Europianizimi i Universitetit

OPINIONE

Europianizimi i Universitetit

08 shtator 2005 / TN Prof. As. Dr. Gjergj Sinani

Diletantizmi dhe klientelizmi politik janë dy sëmundjet që nuk e lënë universitetin që të rreshtohet dhe rrjedhat europianizuese. Në qoftë se kishte dhe ka një fushë ku kërkohet përgjegjësi dhe konsesus kombëtar është arsimi.

Të gjitha frazat mbi integrimin europian kthehen në një retorikë të mërzitshme në masën që nuk bëhet asgjë për t’u integruar me dijen dhe vlerat europiane. Duke u bërë pjesë e ndërgjegjes europiane mund të konsiderohesh si partner dhe të hysh me dinjitet në Europën e dijes. Çështja e arsimit dhe veçanërisht e arsimit të lartë, ka si sfidë kryesore problemin e cilësisë.

Problemi i cilësisë ka të bëjë me tre komponenetë kryesorë; cilësinë e ambienteve, cilësinë e mësimdhënies dhe cilësinë e produktit, që është edhe qëllimi kryesor. Nga ana tjetër të tri këta kompopnentë duhet edhe t’i nënshtrohen, periodikisht, procesit të vlerësimit të brendshëm dhe atij të jashtëm.

Për më tepër, ndryshimet sasiore dhe cilësore e venë universitetin përballë problemeve që kërkojnë zgjidhje konkrete dhe jo diskutime shterpë për t’u pëlqyer zgjedhësve.

Shkurtimisht këto probleme mund t’i përmbledhim si më poshtë:

- Dualiteti ndërmjet formimit të nivelit të lartë dhe formimit profesional masiv.
- Domosdoshmëria për të rimenduar formimin e përgjithshëm, jo detyrismisht me prirje profesionale të identifikuara qartë, veçanërisht në letërsi dhe shkencat humane.
- Harmonizimi europian i kurseve dhe diplomave.
- Në këtë kuadër, ngritja e cilësisë për të bërë të mundur mobilitetin e studentëve dhe pedagogëve.
- Domosdoshmëria e rimendimit dhe riorientimit të kërkimit shkencor.
- Ngritja e cilësisë së botimeve shkencore përmes një procesi rigoroz oponencash.

Reformat e mëdha nuk mund të kryhen pa përcaktuar parime të qarta dhe pa përcaktuar një metodologji të qartë pune. Këtë na e tregon tërë përvoja e vendeve europiane. Kështu për shembull, në Francë, reforma në universitete që nisi pas 1968 kishte në themel tri parime; parimin e pjesëmarrjes, domethënë një reformë e sukseshme në arsimin e lartë kërkon si imperativ përfshirjen e të gjithë aktorëve të interesuar, pluridisiplinariteti i univeristeteve dhe autonomia e tyre.

Ka autonomi reale të universiteteve në masën ku organet e tyre përcaktohen përmes zgjedhjeve dhe personeli i tyre rekrutohet po përmes tyre. Për më tepër autonomia ka të bëjë edhe me administrimin e efektivave të universitetit, përpunimin e politikave pedagogjike dhe larmia e burimeve për të mos u varur tërësisht nga shteti.


Reforma europiane. Procesi i Bolonjës.

Analiza e kësaj çështjeje do të bazohet mbi përvojën e universiteteve franceze. Të tjerë mund të kontribuojnë me përshkrimin e përvojave të tjera, por, në thelb, problematika mbetet e njëjtë. Nga ana tjetër, për faktin se ne jemi në hartimin e politikave të reja që synojnë integrimin është mirë që të përfitohet nga përvoja e të tjerëve, nga përvoja e qytetërimit, sepse kështu do të kursejmë forcat dhe energjitë që i shpenzojmë me “gjetjen” e rrugëve të reja origjinale, të cilat, tek e fundit bien mbi gjeneratat e reja.
Hyrja në modernitet kërkon përgjegjësi dhe dije.

