Starton Bienalia e Tiranës në edicionin e tretë

Starton Bienalia e Tiranës në edicionin e tretë

11 shtator 2005 / TN

Çerçiz Loloçi

Edicioni i tretë i Bienales së Tiranës, i konceptuar në pesë ekspozita-episode, u çel dje pasdite në ambientet në ndërtim të kompleksit "Goldi" në kryeqytet, pronë e bisnesmenit të njohur kryeqytetas R. Halili.

Episodi i parë i këtij evenimenti ndërkombëtar titullohet "Tundime" ku u prezantuan 20 punime të artistëve nga vende të ndryshme të botës. Gjatë një konference për shtyp, që u zhvillua dje në kompleksin "Goldi", kuratorët Edi Muka dhe Gëzim Qendro thanë se ky edicion do të ketë shumë surpriza.



Një nga këto surpriza është kthimi i një garazhi, në vend ekspozimi për veprat e artit, ku do të provohet se sa mirë mund të shndërrohet një ambient në ndërtim e sipër në një vend për art.

Në këtë edicion të Bienales së Tiranës marrin pjesë mbi 90 artistë nga vendet e Ballkanit, Europës, Azisë, Afrikës dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Aktiviteti, që do të vazhdojë në ambientet e Qendrës Tregtare Europiane dhe Galerinë Kombëtare të Arteve do të mbyllet më 28 Tetor, ku do të jepet dhe çmimi për artistin më të mirë.


TUNDIME

Përmes një përzgjedhjeje të kujdesshme artistësh vendas dhe të huaj episodi i parë do të hulumtojë marrëdhënien me tabunë e lidhur me Pushtetin, tundimin për të kapërcyer kufij sa të mjegullt aq edhe të mirëpërcaktuar, sa efemerë aq dhe jetëgjatë, me karakter herë okult e herë shpërthyes, me elementë barbarie dhe qytetërimi, ligjshmërie dhe shpërdorimi, emancipues dhe konservatorë. Një rrugëtim në zgrip të metarrëfimit teologjik dhe ideologjik, utopisë delirante dhe pragmatizmit të akullt, dyfaqësisë së paturpshme dhe moralizmit të ngurtë.

Përmes një laryshie këndvështrimesh dhe konceptimesh, teknikash dhe mënyrash realizimi ndër të cilat mund të përmendim instalacionin, videon, pikturën, fotografinë kuratorët synojnë të përcjellin mendësi, ide, përjetime, sfida të motivuara nga tundimi për të sfiduar, shkelur, shijuar ngashnjimin dhe triumfin, mospërfilljen dhe adhurimin, gjithçka që lidhet me tundimin për të shkelur kufirin e një tabuje. Një tundim të tillë e gjejmë në videon e artistit afgan Mohamad Hamid i cili si gjatë një rituali fetar, shqipton me zë të lartë emrat e armëve vdekjeprurëse si raketëhedhëse, tank etj, duke future në fjalorin paqësor të një lutjeje fetare fjalorin e dhunës që është bërë kaq mbizotërues edhe në fusha ku ai normalisht është i përjashtuar.

Artisti suedez Mikael Lundberg në instalacionin e tij Jetëmatësi, ka përdorur një qasje tjetër ndaj tabusë. Pasi iu nënshtrua testit të pyetjeve të Institutit të Statistikave në Stokholm, dhe pas përllogaritjes së përafërt nga ana e tyre e viteve që i mbeten artistit të jetojë, kjo kohë numërohet mbrapsht duke u paraqitur mbi një ekran dixhital si rrymë rrjedhëse sekondash.

Ndërsa te fotografitë me titull ”Pasqyra midis nesh” e të njëjtit autor, njerëz të fotografuar (nga një largësi e madhe) brenda shtëpive të tyre, Lundbergu na ndërgjegjëson për kulturën tonë të dëshirës voyeuriste, duke kaluar me maturi artistike kufirin që na ndan nga hapësira intime e të tjerëve dhe duke zbuluar misterin e fakteve të rëndomta të jetës së përditshme, mbrëmjeve familjare apo të vetmuara në mjediset shtëpiake. Pozicioni i përgjuesit në këtë rast mundëson ngritjen e pyetjeve rreth identitetit tonë, pushtetit dhe kontrollit që mund të fitojmë nëpërmjet vëzhgimit voyeurist.

Rudina Memaga në fotot e shtypura mbi çanta letre i lidh vlerësimet e pavarura të cilësisë dhe shqyrtimin e potencialeve të tregut në mënyrë objektive dhe të besueshme – testimin ku përfshihet shkalla e përdorshmërisë dhe pranueshmërisë së produktit, me të cilat mburren korporatat dhe bizneset e ndryshme, me një “produkt cilësor” ku ndihet qartë ironia ndaj etjes për konsum të kohës së sotme, për të futur në qerthullin e shit-blerjes, kërkesë-ofertës edhe vetë qenien njerëzore, duke e ç’personalizuar dhe duke i bjerrë dinjitetin që meriton.

