Decentralizim apo Reformë e pushtetit?

OPINIONE

Decentralizim apo Reformë e pushtetit?

24 gusht 2005 / TN

Mr. Sc. Arben GASHI, Magjistër i zhvillimit Lokal

Vështrimi i përgjithshëm i zhvillimeve në Kosove prej mesit te vitit 1999 krijon mendimin se qëllimi i një qeverisje te mire mbetët akoma iluziv. Periudha pas luftës fillon me një konkurrencë për kontrollin e administratës lokale ne mes të “qeveris së përkohshme” dhe UNIMK-ut i cili shumë ngadalë po i caktonte administratoret ne nivelin lokal, pas nënshkrimit nga liderët vendor dhe Përfaqësuesi Special i Kombeve të Bashkuara ne Kosove të marrëveshjes për krijimin e strukturës së përkohshme administrative, (pason rregullorja UNMIK/REG/2000/43 Mbi numrin, Emrat dhe kufijtë e Komunave), rregullore e cila Kosovën e ndante në 30 komuna, rregullorja UNMIK/REG/2000/45 mbi vetëqeverisjen e komunave ne Kosove e cila vendos bazën organizative te komunave është kryesisht e bazuar në Kartën Evropiane për vetëqeverisjen lokale ku një nder parimet baze te kësaj karte është parimi i subsidiaritetit.

Por paralelisht ekziston edhe struktura administrative UNMIK e cila ka skemë te ndryshme te organizimit, ku baze e saj është rezoluta 1244 dhe rregullorja UNMIK/REG/1999/14 Për emërimin e administratës rajonale dhe komunale. Më këtë strukturë ekzistojnë 5 rajone (Prishtine, Peje, Mitrovice, Prizren dhe Gjilan) dhe 30 komuna, kjo bënë që të ekzistoj sistem i dyfishtë i organizimit qe shpesh qon në konfuzion ne aspektin e organizimit dhe te funksionalitetit te administratës publike ne të dy sistemet.

Një ndër elementët e rëndësishëm të funksionimit të administratës lokale është decentralizimin apo reformimi i qeverisjes i cili paraqet edhe problemet e vërteta të cilat duhet shqyrtuar më kujdes. Për të pasur një pasqyre me të qartë të reformës se pushtetit ne Kosovë (apo krijimit të sistemit të qeverisjes pasi që Kosova në fakt nuk ka një sistem të qartë te ndarjes dhe strukturës së qeverisjes) duhet sqaruar termat si decentralizimi dhe format e mundshme. Decentralizimi përfshin koncepte me të cilat duhet të jemi të kujdesshëm dhe duke mare parasysh vende të veçanta edhe konceptet janë të ndryshme.

Decentralizimi është transferimi i autoritetit dhe përgjegjësisë për funksionet publike nga qeveria qendrore tek suborganizimet ose tek organizatat pothuajse të pavarura publike. Koncepti i decentralizimit është koncept kompleks dhe shumëdimensional.

Lloje të ndryshme të decentralizimit dallohen për shkak te karakteristikave te ndryshme, implikimit te politikave, dhe kushteve për sukses. Llojet e decentralizimit përfshinë decentralizim politik, administrativ dhe fiskal. Bërja e dallimeve ne mes te llojeve te decentralizimit është e rëndësishme për të bërë të mundur një decentralizim te suksesshëm. Disa nga elementët e veçantë qe duhet trajtuar janë në aspektin socio-politik, ekonomik dhe ligjor.

Duke marrë parasysh situatën socio-politike në Kosovë duhet te merret në konsideratë ne mënyre të veçantë situata aktuale e vetëqeverisjes lokale dhe divergjencat socio-politike, në ndarjen e thellë në mes të grupeve te interesit dhe bashkësive të ndryshme etnike, kjo bënë qe kapitali social në nivele të ndryshme në raste të caktuara të marrë tendenca të keqpërdorimit me arsyetimin e mbrojtjes se interesit “madhor” që qon në margjinalizimin dhe keqpërdorimin e grupeve te ndryshme etnike te cilat janë shumice ne territore të vogla në Kosovë. Duke u margjinalizuar kapitali social në kuadër të keqpërdorimit politik prodhon edhe pasoja negative për organizimin e mirëfilltë politko-social për futjen në efiqencë të kapitalit ekonomik dhe për kthyerjën në prodhimtari efektivë të kapitalit social, ekonomike dhe natyror. Këto element shoqërohen edhe me dilemën e ekzistencës se ligjeve duke vënë në dyshim funksionalitetin e ligjeve dhe zbatushmërin në nivel lokale në pjesë të caktuara të territorit.