Le t’i kthehemi problemit më konkretisht. Çdo universitet mund të krijojë diplomat e veta, por thelbësorja e formimit ka të bëjë me diplomat të përcaktuara nga normat kombëtare. Që të njihet një kurs që të shpie në një diplomë kombëtare duhet të gëzojë pëlqimin e ministrisë, e cila vlerëson rregullisht dhe lejon zhvillimin e tij. Nisur nga fakti i pranimit të sitemit europian të kreditece ECTS (europen credit transfer system), një kurs duhet të përmbajë 30 kredite.

Një kredit përfaqson 25 orëpune për një student “normal” që përfshin kursin dhe punën personale. Një pjesë e krediteve janë të detyrueshme, të tjerat janë me zgjedhje. Këto të fundit janë ne funksin të realizimit të pluridisiplinaritetit dhe i mundëson një studenti që t’i orientojë zgjedhjet e tij në funksion të të ardhmes së tij profesionale. Diploma kombëtare përfshin tri shkallë: Liçensa që fitohet me 180 kredite (3 vjet), Master me 120 kredite suplementare (2 vjet), Doktorata që përfshin tri vjet.

Prej këtej vjen shprehja LMD, ose 3/5/8. një master mund të realizohet së bashku me disa universitete kur e justifikojnë komplementariteti dhe kompetencat.

Ky sistem, LMD, i mbështetur nga ECTS realizojnë përgjithësimin europian të studimeve të larta. Ky sistem ka disa synime themelore, të cilat duhet të mbahen mirë parasysh për të garantuar suksesin. Ky sistem synon:

- Thjeshtësimin e peisazhit universitar. Për faktin se ten e prirja e krijimit të universiteteve të reja nuk njeh limitebëhet e domosdoshme përcaktimi i qartë i profilit dhe vlerësimit të tyre.

- Të favorizojë profesionalizimin e studimeve duke hapur gjerësisht kurse për tre vitet e para në funksion të integrimit të ardhshëm professional duke vendosur dy opsione Brenda të njejtit naster; master kërkimi dhe master profesional.

- Të favorizojë mobilitetin europian mbi bazën e marrëveshjeve ndëruniversitare duke i mundësuar një studenti të fitojë kreditet ECTS në një universitet tjetër dhe t’I validojë ato në universitetin e vet për të fituar diplomën. Kjo realizohet përmes asaj që njohet si “supplement i diplomës”. Në këtë rast nuk bëhet fjalë për t’i bërë identikë kurset Brenda një rrjeti universitetesh të vendeve të ndryshme europiane, por për t’i harmonizuar, sidomos në kohë, për ta vënë më mirë në jetë bashkplotësinë dhe larminë e tyre.

Në vendet europiane, mobiliteti i studentëve mbështetet edhe nga programi europian ERAZMUS. Se në çfazë të mjerueshme ndodhemi ne mjafton të përmend faktin se ne nuk dimë se cilat janë marrëveshjet ndëruniversitare dhe cili është përfitimi prej tyre.


Problemi imarrëdhënieve universitet – shtet.

Ne Francë ky problem rregullohet përmes kontratash katërvjeçare ndërmjet universitetit dhe shtetit. Çdo katër vjet universiteti paraqet një bilanc të katër vjetëve të kaluara dhe një project për katër vitet e ardhshëm duke përfshirë në një perspektivë më afat gjatë.

Përpunimi i një projekti të tillë bëhet objekt i një debati të gjerë përgjatë një viti ndërmjet të gjitha instancave të universitetit (kështu realizohet parimi i pjesëmarrjes që mungon në universitetin tonë), para se t’i nënshtrohet vlerësimit të një trupi të tretë ekspertësh të ministrisë. Koordinimi i këtyre ekspertëve, ndërmjet të cilëve ka shumë universitarë në detyrë, realizohet përmes një këshilltari, i cili ka një reputacion të njohur dhe nuk është një nëpunës drejtorie të ministrisë, por që ka qenë më parë rector ose president universiteti, i cili luan një rol ballafaques ndërmjet universitetit dhe ministrisë.

Rezultat i këtij procesi është një kontratë katërvjeçare e firmosur nga përfaqsuesi i ministrisë dhe rektori i universitetit, kontratë që fikson si politikën e përgjithshme të universitetit në të gjitha aspektet si dhe buxhetin. Këtu përfshihen edhe angazhime praktike që kanë të bëjnë me ambientet, jetën studentore, kurset, politikën e kërkimit shkencor, burimet financiare, marrëdhëniet ndërkombëtare, dokumentacionin, informatizimin, etj.