Një përpjekje për të çoroditur kufijtë e identitetit dhe ata të kohës e përcjell Ingrid Mëangi me zëvendësimin e kokave të grave gjermane që pozojnë pranë Hitlerit në një fotografi të asaj kohe, me kokën e saj të fotografuar nga shumë pozicione. “Dëshira” e saj për të pozuar me kënaqësi pranë njërit prej kriminelëve më të mëdhenj të të gjitha kohërave, aq më tepër një grua me ngjyrë, e cila për Hitlerin ishte sipas hierarkisë së tij të racave ishte një “qenie e ulët”, ngre pyetje mbi kujtesën kolektive dhe historike, identitetin dhe përkatësinë racore dhe gjinore, marrëdhënien midis Unit dhe Tjetrit dhe njëjtësimit të tyre, si dhe nxit përsiatjet mbi këto tema gjithnjë aktuale që shkaktojnë debate të ashpra dhe tensione shoqërore.

Edhe atëherë kur strategjitë bërthamore dhe programet mbahen tepër sekrete, askush nuk mund të shpërthejë një bombë pa e marrë vesh e gjithë bota, thotë Henrik Andersoni në tekstin e tij, duke e ndërtuar instalacionin e tij zanor me titull “Nëse nuk do të jetë dashuria, atëherë do të na bashkojë bomba” mbi fuqinë e përbindshme të shpërthimit bërthamor i cili, si një membranë drithëruese përçon tinguj anekënd botës. Të ngujuar brenda të njëjtëve kufij shtetërorë, ideologjikë, kulturorë, dhe kohorë, shqiptarët përjetuan “tabunë e hidhur të kapërcimit të kësaj hapësirë/kohe” ndërsa gjatë dy dhjetëvjecarëve të fundit pikërisht me shpërbërjen e tyre.

Në instalacionin DiaspOra, që përbëhet nga tre orë muri të një marke të sajuar "Eksodus Local Time" tregohet Koha Vendore e diasporës shqiptare. Konceptimi i fushës së orëve është i tillë “që të punojnë sinkron në hapësirë, por jo në kohë”. Bujar Marikaj trajton pikërisht “fragmentarizimin” e kohës së shqiptarëve mërgimtarë, duke nënkuptuar edhe përballjen e tyre me kultura, mendësi, mënyra jetese, dhe nivele të ndryshme zhvillimi. Në videon e tij “Duke Sfiduar Peshën e Rëndesës” Boja Vasic tregon historinë e Juan Migel Ma-së, një kërcimtari kuban mbipeshë dhe homoseksual dhe të kompanisë së tij të kërcimit “Danza Voluminosa”.

Ky dokumentar hulumton përpjekjet e Miguel Ma-së dhe kërcimtarëve të tij për të gjetur vendin e tyre në shoqërinë kubane, të bien në ujdi me trupat dhe seksualitetin e tyre, si dhe të shprehen në mënyrë krijuese përmes baletit bashkëkohor dhe kërcimit. Videoja rravgon gjithashtu temën e Tabusë në disa nivele; në të sfidohet ideja që baleti dhe kërcimi bashkëkohor nuk mund të praktikohen nga njerëz mbipeshë, vë në pikëpyetje kulturën maçoiste kubane ku njerëzit tepër të shëndoshë përbuzen dhe gërmon në një tabu tepër të ndjeshme si ajo e pranimit të artistëve homoseksualë në Kubë.

Në fotot e Jutta Benzengergut ndihet tundimi për të hyrë në hapësira ”tabu”, intime, të ngarkuara me dramacitet, pikëllim dhe dhimbje si psh. ajo e një ceremonie varrimi, të regjistrojë absurditetin dhe pikëllimin që shkakton një vrasje për gjakmarrje, mekanizmin e përpiktë dhe aritmetikën ç’njerëzore e të pakuptimtë që fshihet pas saj e që përfshin ende në qerthullin e saj qindra familje shqiptare, duke i përcjellë shikuesit absurditetin e këtyre vdekjeve të paralajmëruara, si dhe dëshpërimin, keqardhjen dhe revoltën që zgjon një mizori e akullt, kryer ditën me diell, në sytë e të gjithëve.

Në tablonë “Ditë pranverore” të Bashkim Ahmetit ndryshe nga mjaft piktura të tjera të realizmit socialist, ku shfaqeshin gjithmonë të rrethuar nga turma entuziaste që i brohorasin, figurat e vetme të paraqitura në tablo, asokohe dy personazhet kryesore të skenës politike shqiptare (njëri prej tyre ndërkohë i vdekur) duket mbi një podium me një ndriçim thuajse skenik, në heshtje e pa bujë po luajnë aktin e fundit të tragji-komedisë së komunizmit në Shqipëri. Në qëndrimin dhe ecjen e tyre nuk ndihen më gjurmët e vetëbesimit dhe triumfalizmit, teatraliteti i qëndrimeve, narcisizmi delirant, vetëbesimi, ndërsa rrotull tyre mungojnë turmat entuziaste që i brohorasin hareshëm.

Ata janë thjesht vetëm, dy udhëheqës të mbetur fillikat diku dhe askund, në një peisazh anonim. Më tepër se personazhe kryesore, ata janë pjesë e peisazhit dhe pothuaj me të njëjtën rëndësi në hierarkinë e elementeve të tablosë. Ata nuk e mbisundojnë atë por janë thjesht njëri prej elementeve të saj. Instalacioni i Pal Hollanderit “Barazuesi i Vdekjes” sikur të fton të lesh një takim me Vdekjen, një tabu kjo sa e frikshme aq dhe përjetshme, sado që mundësia që ajo të vijë është tepër e vogël 1/3miliard e gjysëm. Por sidoqoftë, tundimi për ta sfiduar, për t’i lënë takim, për t’u ulur dhe për t’a pritur, për ta parë drejt në sy, kjo e gjitha e shoqëruar me ndjenjën e ankthit se mos vjen vërtet, nuk ka si të mos shkaktojë emocione dhe drithërima te të gjithë shikuesit e këtij instalacioni të fuqishëm.