Kjo vjen si pasoje e statusit të pa definuar dhe e tendencave separatistë të disa njësive të vogla territoriale sidomos në veri të vendit prandaj lind edhe dilema dhe frika në shumicën e opinionit publik se mos decentralizim do te thotë copëtim i territorit? Si pasoj e keq informimit dhe te një politike agresive nga shteti fqinj Serbia e cila në opinionin publik për interes te konsumit të brendshëm politik plason informacione se decentralizimi është hap i imponuar nga politika në Serbi, kjo bënë që kapitali social në meso nivel, interesat grupore, shndërrohen në interes madhor dhe mbrojtja e tyre bëhet me të gjitha format e mundshme në kuptimin e keqpërdorimit të të gjitha resurseve dhe organizimeve të mundshme, kjo bënë që interesat brenda grupit të futen në veprim dhe të përdoren për qëllime joproduktive dhe rezulton me pasoja negative në kuadër të rritjes pozitive të kualitetit të jetesës për grupe të caktuara etnike dhe ndikon në aktivitetin dhe në qëndrimin proaktiv të grupit.

Kombinimi i aspekteve socio-politike, ekonomike dhe baza ligjore janë të rëndësishme për krijimin e frymës pozitive në aspektin e krijimit të politikave zhvillimore lokale dhe për avokimin e interesave lokale ne kuadër të rritjes se kompetencave dhe krijimin e njësive të reja komunale të cilat do te ndikonin drejtpërdrejt në rritjen e kualitetit të jetës së qytetarit.

Nga këndvështrimi i qytetarit të zakonshëm të Kosovës decentralizimi është një term shumë kompleks dhe shpesh i pakuptueshëm po aq sa edhe qeveria qendrore është shumë larg nga nevojat e jetës se tyre dhe zgjidhjet për t’u përballur me nevojat dhe me problemet qe ata përballojnë në jetën e përditshme. Distanca psikologjike nga zyrtarët e qeverisë qendrore dhe qytetarit qe ata udhëheqin është një arsye tjetër për dështimin e qeveris qendrore për të ofruar shërbime në nivelin lokal. Shume shpesh aktivitete e qeverisë qendrore në nivelin lokal nuk janë të udhëhequra nga kërkesa e qytetarëve lokal, por janë të imponuara nga ndonjë prej agjensivë të cilat zhvillojnë ideologji ne kontekstin e interesave të qeverisë qendrore.

Disa nga çështjet te cilat duhet të merren në konsiderim për të krijuar një situatë të mirëfilltë të decentralizimit në Kosovë janë, nevoja për një administratë më efektive dhe më të përgjegjshme qe do të motivonte shumë nga reformat kushtetuese dhe legjislative.

Sidoqoftë përvoja ka treguar së qeveritë qendrore shpesh janë të paafta që në mënyre efektive të implementojnë politika dhe programe zhvillimore ndërsa qeveritë lokale kanë potencial për të qenë më efektive duke njohur rrethanat dhe nevojat lokale në mënyrë më të saktë dhe dukë pasur interesa politike për të zhvilluar politika më të rëndësishme në nivel lokal, dhe që ato të jenë më efektive. Në shumë vende një nga motivimet kryesore për decentralizim është perspektiva e rritjes së zhvillimit lokal. Zhvillimi është i mundur edhe pa decentralizimin por, avantazhet e qeverive lokale të forta dhe administrata më efikase ndihmojnë shumë për të përmirësuar projektet dhe për të rritur efektivitetin për zhvillimin lokal.

Demokracia dhe mbrojta e lirive, gjithashtu përfshin mundësin për të influencuar në vendimmarrje të cilat direkt ndikojnë në jetën e njerëzve dhe mundësinë për të jetuar në liri dhe në paqe, qeveritë lokale janë në gjendje të ofrojnë këto aspekte të demokracisë në mënyrën që qeveritë qendrore shpesh nuk arrijnë.

