shpikur e vënë në punë. Nëse e kemi kuptuar këtë shekull drejt, do të dimë gjithashtu se kjo periudhë e ndërmjetme sot është reduktuar në dy ditë, dy muaj apo maksimumi dy vjet në përpjesëtim të zhdrejtë me aftësinë. Prandaj lidhja me internet, me gjithë botën dhe gjithçka qw rrjedh prej saj, si mësimi në distancë, praktikisht është jo vetëm e domosdoshme por edhe shumë e mundshme nëse e kupton momentin kur jeton.

Nisemi nga një start i keq, pasi interneti e kompjuterizimi nuk shkëlqen as në universitetet e Tiranës por me ide e vullnet do të realizohet ashtu si dhe masivizimi i anglishtes. Gjithashtu ne synojmë që në fund të periudhës 4-vjeçare të arrihet niveli prej 100 pwr qind të kryerjes së arsimit 9-vjeçar dhe niveli 88 për qind i kryerjes së arsimit të mesëm të përgjithshëm ose profesional. Tërheqja e fëmijëve në sistemin e edukimin parashkollor synohet të arrijë në rreth 60 për qind. Por para se të mbyllim sythin e arsimit primar e sekondar për të kaluar tek ai universitar, që këto ditë gëzon një vëmendje e interes të veçantë, desha të mos lw pa thënë një çështje.

Është e vërtet se ne angazhohemi për arsimin e pakicave siç kuptohet kjo fjalë dhe se kemi detyrime ndërkombëtare nga konventat ku jemi palë, insistim nga miqtë, por edhe humanizmin për ta bërë edhe sikur të mos ishin këto të parat. Por unë në fakt do të flisja për një pakicë tjetër shqiptare, atë të fëmijëve të izoluar nga gjakmarrja dhe që rrezikojnë të mbeten pa shkollim. Nëse ata një ditë do të qarkullojnë lirisht si të tjerët, do të kenë mbetur të papërgatitur për jetën. Dhe problemi i gjakmarrjes është kompleks, por arsimimi i këtyre fëmijëve edhe në rrethanat e tyre të vështira është jo vetëm një detyrim shtetëror, por një test i humanizmit tonë. Në realizimin e tij do të përpiqemi së bashku.


Ndryshimet në shkollat e larta

Arsimi universitar do të synojë formimin e të diplomuarve me njohuri shkencore e profesionale të cilësisë së lartë për të qenë të aftë të konkurrojnë në një ekonomi në hapje dhe zhvillim, si dhe në përputhje me proceset integruese e globalizuese.

Qeveria gjithashtu synon masivizimin e dijes universitare, duke mbështetur e nxitur shkollat e larta publike që të hapin dyert për të rinjtë shqiptarë. Rritja cilësore dhe masivizimi universitar do të mbështetet edhe nga iniciativa private në këtë fushë. Do të përmirësohet dhe plotësohet autonomia e universiteteve publike, veçanërisht në aspektet administrative, financiare e pronësore.

Kjo autonomi do të bashkëshoqërohet me përmirësimin e mekanizmave të ‘check and balance’ dhe me tendencën e rritjes së eficiencës financiare. Qeveria do të intensifikojë reformimin universitar në përputhje me parimet dhe objektivat e procesit të Bolonjës në drejtim të strukturës së studimeve (3+2 vite), të ngritjes së sistemit të vlerësimit të cilësisë përmes akreditimit, të adoptimit të sistemit të krediteve dhe të unifikimit të procedurave të njohjes së diplomave sipas normave të BE-së.

Qeveria konsideron se universitetet publike mund të ecin shumë drejt vetëfinancimit, përmes tarifave të shkollimit dhe të ardhurave nga shërbime të tjera. Nga ana tjetër, qeveria do të mbështesë studentët nga familjet e vobekta, ndërsa studentët e shkëlqyer edhe duke u krijuar mundësi që ata të plotësojnë shkollimin në universitetet perëndimore. Ju keni dëgjuar lajmet dhe e dini se ka prindër të dëshpëruar për t’u dhënë diploma fëmijëve të tyre saqë lëshojnë çdo skrupull, gjejnë të çarat e sistemit dhe paguajnë ryshfet 2000 a 4000 euro vetëm për futjen në universitet.

Padyshim që për këto raste duhet hetim, nxjerrje përgjegjësie, masë, por edhe një rikonsiderim të sistemit të provimeve të pranimit në tërësi. Por a nuk është inkoherente në sfondin e mijëra eurove, kur këtij prindi i kërkohet zyrtarisht të paguajë vetëm 10 mijë lekë të vjetra në muaj për të birin a të bijën për t’i pajisur këta në fund të studimeve me një diplomë me cilësi të caktuar? A nuk do të ishte më e ndershme nga ana jonë t’i thuhej se mund të paguajë edhe dyfishin e kësaj shume por cilësia universitare në mos do të dyfishohej do të rritej ndjeshëm? Nëse jemi në gjendje të shpjegojmë me guxim politik këto koncepte që Europa i ka aplikuar me kohë, kemi kontribuar seriozisht për një arsim universitar cilësor e të vetëmbajtshëm.

Qeveria angazhohet për një politikë aktive të thithjes së trurit nëpërmjet programeve të 1000 shkencëtarëve të rinj, krijimit të grupeve të ekselencës dhe forma të tjera që do të rekuperojnë largimin e trurit që ka ndodhur në mënyrë dramatike në këto vite të tranzicionit. Rrjedhja e trurit apo “Brain Drain” do të zëvendësohet nga fitimi i tij nga Brain Gain dhe për këtë programet janë në përgatitje.

Qeveria i konsideron universitetet e Shkodrës, Elbasanit, Vlorës, Gjirokastrës e Korçës jo vetëm si institucione të Arsimit të Lartë, por edhe si qendra që mund të kontribuojnë ndjeshëm për zhvillimin e këtyre rajoneve dhe për këtë qëllim do të mbështesë me fonde dhe porosi shtetërore këto institucione për të luajtur këtë rol. Do të hapet universiteti i Durrësit dhe do të studiohet mundësia e hapjes së universiteteve publike në rrethe të tjera, por pa dëmtuar procesin e rritjes cilësore e sasiore të universiteteve aktuale.

Këtu do të doja të ndalesha te hiperkuotat studentore dhe te tri shpalljet e universiteteve nga qeveria e vjetër Memushiane. Këtë çështje do ta trajtojmë me kujdes, në konsultim me dekanët e rektorët dhe në respekt të autonomisë së tyre dhe duke patur parasysh mundësitë e tyre. Por unë do të kërkoja që sot mirëkuptimin e të gjithë atyre shkollarëve e prindërve të tyre, të gënjyer nga një shaka e keqe e të larguarve e që kanë një dëshirë që sot për sot mund të mos përmbushet. Është detyra jonë ta themi këtë, ta sqarojmë drejt. Në funksion të objektivit që kërkimi shkencor të mbështesë e t’i shërbejë efektivisht zhvillimit ekonomik e shoqëror të vendit, qeveria do të studiojë, në kuadrin e reformimit të këtij sistemi, edhe mundësinë e integrimit të institucioneve kërkimore shkencore me ato universitare. Dhe në fund do t’ju drejtoja dy lutje: përkrahni dyfishimin e buxhetit si një investim për të ardhmen e republikës dhe monitoroni shpenzimet çdo javë e muaj sepse kjo është një çështje e rëndësishme.