Në videon “Të jetosh në Kujtesë” e Armando Lulajt shohim një yll flakërues që pluskon në errësirën e natës, mbi majën e një kodre, vendin e parapëlqyer të vendosjes së simboleve totalitare. Ç’të jetë, një kokëshkrepje, trill i marrë piromanësh, një ritual ikonoklast që përfundon me shembjen mbresëlënëse të yllit?

I cili megjithë mëtimin e përjetësisë shembet përdhe si për të na kujtuar se megjithëse ka formën e yjeve në qiell, dhe megjithë vezullimin e përkohshëm, si çdo simbol ligjësues pushteti totalitar i përket tokës, është vepër njerëzish, efemer, tepër tokësor dhe lëndor, pra, u nënshtrohet ligjeve të tokës, përfshirë këtu edhe atë që e bën të shembet me zhurmë e të kthehet në një grumbull prushi dhe dërrasash të padjegura ende.

Spektakli i mjerë pas djegjes i grumbullit të thëngjijve të zinj, tepër të largët me flakërimën e mëparshme, sikur kërkon të na kujtojë mësimin e njohur të historisë se pas çdo ideje flakëruese totalitare që kërkon të ndriçojë e vetme, mbetet grumbulli i krimeve të kryera në emër të vezullimit të saj.
Kuratoret
Gëzim Qëndro
Edi Muka


Disa nga autorët e episodit të parë

Admir Bambur: “Erosi, paraja jonë”

Erotizmi në art dhe marrëdhënia e tij me idenë e parasë është në përgjithësi baza tematike e përsiatjeve të mia artistike. Kjo do të thotë se unë e hulumtoj erotizmin përmes parasë dhe anasjelltas, duke studjuar paranë përmes erotizmit. Duke zbatuar imazhe dhe simbole erotike mbi printime bankënotash u krijua një “kartëmonedhë” e re, Erosi.

Kështu lindi ideja e një projekti multimedia të titulluar Erosi, Paraja jonë Ngjashmëria midis fjalëve Eros dhe Euro mundëson një marifet të vockël me parrullën e njohur Euro, Paraja jonë, e cila u përdor si pjesë e fushatës reklamuese të kohës kur kjo monedhë u fut për herë të parë në vendet e Bashkimit Europian në vitin 2002. Projekti Erosi, Paraja Jonë u ndërtua në formën e një muaji fushate mediatike që përfundoi me një ekspozitë të bankënotave të shtypura. Printimet grafike u realizuan me anë të ndërthurjes së grafikës kompjuterike, serigrafisë dhe shtypit me reliev. Dy fjalët magjike – në terma marketingu – Eros dhe Parà tërhoqën mjaft vëmendjen e publikut. Dizajni i posterave dhe lajmërimet në televizion u lanë qëllimisht të paqarta, duke e shtyrë publikun të kërkonte përgjigje në faqen e internetit.

Kjo synonte t’i intrigonte ndjekësit e stacioneve televizive apo kalimtarët e rastit rreth kuptimit të parrullës Erosi, Paraja Jonë - kërkimin nga ana e tyre të informacioneve shtesë në faqen e internetit, çka do të thoshte fillimi i projektit, por edhe që publiku ndërkohë ishte edhe bashkë-krijues në të. Ato u mundësuan anëtarëve të publikut të shohin art në hapësira publike dhe të marrin pjesë virtualisht në një projekt artistik.

Fushata Erosi, Paraja Jonë i ktheu fletushkat dhe vendet e reklamimit në galeri të hapura. Ky projekt nuk do të paraqitet i plotë në Bienalen e Tiranës. Vetëm pesë nga kartëmonedhat do të zmadhohen dhe do të vendosen në tabela reklamimi. Në këtë rast grafikat do të “lenë” galerinë (komunikimi i brendshëm) duke u shfaqur jashtë në tabela reklamimi (komunikim i jashtëm), i cili krijon një shmangje konceptuale të grafikës tradicionale.


B O J A V A S I C: “Duke sfiduar peshën e rëndesës”

Duke Sfiduar Peshën e Rëndesës, një video e gjatë tridhjetë minuta, është historia Juan Migel Ma-së, një kërcimtari kuban mbipeshë dhe homoseksual dhe e kompanisë së tij të kërcimit “Danza Voluminosa”. Të gjithë pjestarët e grupit janë tepër të shëndoshë dhe në mënyra të ndryshme, të mënjanuar nga rrjedha kryesore e shoqërisë – kërcimtarë meshkuj homoseksualë dhe kërcimtare femra që janë me tepri mbi peshë.

Ky dokumentar hulumton përpjekjet e Miguel Ma-së dhe kërcimtarëve të tij për të gjetur vendin e tyre në shoqërinë kubane, të bien në ujdi me trupat dhe seksualitetin e tyre, si dhe të shprehen në mënyrë krijuese përmes baletit bashkëkohor dhe kërcimit.

Videoja rravgon gjithashtu temën e Tabusë në disa nivele; në të sfidohet ideja që baleti dhe kërcimi bashkëkohor nuk mund të praktikohen nga njerëz mbipeshë, vë në pikëpyetje kulturën maçoiste kubane ku njerëzit tepër të shëndoshë dëbohen dhe gërmon në një tabu tepër të ndjeshme si ajo e pranimit të artistëve homoseksualë në Kubë.