Një ndër argumentet tradicional për decentralizimin është se krijon potenciale të mbrojtjes për pakicat etnike, nëse pakicat banojnë në zona më një mase të caktuare të vetëqeverisjes, decentralizimi esencial i garanton të drejtat e tyre të jenë të lirë si të drejta kolektivë. Decentralizimi ofron mundësin e kombinimit të idealeve demokratike dhe të garancive për pakicat, mund të ofroj zgjidhje për problemet me karakter të divërsitetit etnik duke garantuar autonominë lokale, në mënyrë të veçantë për çështjet që konsiderohen të rëndësishme për identitetin etnik, dhe potenciali për konflikt më karakter kombëtar zvogëlohet.

Konkretisht në situatën politike në Kosovë është e rëndësishme poashtu edhe për shkak të plotësimit të standardit për qeverisje demokratike dhe si parakusht i hapjes së negociatave për statusin final, ku i jepet rëndësi e madhe zvogëlimit të mundësive të ndikimit direkt të qeverisë qendrore në jetën e bashkësive lokale duke pasur si qëllim parandalimin e mundshëm të keqpërdorimeve me pushtetin. Kjo politikë e devoluimit të pushteti dhe e presionit është përdorur në Itali dhe Gjermaninë e pasluftës së dytë botërore dhe vazhdon të jetë një nga politikat e presionit për vendet e ish-bllokut komunist të cilat synojnë anëtarësimin në Bashkimin Evropian. Dhe normalisht si rrjedhojë është politikë presioni për të arritur standarde të caktuara për Kosovën para se te vendoset për statusin përfundimtar.

Tendencat e publikuara në lidhje më decentralizimin tregojnë për një paqartësi të skemës se qeverisjes dhe të formës se përshtatshme të decentralizimit e cila do të duhej të zgjedhët. Zgjedhja e formës më të përshtatshme të decentralizimit, është njëra nder çështjet të rëndësishme që duhet konsideruar seriozisht për të pasur një decentralizim efikas dhe të qëndrueshëm. Në kushte të përshtatshme të gjitha format e decentralizimit mund te luajnë rol të rëndësishëm për pjesëmarrjen ne zhvillimin politiko-ekonomik dhe social por në rastin konkret të formës se organizimit te pushteti lokal nuk është e sigurt se do të ketë sukses prandaj edhe forma e propozuar është shumë “eksperimentalë” dhe pa vizion perspektiv.

Ka paqartësi se cili nga llojet (në aspektin teorik) të decentralizimit është zgjedhur për t’u implementuar sepse mungon qartësia si nga forma ashtu edhe nga lloji, për shkak të mos publikimit në opinion publik të informacionit të nevojshëm dhe pamundësisë së qasjes në informacion në lidhje më atë se a janë bërë studime të fizibilitetit në zonat në të cilat është planifikuar të bëhet implementimi i pilot-projekteve, mungon informacioni se cili është kapitali social në nivelin personal? Cili është kapitali social në meso nivel?

Si do të arrihet të organizohet kapitali social më qëllim që ky kapital të shndërrohet në të mirë publike? Ne aspektin e studimit të fizibiliteti ekonomik mungon qartësia se sa do të kenë rentabilitet pozitiv komunat e reja?

Cilat janë burimet ekonomike që do të bëjnë të mundur ekzistencën e komunës së ardhshme? Kur dihet se ndonjë nga zonat e përzgjedhura ka si subjekt të tatimit apo taksave komunale një kafene në mes të fshatit apo disa shtëpi të vjetra të kualifikuara si të kategorisë më të ulet në kuadër të skemës kualifikuese si subjekt i tatimit në pronë, poashtu duhet kushtuar një vëmendje e veçantë edhe çështjes se burimeve natyrore (nëse ekzistojnë).

Kjo lloj përzgjedhje e zonave relativisht të vogla të banuara kryesisht më popullsi etnikisht të pastër të qon në përfundimin se decentralizimi I filluar është më shumë decentralizim për efekte politike dhe i kalkuluar matematikisht për të plotësuar egon nacionale dhe politike të grupeve etnike sesa një projekt i studiuar mirë i parapare për të pasur një perspektive zhvillimore. Ky lloj decentralizimi i parë nga jashtë për shkak të pamundësisë së qasjes në informacion në lidhje më proceset te jep përshtypjen se po krijohen njësi administrative më karakter mono-etnik dhe që kanë vështirësi të mëdha të mbijetojnë në kuadër të pavarësisë ekonomike.