Cila është rëndësia dhe vlera e kësaj politike kontraktuale? Politika kontraktuale lejon një veprim të njëkohshëm të disa organeve në realizimin e një funksionimi sa më të mirë ndërmjet realitetit të universiteteve dhe një politike universitare kombëtare. Duke i detyruar universitetet, në bashkëpunim me autoritetet e saj të tutelës, për të reflektuar në mënyrë të thellë mbi strategjinë e vetë universiteteve dhe duke marrë parasysh kuadrin e ri ndërkombëtar, kjo politikë kontraktuale bën të mundur një veprim më të mirë të shumë faktorëve për të ndërtuar atë që quhet “Hapsira universitare europiane”.

Si rezultat i kësaj edhe ministria fiton një vision më të mirë të forcave dhe dobësive të botës universitare. Kjo politike kontraktuale, termat e referencës së të cilës ripërcaktohen çdo vit, është një shembull i dialogut permanent ndërmjet shtetit dhe personelit të institucioneve të mëdha publike. Ne nuk kemi kohë të tepërt të merremi me batuta ndërmjet universitetit dhe ministrisë përmes ekraneve të televizioneve, por ne kemi nevojë për politika të qarta integruese.


Studimet doktorale

Sistemi LMD do t’i favorizojë studimet doktorale. Një master, në vetvete përmban një trund të përbashkët dhe dy drejtime; njëri drejt përgatitjes për ushtrimin e një profesioni dhe tjetri, do të përmbajë më shumë elemente kërkimorë drejt studimeve doktorale. Që nga viti 2000, në Francë, ekziston sistemi i “Shkolave doktorale” që kanë në përbërje bashkësi ekipesh kërkimorë, të cilët organizojnë zgjedhjen, formimin dhe përgatitjen e doktorantëve.

Këto shkolla doktorale shpeshrigrupojnë disa universitete të të njëjtit drejtim. Përgatitja që ofrohet është pluridisiplinare të shoqëruar nga një përgatitje për të ardhmen profesionale të kandidatit, qoftë në mësimdhënie dhe në kërkim, qoftë në ndonjë ndërmarrje. Në Francë ka mbi 300 shkolla doktorale me rreth 64 000 doktorantë.

Rreth ¼ e këtyre doktorantëve marrin gjatë tre viteve një pagë për kërkim të akorduara nga ministria e ngarkuar për kërkimin. Madje mund të zhvillojnë edhe mësim nën një tutor pedagogjik. Në fund të tezës, ose gjatë atij viti të mbrojtjes, ekziston mundësia për të ushtruar gjatë një viti funksionin e “Të atashuarit përkohësisht në mësim dhe në kërkim” (ATER), duke dhenë 192 orë mësimi në vit.

Përgatitja e një doctorate paraprihet nga nënshkrimi i “Kartës së tezës” nga doktoranti. Drejtuesi shkencor i tezës, drejtori i shkollës doktorale dhe drejtori i laboratorit pritës. Kjo kartë, ku çdo shkollë ka kartëne e vet, përcakton të drejtat dhe detyrat në një project doctoral. Gjatë përgatitjes së tezës, mund të propozohen edhe kurse të tjerë formues për një përgatitje sa më të mirë profesionale.

Shpesh mbrojtjet bëhen në bashkëpunim me ndërrmarjet ku merr pjesë dhe një ekip universitar. Gjithashtu zbatohet edhe sistemi i “Co-tutelës”, pra një tezë udhëhiqet nga dy drejtues nga universitete dhe vende të ndryshme.

Në këto kushte marrëdhëneit ndërkombëtare marrin një rëndësi të veçantë për çdo universitet, por, për veçoritë tona këto marrëdhënie marrin një rëndësi të veçantë. Të ndalesh në gjendjen e mjerueshme ku e ka katandisur drejtuesi actual i kësaj zyre, i cili vetëm saboton marrëdhëniet me jashtë, do të duhej një shkrim i veçantë.