Edmond Gjikopulli: “Dasma”(2004) & “Tregu”(2005)

Si në një fragment filmi që e kemi çdo ditë para syve tanë, film në të cilin jemi shikues dhe aktorë protagonistë, Shqipëria e viteve 2000 është njëkohësisht poseduese dhe e poseduar nga një boom konsumist, nga lindja e një sistemi tjetër referimi, i cili megjithatë, duke mos mundur ende të zëvendësojë tërësisht të vjetrin dhe duke u ndeshur çdo ditë me të, synon gjithësesi drejt një Eldorado-je aq shumë të ëndërruar.

Jetojmë dhe shohim kudo rendjen drejt konsumit, rendje e cila doradorës po shndërron psikikën dhe sistemin e vlerave, por që megjithatë nuk ka arritur ende të prekë deri në fund thelbin e asaj çka është origjinale, “ekzotike”, interesante dhe e sinqertë.

Janë momente që i shohim çdo ditë, njerëz që i njohim, që përjetojnë poezinë dhe prozën e përditshme të ekzistencës, të paemër dhe të vërtetë në Shqipërinë kapitaliste të viteve 2000. Marrim pjesë në këtë fabul prej tash pesëmbëdhjetë vjetësh, me skena të pakuptimta, tragjikomike, të këndshme e të dhimbshme, groteske e të papërsëritshme, por që janë njëkohësisht edhe tiparet e identitetit të ri shqiptar të viteve 2000.

Si dëshmitar i përditshëm i këtij transformimi, nuk mund të mos ngacmohesh nga këto sinjale të kudondodhura, nuk mund të mos kthesh kokën e të shohësh me mjaft kureshtje dhe simpati një qytet, një vend që po rend me gjithë forcat drejt një ndryshimi themelor të mënyrës së të jetuarit, e që në këto vite kalimtare, përmban një gërshetim mjaft heterogjen të asaj çka ishte dhe të asaj çka do të jetë.

Me penelin të kthyer në kamera, që fokusohet mbi një moment thuajse “të rastësishëm”, me një objektivitet që megjithatë nuk e fsheh asnjëherë simpatinë, duke krijuar enkas ndjesinë se kjo lojë vazhdon pambarim dhe në çdo vend, se këta njerëz mund të zëvendësohen ndoshta po kaq mirë edhe me të tjerë, shpresoj sadopak të arrij të përcjell simpatinë, afërsinë, por edhe bashkautorësinë e shikuesve, të cilët ashtu si edhe unë do të ndjejnë se janë pjesë e gjithë kësaj fabule.


Henrik Andresson: Bomba
Qysh nga koha kur shpërtheu bomba e parë, armët bërthamore kanë patur një ndikim të ndjeshëm në politikën globale. Njëkohësisht, këto armë përmbajnë karakteristikat e të mundshmes dhe të pamundshmes. Fjalë për fjalë, armët bërthamore janë shembull i takimit midis globales dhe vendores.

Qoftë edhe kur strategjitë bërthamore dhe programet mbahen tepër sekrete, askush nuk mund të shpërthejë një bombë pa e marrë vesh e gjithë bota. Henrik Andersoni tregon një vepër–dëgjimore me titull: “Nëse nuk do të jetë dashuria, atëherë do të na bashkojë bomba”. Vepra mbështetet në fuqinë e përbindshme të shpërthimit bërthamor i cili, si një membranë drithëruese përçon tinguj anekënd botës. Këto dridhje me frekuencë të ulët të kores së tokës janë shndërruar nga artisti në tinguj të dëgjueshëm. Regjistrimi u bë në Kanada gjatë kohës së provës së fundit bërthamore (nr.2058) që u krye në Pakistan në vitin 1998.


Ingrid Mwangi & Robert Hutter: “Nëse”

Vepra ”Nëse” kthehet në shëmbëlltyrë e një çasti të paqenë, i cili e vendos veten në mes të “tragjedisë gjermane”, duke u shfaqur si imazh fotografik që thyen kornizën historike. Në këtë vepër shpërfillet maturia, pasi merren hua imazhe-të-bëra-tashmë-problematike, për të provokuar përsiatje që janë të rëndësishme në jetën e përditshme. Personat e paraqitur në foto janë riprodhuar në mënyrë të tillë që, nga njëra anë të krijojnë shkërbimin e Tjetrit, ndërsa nga ana tjetër të maskohen për të qenë sa më pak Vetja.

Kufijtë e përkatësisë janë çoroditur, ose, nëse na lejohet, koncepti i njëjtësimit me një komb të caktuar është bërë i papranueshëm.


Mikael Lundberg: “Jetëmatësi” 1995
Një vepër ku ditët që i mbeten artistit nga jeta numërohen mbrapsht dhe paraqiten mbi një ekran dixhital si rrymë rrjedhëse sekondash.

Byroja Suedeze e Statistikave ofron një program për të llogaritur gjatësinë e jetës së një personi. Ky informacion përdoret gjithashtu edhe nga kompanitë e sigurimit, dhe në të përfshihen pyetje si: “A jeni i martuar?”, “A e përdorni rripin e sigurimit kur ngisni makinën?”, “Kur u kanë vdekur prindërit dhe gjyshërit?” “A jeni në punë?, “A keni fëmijë?” etj.