Në kuadër të konceptit teorik mund të thuhet se kemi një formë të delegimit të pushtetit që është forma ma ekstensive e decentralizimit. Nëpërmjet delegimit qeveria qendrore transferon përgjegjësin për vendimmarrje dhe administrimin e funksioneve publike në organizata gjysmë te varura, organizata jo plotësisht te kontrolluara nga qeveria qendrore por përfundimisht përgjegjëse para saj.


Skema e Qeverisjes

Një ndër çështjet themelore që duhet marrë si prioritet primar para decentralizimit në Kosovë është skema e qeverisjes ku mungon qartësia e niveleve të qeverisjes.

Sipas rregullores UNMIK/REG/2000/45 dhe Kornizës Kushtetuese në Kosovë ekzistojnë dy nivele te qeverisjes nivelin qendror dhe ai komunal mirëpo në kuadër të decentralizimit të pushtetit duhet të merret seriozisht në konsideratë parimi themelor i kartës evropiane të vetëqeverisjes lokale (parimi i subsidiaritetit - prurja e vendimmarrjes sa ma afër qytetarit). Parim që ka kërkuar angazhim në aspektin kohor dhe ne aspektin e formësimit të tij por që ka dhënë rezultate shumë pozitive në kuadër të rritjes së efektshmëris së shërbimeve dhe të mirëqenjës në zona të ndryshme, por këtu subsidiariteti është një çështjet në vetë e cila duhet të konsiderohet në aspektin e sqarimit të asaj se çka është e rëndësishme, cila formë e subsidiaritetit do te implementohët?

Subsidirariteti vertikal apo subsidiariteti horizontal, në kuadër të studimit te përgjithshëm të zonave të zgjedhura për implementimin e pilotkomunave mundemi të arrijmë në konkluzione paraprake se forma e zgjedhur nuk është në skemën e subsidiaritetit vertikal për arsye se mungojnë elementet themelor teorikë dhe praktik, sepse në kuadër të subsidiaritetit vertikal një ndër format kryesore të decentralizimit është decentralizim politikë.

Decentralizimi politik u jep qytetarëve apo përfaqësuesve të tyre të zgjedhur më shumë pushtet në vendimmarrje gjë qe në llojin e propozuar të organizimit mungon sepse pjesëmarrja e qytetarit është eliminuar dhe se nuk ka përfaqësues të tij por përfaqësues të emëruar nga lartë. Decentralizimi politik është shpesh i shoqëruar me politika pluraliste dhe qeveri përfaqësuese gjë qe në fakt nuk ekziston në pilot-projekte e kjo dëmton parimin e subsisdiaritetit sepse krijohet hendek në mes të përfaqësuesit dhe të përfaqësuarit.

Në formën e decentralizimit mungojnë elementet thelbësor sepse decentralizimi politik përkrah demokracinë duke i dhënë qytetarëve apo përfaqësuesve të tyre më shumë influence në formulimin dhe implementimin e politikave, për shkak të limitimit ekstrem të mundësisë së formulimit apo të implementimit të politikave sidomos zhvillimore për shkak te vartësisë ekonomike nuk mund të arrij në konkluzione pozitive të strategjisë së zgjedhur.

Decentralizimi politik kërkon reforma kushtetuese dhe statusore, këto reforma nuk kane ndodhur dhe mund të thuhet se ka një dozë të madhe të veprimit antikushtetues dhe antiligjor në krijimin e pilot-komunave të cilat nuk janë të përfshira në sistemin kushtetues. Decentralizimi politik inkurajon grupet etnike dhe grupet e interesit për integrim duke mundësuar ruajtjen e identitetit, ndërsa forma e propozuar rrite hendekun në mes grupeve etnike më krijimin e komunave mono-etnike dhe më bazë të vështire ekonomike të cilat mund të kalojnë në komuna më stres në aspektin e vetësuficences ekonomike.

Ne kuadër të studimit të elementëve të subsidiaritetit horizontal mund të themi së në fazën fillestare duket se forma e propozuar e pilot projekteve i afrohet me shume, sepse kemi elemente te delegimit te autoritetit dhe ne aspektin e decentralizimit administrative. Mirëpo problemi lind të konfuzioni që ndodhë në formën e delegimi e cila është direkt nga niveli qendror duke përjashtuar nivelin lokal, mungesa e ndërvarësisë ndër-komunale është element qe I ndryshon karakterin e formës së subsidiaritetit i cili nuk jep mundësi të analizimit dhe të shqyrtimit konkret të situatës.