Administrimi i universitetit

Në kushtet e reja reformimi i admnistrimit të universiteteve bëhet më se i domosdoshëm. Le të ndalemi në përshkrimin e eksperiencës në fjalë, ku ka shumë gjëra të vlefshme. Përbërësit bazë të universitetit janë “Njësitë e formimit dhe të kërkimit” (UFR, të cilat kanë disa departamente dhe laboratorë, të cilët i bashkon një projekt formimi dhe një program kërkimi branda një fudhe ndërdisiplinare të përcaktuar (Për shembull “Drejtësi dhe Shkenca ekonomike, Shkencat, Mjeksi dhe FArmaci etj).

Çdo UFR administrohet nga një këshill i zgjedhur prej më shumë se 40 persona ku marrin pjesë dhe personalitete të jashtëm. Ky këshill zgjedh drejtorin e UFR për një periudhë pesë vjeçare, të rinovueshme vetëm një herë.

“Këshilli administrative” (CA) i universitetit përcakton politikën e tij, voton buxhetin, ndan vendet e punës. Ky këshill përbëhet nga 30 deri në 60 përfaqësues të universitetit, studentë dhe personeli jo mësimdhënës dhe personalitete të jashtëm.

“Këshilli shkencor” (CS) i propozon këshillit administrative orientimet e politikave të kërkimit dhe të dokumentacionit, ndarjen e krediteve, programet e formimit. Kërkesat e doktoraturave si dhe të diplomave. Përbëhet nga 20 deri 40 anëtarë, përfaqsues të profesoratit dhe doktorantëve dhe 10 deri 30% janë personalitete të jashtëm.

“Këshilli i studimeve dhe i jetës universitare” (CEUV) i propozon këshillit administrative orientimet e mësimdhënies dhe informon mbi kërkesat për përgatitjen e tezave. Ky këshill merret edhe me gjithçka që ka të bëjë me jetën studentore (banimi, kultura, sporti, mjeksia etj).

Presidenti i universitetit zgjidhet nga trupi mësimdhënës nga mbledhje e tre këshillave për pesë vjet dhe nuk është i rinovueshëm menjëherë në mbarim të mandatit.

“Sekretari i përgjithshëm” merret me drejtimin e përditshëm nën autoritetin e presidentit.

Organi kunsultativ kombëtar është “Këshilli kombëtar i mësimdhënies së lartë dhe kërkimit (CNESR). Përbëhet nga 61 anëtarë, 40 janë përfaqsues të zgjedhur nga personeli mësimdhënës dhe studentë dhe 21 përfaqsojnë interesat e mëdha kombëtare. Ky organ ka si detyrë të shqyrtojë programet e kërkimit, të mësimdhënies dhe diplomat e postgraduara dhe të japë mendimin e vet.

Ka edhe organizma të tjerë, të cilat luajnë një rol të rëndësishëm për koordinimin e dialogut me ministrinë.
“Këshili kombëtar i universiteteve” (CNU), ku dy të treat janë të zgjedhur dhe 1/3 të emëruar, jep mendime mbi rekrutimin, kualifikimin dhe karierën universitare.

“Konferenca e presidentëve të universiteteve” dhe “Konferenca e drejtorëve të shkollave dhe formimit të inxhinierëve”.

Në ministri ka disa drejtori që ndjekin aktivitetin e universiteteve; drejtoria e arsimit të lartë, ajo e kërkimit, të teknologjisë, të marrëdhënieve ndërkombëtare dhe të kooperimit si dhe misionin shkencor, teknik dhe pedagogjik.

“Komiteti kombëtar i vlerësimit” (CNE) është një autoritet administrative i pavarur që vlerëson rezultatet e kontratave ndërmjet universiteteve dhe ministrisë dhe jep rekomandimet e veta ndaj të gjithë aktorëve të interesuar në efikasitetin e politikës së kërkimit dhe mësimit.

Parqitja e kësaj përvoje nxjerr në pah shumë të meta, të cilat i lenë shteg arbitraritetit individual. Në qoftë se nuk u mendua seriozisht për arsimin e lartë, tani që pretendohet për integrim në sistemin universitar europian nuk ka më kohë për të humbur.