”Pasqyra midis nesh” 2004
Duke përdorur fotografi njerëzish brenda shtëpive të tyre (të marra nga një largësi e madhe), Lundbergu na ndërgjegjëson për kulturën tonë të dëshirës voyeuriste. Pozicioni i përgjuesit na mundëson ngritjen e pyetjeve rreth identitetit tonë, pushtetit dhe kontrollit.
Shqyrtimi i pozicionit të voyeuristit (përgjuesit), dëshira për të kundruar do të thonë të vazhdosh të hulumtosh se çfarë është vetë jeta. Por përtej klishesë tipike, ekziston në kulturën tonë edhe vëzhgimi i ngulët apo shikimi vjedhurazi; kultura që e percepton këtë sjellje si mashkullore, ndërsa dëshira për t’u parë si femërore. Ne i vëzhgojmë të tjerët, ndërkohë që jemi objekte pasive të vështrimit të tjetrit.


Mohammad Hamid: “Fjalori i Dhunës”

A keni mbajtur ndonjëherë armë? A iu ka shkuar mendje të ecni lart e poshtë me armë në dorë? A mund t’a përfytyroni tundimin dhe ndjenjën e pushtetit që të kaplon kur mban në dorë diçka të prodhuar për të marrë jetën e të tjerëve, një akt ky që zakonisht i njihet si e drejtë e shenjtë vetëm Zotit? Çuditërisht, në botën e sotme moderne jetët e njerëzve merren në emër të një nocioni primitiv si Perëndia duke përdorur një makinë vrasëse. “Fjalori i Dhunës” operon në hapësirën midis këtij ndërveprimi njerëzor/hyjnor.

Mbi një ekran pothuaj të zbrazët, në sfondin e një muri ngjyrëshpëlarë, mund të shohim vetëm sytë dhe pjesën e sipërme të kokës së një djali (vetë artisti). Si në një ritual fetar, ai shqipton me zë të lartë emrat e mjeteve të ndryshme që përdoren për qëllimet e sipërpërmendura, ndërsa emrat shfaqen të shkruar në pjesën e sipërme të ekranit, majtas në anglisht dhe djathtas në gjuhën farsi. Identiteti i fshehur i personit, zëri i tij i thatë dhe monoton, lëvizja e përsëritur e kokës gjatë shqiptimit të fjalëve, gjithçka është organizuar në mënyrë që të na zbulojë një botë të misterioze plot me thurima të ndryshme, që noton diku pezull me tingujt e forma të frikshme, që shfaqet gjithnjë kërcënuese për shikimin dhe dëgjimin tonë.

Përmes kësaj vepre del në dritë një fakt i thjeshtë: Dhuna nuk ka fjalor; Dhuna nuk është gjuha e ndonjë bote misterioze ndërsa makinat vdekjeprurëse nuk janë pjesë e fjalorit të kësaj gjuhe të çuditshme dhe të huaj; Dhuna është gjuha jonë, një gjuhë që për fat të keq e ndajmë të gjithë së bashku dhe duhet të ndihemi përgjegjës për të.


Pål Hollender: BARAZPESHUESI I VDEKJES

Instalacioni “Barazpeshuesi i Vdekjes” konsiston në një karrike elektrike krejtësisht funksionale me dy elektroda (doreza) në krahët e ndenjëses. Elektrodat përshkohen nga një dozë vrasëse rryme (400V), përmes 20 përcjellësish të lidhur në seri, të cilët ndizen dhe fiken sipas intervalesh të përllogaritura me kujdes. Dorezat/elektroda të karrikes aktivizohen vetëm në rastin kur të 20 përcjellësit ndizen të gjithë në të njëjtën kohë, duke mbyllur kështu qarkun e lidhur në seri. Mundësia që kjo të ndodhë është një në tre miliardë e gjysëm për sekondë.

Përcjellësit janë instaluar brenda kutive të pleksiglasit, të vendosura përreth karrikes. Karrikja vetë është e vendosur në bash të vendit, si një fron, në mes të një dhome. Cdo përcjellës është i lidhur me një dritë që ndricohet kur qarku mbyllet në secilën kuti. I gjithë instalacioni të kujton skenat e programeve televizive, si p.sh. “Kush do të bëhet milioner”.

Për t’i penguar vizitorët që të bien në kontakt me elektrodat në mënyrë aksidentale, pa dijeninë dhe vullnetin e tyre, ato janë të mbuluara me mbulesa plastike të cilat hapen nga vetë personi që merr guximin të ulet. Që të ndërmarrësh këtë veprim kërkon guxim dhe vendosmëri të lartë, nën përgjegjësinë personale të seicilit.


Rubin Mandija: Totemi prej betoni

“Lëvizja e lirë e njerëzve” që pasoi periudhën e pas viteve ’90 (rënien e sistemit komunist), është kthyer në një konstante të jetës tonë shoqërore. Përveç emigracionit, zhvendosja masive e popullsisë drejt kryeqytetit është një dukuri tjetër që ndeshet jo vetëm në Tiranën e kësaj Bienaleje, por karakteristikë e të gjitha vendeve në zhvillim.

Boom-i në industrinë e ndërtimeve është ndër pasojat e dukshme të kësaj dukurie, e cila fsheh pas vetes dhe një mori pasojash më pak të dukshme dhe nganjëherë aspak të këndshme. Kantieret e ndërtimit kanë mbushur pothuaj të gjithë cepat e peisazhit urban. Kërkimi i një të ardhmeje më të mirë ekonomike, braktisja e provincializmit, përqafimi i së “resë”, i kanë shndërruar këto kantiere në fetishe të provincës. Siluetat e apartamenteve në ndërtim, që mbisundojnë horizontin janë kthyer në totemë të ditës.