Përgjegjësia fiskale është themelorë në decentralizim, nëse qeveritë lokale dhe organizatat private janë qe të marrin përsipër në mënyrë efektive funksione, ato duhet të kenë nivel adekuat të të hyrave të vetërealizuara apo te transferuara nga qeveria qendrore. Decentralizimi fiskal mund te ketë shumë forma, duke përfshirë, vetëfinancimin, bashkëfinacimin, bërjen e të hyrave lokale nëpërmjet pronës apo tatimeve, autorizimi i marrjes se huave dhe mobilizimin e burimeve kombëtare apo lokale nëpërmjet kredive garantuese. Në këto pilot komuna mund të shihet se problematika do të jetë e madhe sepse burimi i vetëm i qëndrueshëm i të hyrave është transferimi i mjeteve financiare nga buxheti qendror, kjo lloj situate do të krijoj komuna anemike dhe më vartësi të lartë ekonomike dhe si pasojë edhe më vartësi politike.

Mungesa e një skeme të qeverisjes bënë që të kemi konfuzion në aspektin e qartësisë së niveleve të qeverisjes, sepse në mungesë të strategjisë së qarte të decentralizimit nuk mund te konkludohët se cilat janë nivelet. Dhe decentralizimi vertikal qe propozohet nuk plotëson kushtet e një qëndrueshmërie afatgjate për shkak të mungese së resurseve të nevojshme, për nga forma e jashtme duket se ngjanë më shumë në decentralizim horizontal duket se një pjesë e shërbimeve për të qenë sa me afër qytetarit delegohen në njësitë e reja të krijuara por për të pasur këtë lloj të decentralizimit duhet të bëhet e qartë që në fillim se përgjegjësia hierarkik është në komunën ame dhe se mbulesa e deficitit ekonomik apo inkurajimi i investimeve publike do të bëhet nga po kjo komunë.

Pasojat e mundshme të këtij lloj të “eksperimentimit” në kuadër të pushtetit lokale do të jetë rënia e besueshmërisë së qytetarit në institucionet e vetëqeverisjes lokale dhe në dështimin e implementimit te strategjive për zhvillim.

Jo gjithmonë decentralizimi është efikas, në mënyrë të veçantë për shërbimet e standardizuara dhe me baza networku, mund të rezultojë më rritje të shpenzimeve ekonomike dhe humbje te kontrollit te burimeve financiare nga qeveria qendrore, kapacitete te dobëta teknike. Në nivelin lokal mund të rezultojë më efektivitet më të ulet në disa zona të vendit më burime më të pakta financiare dhe bënë shpërndarjen e barabarte të burimeve më të vështirë. Decentralizimi mundet ndonjëherë të bëjë koordinimin e politikave kombëtare më komplekse dhe mund të lejoj që funksione të merren nga elita lokale.

Në shumicën e vendeve balanca e duhur e centralizmit dhe e decentralizimit është esenciale për funksionimin efektiv te qeverisjes. Në rastet kur qeveritë kombëtare decentralizojnë përgjegjësitë ato shpesh mbajnë politikat e rëndësishme dhe rol të mbikëqyrjes. Suksesi I decentralizimit zakonisht varet nga trajnimet qe bëhen për zyrtarët në nivel kombëtar dhe në nivel lokal. Ndihma teknik është shumë e nevojshme për qeveritë lokale, ndërmarrjet private dhe grupeve jo qeveritare lokale në planifikim, financim dhe menagjim të funksioneve të decentralizuara.

Ky konfuzion I krijuar në kuadër të skemës qeverisëse të organeve te përkohshme të Kosovës dhe i pilot projekteve të cilat e rrisin konfuzionin më një dozë të lartë japë premisa për të besuar së skema qeverisë është e pabalancuar dhe e pa studiuar në detaje për rrjedhojë krijohen situata ku njësitë komunale të propozuara në pilotprojekte shumica e të cilave nuk do te kenë rentabilitet pozitive ekonomik dhe socio-politik mund te nxis tendenca të frustracioneve kolektive dhe kërkimin e horizonteve te reja më metoda ekstreme.

Për tu bërë situata akoma me konfuze do të ndikojë sidomos në mënyrë ekstreme momenti i shuarjes së njësive administrative rajonale të UNMIK-ut. Më shuarjen e këtyre njësive administrative do të krijohet vakum institucional i cili do të prodhoj pasoja negative në kuadër të funksionimit të piramidës organizative shtetërore. Rajonet administrativë të UNMIK-ut të cilat janë hallkë e rëndësishme në kuadër të funksionimit të piramidës kane rëndësi të madhe edhe në aspektin e funksionalitetit të institucioneve vendore.

Si hallke lidhëse në mes të komunave dhe të qeverisë qendrorë bëjnë që nevojat, kërkesat dhe informacionet që vijnë nga niveli komunal të elaborohen të organizohen dhe të lobohën në nivelin qendror dhe anasjelltas kjo sidomos duke marrë në konsideratë disa specifika karakteristike siç janë mungesa e rrugëve normale të komunikimit ndërinstitucional sidomos në komunat më shumice serbe të cilat kane politikë refuzuese ndaj nivelit qendror të qeverisjes dhe nuk janë të përfshira në organizimet apo asociacionet komunale për të lobuar interesat komunale ne nivel qendror.

Mungesa e një hallke të tillë të organizimit administrativë rajonalë do të ndikonte që këto komuna ekzistuese që kanë politika refuzuese ndaj nivelit qendror te qeverisjes të vetëizolohen dhe do të kenë mungesë të burimeve financiarë dhe politikave zhvillimore, kjo do te beje qe këto komuna te organizohen ne drejtim te krijimit të një lidhje specialë më karakter mono-etnik që do të rezultonte më ngritje të tensioneve dhe dështim të skemës qeverisëse.


Zgjidhje të mundshme

Për të pasur një ide sa më reale në kuadër të reformimit të pushteti në Kosovë duhet të krijohet qartësi në disa elemente metodologjike si baze fillestare që premton për vazhdueshmëri pozitive në kuadër të reformës së pushteti. Në këtë metodologji si pikë fillestare duhet të qartësohet qasja ndaj fenomeneve dhe koncepteve si dhe kombinimi i mundshëm i teorive dhe praktikave ndërkombëtare më realitetin dhe proceset e filluara.

Duke pare se qasja ndaj “fenomenit” të decentralizimit është qasje nga larte poshtë (top down) që vjen si pasojë e presionit të jashtëm për të filluar procesin nuk do të thotë automatikisht se kjo qasje bie në kundërshtim me teorinë e krijimit të sistemit sipas nevojave të paraqitura në teren (button up), nevoja të cilat janë kryesisht të karakterit zhvillimor dhe të realitetit socio-politik dhe ekonomik.

Mungesa e një strategjie në kuadër të skemës së decentralizimit ndikon që sistemi të jetë anemik dhe te ketë nota mosbesimi edhe nga vetë krijuesit të cilët shpesh shprehen ne media se “ekziston mundësia reale e dështimit të procesit sepse mund të ndodh te mos ketë sukses” kjo do te thotë se projekti nuk është i studiuar mirë dhe se nuk ka bazë për të pasur zhvillim të sigurt pozitiv si rezultat I mungese së studimeve të thelluara dhe të ekspertizës së nevojshme për të gjetur rrugë alternative.

Suksesi reformimit të pushtetit varët nga shumë element. Studimi i fizibilitetit në mënyrë të detajuar në tërë territorin e Kosovës duke përfshire çështjet themelore si kapitali social ne te gjitha nivelet e veta, kapitali ekonomik, kapitali natyror, grupet etnike shkalla dhe kultura demokratike si dhe infrastruktura ligjore ne nivel te përgjithshëm ndërsa ne rastet specifike ne secilën nga komunat e propozuara është shumë i rëndësishëm studimi i karakteristikave të veçanta sepse do te mundësonte që të krijohej qendra e informacioneve të nevojshme për situatën në teren, në vazhdimësi të dizajnohet në mënyrë të detajuar skema aktuale qeverise në të gjitha specifikat e veta duke përfshirë edhe skemën qeverisëse te UNMIK dhe në kuadër të kësaj të krijohet opinion i qartë se cila është situata në teren ne aspektin e kapitalit social, ekonomik dhe politik si dhe organizimet aktuale.

Në vazhdim të studimit të krijohet skema qeverisëse e cila mendohet se do të realizohet dhe të caktohet forma dhe lloji i decentralizimit.