Sakrificat që kërkon ky totem i ri nga adhuruesit e tij ndoshta nuk janë gjakësore si ato të pararendësve të tij të lashtësisë, por jo rrjedhimisht më të lehta. Flijimet që ai kërkon janë të një natyre tjetër. Por më tepër se natyrën, totemi ynë po njeh lulëzimin e tij.

S’na mbetet tjetër veç të shohim se ç’vend do të zerë ai në hierarkinë e totemëve të panumërt që ka konsumuar njerëzimi.


Fhil Collins: Të jesh artist britanik

Phil Collinsi ka një aftësi të pabesueshme për të trajtuar kontekste, njerëz dhe situata. Sidoqoftë, duke qenë pjesë e një trashëgimie të paradokohshme artistike, pavarësisht nga dukuria e përhapur gjerësisht e Artistit Të Ri Britanik, ai e ndërton veprën e tij duke shkuar në kahun e kundërt të bujës së kësaj rryme. Ja përse puna e tij është kaq e larmishme dhe kaq e qëndrueshme, kaq gjithëpërfshirëse, saqë të ngjan sikur nuk kish fare ndër mend të bënte një vepër arti.

Duke shmangur me sukses parakushtet e fuqishme estetike që kanë prodhuar disa artistë të mëdhenj – njëkohësisht viktima të klisheve të tyre – Collinsi i zgjedh ndryshe subjektet e tij, merret me to në nivelin vetjak, ndërkohë që më pas i rifut në një realitet estetik përmes përdorimit të thjeshtë, por të problematizuar të mjeteve të ndryshme të përhapura të medias, si fotografia apo videokamera. Duke përdorur vazhdimisht referenca historike dhe artistike, por duke i rivënë në skenë, ai arrin të kapërcjë suksesshëm “kufijtë” e vendosur nga natyra elitare e artistit stereotip britanik.

Ai nuk i druhet një përballejeje/marrëdhënieje të drejtpërdrejtë me subjektet që trajton. Ai e bën këtë këtë duke u përballur me to një për një, aq sa shikuesi nuk ndjen ndonjë barrierë hermeneutike gjatë leximit të veprës.

Kështu historitë e subjekteve të Collinsit shndërrohen në histori të vetë atij – historitë e tij bëhen historitë e shikuesit dhe kështu rrethi vjen e bëhet i plotë. Sa më personale janë aq më jo-vetjake bëhen. Një ndjenjë e lehtë tundimi për të shkelur kufijtë e pranuar moralë dhe stereotipë përshkon të gjithë korpusin e veprës së tij duke e shtyrë shikuesin që ta perceptojë punën e Collinsit si copëza të pafundme realitetesh që si pjesëzat e një gjëagjëze pamore (puzzle), vazhdojnë të plotësojnë pamjen e përgjithshme të një mozaiku tërheqës.


Armando Lulaj: FLAKË MBI KODRA

Cfare i mungon se tashmes per te jetuar ne kujtime?
Te gjithe e dime se cilin kujtim perfaqeson ky yll I madh me pese cepa qe digjet e konsumohet ne koder.
Cfare pershpejton? Cfare njofton? Cilin sinjal nenkupton?

Art. I Armando Lulaj-t, qe mendoj se e njoh qe ne fillimet e tij, perhere permban nje proces, qe ne fillim ishte I grumbullimeve, grumbullime gjerash, formash, materialesh, simbolesh dhe fetish epokash dhe kulturash te ndryshme, te zbarkuar si rrenojat e nje permbytjeje mbi bregun e se tashmes, te miniskripteve narrative dhe dokumentaresh ne te cilat limiti midis fiction e reality mbetej I paqarte, si nje kufi I pambrojtur per te arritur me pas, ne fund, ne nje situate – nje situate, edhe kur na jepej ne formen e nje imazhi – bosh, nje boshllek, si nje efekt I nje zbrazetie.

Sikur ndertimi, akti I te ndertuarit, jep ne menyre paradoksale nje jo-produkt te afte te perpije si nje vrime e zeze ne astrofizike, gjithcka ka perreth. Prodhohet, ne fjale te tjera, nje moment ne ne cilin mbetet pezull cdo komunikim me te jashtmen, me gjithcka qe ndodh, ose sapo ka ndodhur, dhe tashme quhet e shkuar, eshte shperbere, eshte shuar. Atehere ndodh, qe per ate qe eshte gjendur ne perballje me ndodhine, te shterojne stimulimet e jashtme dhe te ridergohet ne vetmine e tij vetjake, individuale, ne ndarjen vetjake me popullsine, ne vorbullat vetjake te pakenaqura me shumicen, dhe te shfaqet nje kondite e njohur vetem per te, indikative, e pakomunikueshme, ne te shumten e rasteve – ekziston perhere dyshimi – mezi e kuptuar.