Skema qeverisëse duhet te krijohen më tri nivele të qeverisjes të cilat do të jenë funksionale dhe shumë efikase dhe do të arrijnë qe të amortizojnë diferencat e qëndrimeve në mes te shumicës dhe minoriteteve. Në kuadër të reformës së qeverisjes në Kosovë duhet të ekzistojë niveli qendror, rajonal dhe komunal kjo për strukturën vertikale te organizimit e cila duhet të shoqërohet më decentralizim politikë dhe fiskal që të arrihet krijimi i sistemit vetsufiçent në të gjitha nivelet. Subsidiariteti horizontal do të mundësonte krijimin e njësive komunale të cilat do të jenë të organizuara në formën e sub-komunave dhe do te jenë të ndërvarura.

Sistem i mirëfilltë dhe i decentralizuar ka nevojë për krijimin e sistemit sub-nacional të qeverisjes (sistemi rajonal). Kjo formë e organizimit do të bënte të mundur qe të merren më mire në konsideratë dhe të avokohen interesat lokale dhe kur këto interesa I kalojnë kufijtë lokal të arrihet më lehtë deri të bashkëpunimi për krijimin e politikave të përbashkëta për mbrojtjen e interesave në nivel rajonal dhe që nëpërmjet rajonit si formë më e lart e organizimit te arrihet qe në nivel qendror të avokohen më mire interesat lokale apo rajonale (nëse këto kanë arritur qe të shndërrohen në interesa apo politika rajonale).

Do të mundësohej që të përdoreshin edhe format e presionit demokratik më lehtë për mbrojtjen e interesave rajonale apo për krijimin e politikave zhvillimore lokale, rajonale, nacionale apo supra-nacionale dhe do të krijonte një sistem të mirëfilltë të subsidiaritetit vertikal. Do të krijonte mundësi që në subsidiaritetin vertikal interesat lokale apo rajonalë te avokohen me mire ne nivelin nacional apo supranacional dhe në mënyrë të veçantë për thithjen e fondeve në kuadër të integrimeve evropiane.

Duke krijuar ndërvarësi në sistemin sub-nacional më qëllim të avokimit të përbashkët do të krijohej mundësia të rritet bashkëpunimi në mes të komunave më përbërje të ndryshme etnike, në këtë drejtim rajonet do të kenë kompozim multi-etnik dhe këto diversitetë etnike kulturore apo gjuhësore të organizohen dhe te kenë produktivitet pozitive për të mbrojtur dhe realizuar të drejtat e grupeve të ndryshme. Kjo forme e organizimit do te bënte të mundur qe të drejtat dhe interesat e pakicave brenda pakicave që mund të jenë shumicë në nivelin e përgjithshëm të jenë më mirë të mbrojtura dhe më mirë të promovuara dhe standardi i diskriminimit pozitiv të jetë i përfshirë edhe në këto komunat duke mundësuar raport komunikimi më efektive në nivel rajonal.

Në rajone të caktuara nuk do të kënë diferenca numerike shume të thella në mes të grupeve etnike dhe do të ndikonte në rritjen e bashkëpunimit dhe mirëkuptimit ndëretnik dhe të ketë standarde të njëjta për pakicat në nivel lokale që në nivelin kombëtar mund te jene shumice. Në këtë kuadër do të eliminohej edhe rreziku i mbivotimit në kuadër të ekzistimit të shumicës absolutë dhe rregulli I shumicës etnike të mos jetë rregull primar por do të ndërtoheshin kritere të reja për të vlerësuar se cilat janë interesat primare ku një ndër më të rëndësishmit do të ishte zhvillimi ekonomik dhe mirëqenia sociale.

Rajoni do te jete bashkim I komunave si formë institucionale e ushtrimit të të drejtës së vetëqeverisjes, e drejta për të ushtruar vetëqeverisjen është vetëm e drejt potenciale ndërsa pjesëmarrja në organizimin rajonal është instrument për integrim ndër-komunalë dhe ndëretnik.

Për arsye të vazhdimësisë së qeverisjes dhe të mos rrezikimit te rajoneve mono-etnike dhe të mos nxitjes së krijimit te tendencave separatiste të pjesëtareve të territorit të vendit duhet te krijohet klima politike dhe administrative në të cilën komunat me tendencë të refuzimit të autoritetit qendror të motivohen që të marrin pjesë në nivelin rajonal ku zëri dhe interesi I tyre do të jenë më mire të përfaqesuara dhe do te ketë mundësi reale të promovimit të ideve të tyre për realizimin e projekteve zhvillimore dhe për nxitjen e bashkëpunimit ndëretnik dhe ndër-komunal në komunat më përbërje të ndryshme etnike por më interes të njëjtë të karakterit të stabilitetit socio-politikë dhe të zhvillimit ekonomik.