Momentet pezull jane efektet substanciale te artit te Lulaj-t, e kjo gjendje I bashkon. Edhe ne kete rast Lulaj ka punuar me banoret, me njerez te rritur ne kodrat e Linzes, qe ngrihen midis qytetit te Tiranes dhe malit te Dajtit. Bashke me ta ka mbledhur materiale te mbetura, hekur, dru, stof – e po sebashku kane ndertuar ne majen e nje kodre, nje yll te madhme pese cepa, qe ka qene simboli me I mbushur me shpresa dhe synime pozitive, per nje te ardhme sociale, te drejte e te lumtur, shpeshhere perfaqesues I nje simboli lufte me teper se nje aprovim I pakundershtueshem dhe vendosjes se nje ideologjie apo te nje regjimi, edhe pse kete, me kuptim tjeter, ka dashur te thote, ne realizimet historike, ndrydhese dhe tragjike te atyre idealeve. Ne fund te fundit, ylli eshte perhere njoftuesi.

Nje nate ai yll, me nje diameter prej 10 metrash, I stermadh dhe shndrrites, per ke ndodhej prane, I vogel dhe rrezellites ne distance, u ndez, u dogj per disa minuta, u konsumua duke humbur pak e nga pak profilin e tij, u shua.

Momenti I vepres se Lulaj-t, eshte pikerisht erresira pas drites, eshte zhdukja e shenjes te krijuar nga zjarri, eshte boshlleku pas ngjarjes.

Dhe eshte pikerisht ky casti ku memoria shndrrohet ne jete, dhe ne pershpejtim te dickaje te pranishme ne koshence, por megjithate pa emer.


Jutta Benzenberg: “Në zgrip të tundimit”

Roja:”Mos harroni pasi hyni të vini sytë në zgavra.”

Një vizitor: “A mund t’i marrim më pas sërish me vete?”* …(Po syrin tim a mund ta marr? Apo duhet ta le këtu?) Peng të shumë tabuve, bestytnive të lashta që i japin vështrimit fuqi të panjohura okulte, apo ndalojnë riprodhimin e imazhit (…shikjo njaty, nji gru me aparat asht tuj fotografu n’dhomen e grave”. –“A përnjimend a?!) pasi a thua të jetë tabu të vështrosh përmes syrit të paanshëm të Laika-s një ceremoni vajtimi të një vdekjeje si kjo, të pakuptimtë dhe të përpiktë si vetë hakmarrja që e shkaktoi?

Të regjistrosh ceremoninë e një vdekjeje të paralajmëruar, me të gjithë dëshpërimin, keqardhjen dhe revoltën që zgjon një mizori e akullt, kryer ditën me diell, në sytë e të gjithëve, (kërcitja e thatë e Laika-s, (“Din gja a mur leje?”Po mor! S’di gja veç…) e ndihmuar nga mefshtësia e shtetit dhe e mbyllur në qerthullin vetvrasës Nder-Turp si dhe (sy të habitur pyetës, hetues që zhbirojnë…) (Miqtë hyjn drejt e n’shpi pa u përshnet me t’dekunin.

Po ka edhe miq zemre qi përshneten me t’dekunin.**) të mundohesh të japësh përgjigje tautologjike përmes një forme hipnotike të të vështruarit, të fiksosh vështrimin e zbrazët, të ngulur përjetë në asgjësi, të njeriut të vetëm që s’mund t’ua kthejë vështrimin. Ja përse ndërkallet brenda shëmbëlltyrës së tij duke lënë pas vetëm emrin. As lëvizje, as zë. Vetëm imazh. Asgjësi. Sepse fotografia rikrijon të dukshmen duke mbajtur pezull kohën. Njëlloj si i ndjeri që ka disa orë që kapërceu pragun e përjetësisë.

Tepër herët për të, thonë të afërmit; tepër vonë, për gjakësit e tij. (Ku shkon shpirti i një të vrari për hasmëri? Me siguri në parajsë, që të mos takohet me dorërasin e tij që nuk do të vonojë t’a ndjekë pas i kositur nga e njëjta aritmetikë vrastare.) A duhet ta marrim me vete këtë sy të nxjerrë nga zgavra, të shohim imazhet që ai pa? Sepse imazhet e tij rrëfejnë për një realitet. Zhguall i një enigme. Që kuptimin humbet pikërisht prej qartësisë verbuese. Imazhi është ajo çka mbetet, është hija e tij, realiteti i rikthyer te asgjëja. Siluetë e zezë mes pjatave të bardha plastike të drekës së të ndjerit, një vejushë që nga kjo kohë fillon ta llogarisë kohën së prapthi. Si jeta e këtij njeriu të vrarë sipas një logjike të pashpirt, midis mospërfilljes dhe bashkëfajësisë së të gjithëve.
(Syrin mund t’a merrni sërish me vete…)
*Nga ekspozita Ma hapësirë - kohë, Japoni, 1979
**Kanuni i Dibrës e i Matit, Art. III, 750.


Bujar Marikaj: “DiaspOra"
Gjatë gjysëm shekulli shqiptarët ishin mbyllur në hapësirën brenda kufijve shtetërorë dhe kohës vendore shqiptare. Ishte "tabu e hidhur" të kapërceje këtë hapësirë/kohë. Qysh prej 1990-ës ora e shqiptarëve që ndodhen jashtë vendit të tyre "DiaspOra", ndryshon në varësi të vendit gjeografik ku jetojnë."DiaspOra", është një instalacion i përbërë nga tre orë muri të një marke fiktive "Eksodus Local Time" që tregojnë Local Time të diasporës shqiptare. Konceptimi i fushës së orëve është i tillë që të punojnë sinkron në hapësirë, por jo në kohë. Në një orë tjetër muri të markës “Tirana Biennale Local Time" shprehet karakteri ndërkombëtar i Bienales.


Rudina Memaga: Produkt Cilësor

Produkti ose shërbimi ynë mund të mos pranohen nga tregu nëse nuk plotësojnë apo tejkalojnë cilësinë e pritur. NE mund t’ju sigurojmë se produkti ynë i plotëson këto kërkesa. Duke përdorur standarte në përputhje me strategjitë tona të testimit objektiv dhe subjektiv, ne e vlerësojmë produktin tonë si më të mirin, ose se nuk do të kënaqë pritshmërinë e klientëve. Vlerësimet tona të pavarura të cilësisë marrin në shqyrtim potencialet e tregut në mënyrë objektive dhe të besueshme – testimi ynë mund të përfshijë shkallën e përdorshmërisë dhe pranueshmërisë së produktit, krahas testimeve më të zakonshme subjektive dhe objektive.


Bashkim Ahmeti: Fillikat

Në qëndrimin dhe ecjen e tyre nuk ndihen më gjurmët e vetëbesimit dhe triumfalizmit, teatraliteti i qëndrimeve, narcisizmi delirant, vetëbesimi, ndërsa rrotull tyre mungojnë turmat entuziaste që brohorasin hareshëm. Ata janë thjesht vetëm, dy udhëheqës të mbetur fillikat diku dhe askund, në një peisazh anonim. Më tepër se personazhe kryesore, ata janë pjesë e peisazhit dhe pothuaj me të njëjtën rëndësi në hierarkinë e elementeve të tablosë. Ata nuk e mbisundojnë atë por janë thjesht njëri prej elementeve të saj.

Fryma ikonaprishëse, megjithëse e ndrojtur, ndihet edhe në mungesën e ngarkesës ideore dhe qëllimit propagandistik. Prej tij janë zhdukur sfondet e veprave industriale, oxhaqet e fabrikave, fushat e mbjella, shtyllat e tensionit të lartë etj, shkurt, arritjet e revolucionit industrial, aq shumë të propaganduara si arritje të socializmit në Shqipëri. Interesant është fakti se me atmosferën dhe me anonimitetin e tij ai shton edhe më tepër ndjenjën e braktisjes dhe izolimit që transmeton tabloja.

Spikat gjithashtu zëvendësimi i portreteve të klasikëve të marksizëm-leninizmit me një ikonë të nacionalizmit shqiptar, me portetin e poetit kombëtar, Naim Frashëri. do të thotë heqja e ngarkesës ideologjike nga sfondi që rrethon dy figura qendrore të pushtetit komunist në Shqipëri, do të thotë heqje e bazës së ligjshmërisë së pushtetit të tyre i cili ishte tërësisht i mbështetur në ideologjinë marksiste.

Po ashtu, loja e dritë-hijes, sidomos në tavolinën e mbuluar me letra, sugjerojnë një atmosferë intime të huaj për artin zyrtar, sidomos kur bëhej fjalë për tablotë ku paraqitej Enver Hoxha. Në këto raste ishte më i parapëlqyer një lloj patetizmi, pathosi dhe epizmi, ndërsa atmosfera intime edhe në ato pak raste kur lejohej, rezervohej për tema të dorës së dytë.
(Pjesë nga teksti i plotë Fillikat i Gëzim Qëndros)


Agron Bregu: Kaleidoskopi i mërzisë

Pesimisti është dikush të cilit i është dashur të dëgjojë shumë optimistë. Kjo shprehje të vjen ndër mend kur sheh këta njerëz të ulur rreth një tavoline të zbrazët, kapur rob brenda hapësirës klaustrofobike si qeli pa dyer apo dritare, që me orenditë e varfëra të kujton dhomat standart të banimit të familjeve shqiptare të fundit të viteve ’80, viteve të fundit të sundimit komunist.

Të rrethuar për dhjetëvjeçarë me radhë nga optimizmi delirant dhe projektet utopike, të lodhur nga vitet e rënda të socializmit shkencor, nga fshehja e jetës intime dhe asaj që besonin vërtet, duke gëlltitur pa bërë zë dyshimet mbi pagabueshmërinë e udhëheqësit dhe të marksizëm–leninizmit, urrejtjen ndaj votimit automatik, besimit dhe bindjes automatike, dashurisë apo urrejtjes me komandë, të stresuar nga jeta e detyruar në komunitet, të pagjumë nga radhët e gjata natën për një shishe qumësht, të ndjekur nga ndarja skizofrene e identitetit, dëgjimi i monologut të vazhdueshëm disident të shoqëruar me frikën se mos të dëgjon kush…

Dhe ja tek rrinë tani, duke u ndjerë të mashtruar, të vetmuar, të braktisur, të izoluar, pa vlerë, bosh, të pazot, të paditur, të panevojshëm, të dërrmuar, të humbur, të tradhëtuar, të mashtruar, të padëshiruar, të pashpresë, të mbytur nga hallet, të nënshtruar, të pambrojtur, të mërzitur, të shpërfillur, të padukshëm, të shmangur, të jashtëligjshëm, sfidues, rebelë.

E vetmja rrugëdalje që u ka mbetur është piktura që shihet pas krahëve të tyre, një kopje e vetë tablosë që shumëfishohet pafundësisht si në një kaleidoskop, duke nënkuptuar që këto mbrëmje të mërzitshme do të zgjatin edhe për shumë kohë. Këtyre njerëzve duket se u ka mbetur vetëm një bindje e fundit : se punët po shkojnë keq dhe do të venë edhe më keq.
Dhe kishin patur të drejtë…