Kompetencat e rajoneve duhet të jenë të caktuara më ligj dhe shumë të qarta për të eliminuar mundësin e keqkuptimeve qysh ne fillim dhe të keqpërdorimeve si dhe abuzimeve më mundësin e mbivotimit apo me mundësin e përdorimit të presioneve të ndryshme.

Në raste specifike praktika botërore njeh disa eksperienca shume pozitive të cilat mund të jenë të implementuara duke u modifikuar më karakteristikat specifike, në këtë kontekst janë të përfshira disa te drejta të garantuar për bashkësitë etnike të cilat do të mund të implementoheshin dhe do te ishin motivim shume specifike dhe karakteristik për komunat më shumice serbe në veri të Kosovës përfaqësuesit e të cilave nuk pranojnë të jenë pjesë e sistemit të qeverisjes.

Janë disa mekanizma që ndikojnë në inkurajimin dhe motivimin për pjesëmarrje në strukturën rajonale siç janë: e drejta e garantuar dhe e pa cenuar e përdorimit te shumëgjuhësisë, rrotacioni në mes të grupeve të ndryshme etnike në kontekst të ushtrimit të detyrës së udhëheqësit të resorëve që kanë të bëjnë më promovimin dhe mbrojtjen e interesave të grupeve etnike, si dhe njihet në praktikat ndërkombëtare e drejta e vetos në çështje të caktuara paraprakisht në mënyrë të detajuar që kane të bëjnë më ruajtjen nga ndryshimi I bazës së strukturës së pranuar më qellim të minimizimit të drejtave të bashkësive etnike (kjo është një nga format se si është zgjidhur ky problem ne Tirolin e Jugut).

Përcaktimi i kompetencave të rajoneve është e domosdoshme, rajoni mund të ketë kompetenca në disa fusha siç mund të jenë krijimi i politikave zhvillimore rajonale dhe zhvillimi I politikave rajonale, përcaktimi I shërbimeve rajonale, përcaktimi I te hyrave, menagjimi I pasurisë rajonale, menagjimi I rrugëve rajonale, ujërave, planifikimin rajonal, punët publike rajonale, edukimin dhe kulturën ne nivelin rajonale.

Autoriteti rajonal duhet të ketë normat e veta organizative të bazuara në kushtetutë dhe në ligjet pozitive, duhet të ketë autoritet administrativ dhe duhet të ketë autoritetin e nxjerrjes së rregullave më karakter rajonal të cilat në raste të konfliktit më ligjet pozitive të karakterit nacional vendos gjykata e veçantë për çështje të ligjshmërisë së vendimeve të rajoneve nëse këto vendime janë të pranueshme dhe nëse e cenoje kushtetutën apo interesat kombëtare.

Skema organizative e rajonit mund të jetë e përbëre nga asambleja e cila mund të jetë e zgjedhur direkt sipas sistemit proporcional për të lejuar përfaqësim sa më demokratik në institucion dhe duke eliminuar të gjitha format e diskriminimit duke përfshire edhe diskriminim pozitiv. Më qëllim që të krijohet një klimë e mirëbesimit por edhe se tashmë janë të zgjedhur mekanizma të tjerë të mbrojtjes dhe promovimit të te drejtave dhe interesave të grupeve të ndryshme etnike.

Qeveria apo bordi i drejtorëve rajonal, trupa administrativë të gjitha këto të parashikuara në mënyre decidive dhe eksplicite në ligjin për organizimin rajonal. Parimi I solidaritetit dhe parimi I unitetit të cilat rrjedhin nga kushtetuta duhet të jenë mirë të potencuar sepse do të krijonin seancë që bashkëpunimi në nivel rajonal të jetë më i mirë dhe poashtu bashkëpunimi ndër-rajonal mund të promovohet në kuadër të rritjes së mundësisë së implementimit të politikave zhvillimore ndër-rajonale dhe nder kufitar më rajonet e tjera të vendeve fqinje në kuadër të programeve të bashkëpunimit ndërkufitar.

Ky sistem rajonal I qeverisjes duhet të jetë mirë I studiuar sepse do të ketë efektet e veta në kuadër të skemës qeverisëse kosovare dhe direkt në cilësinë e jetës së qytetarit. Këto efekte duhet të jenë efekte pozitive dhe do të ndikojnë në rritjes e kualitetit të jetës së qytetarit dhe në marrjen pjese të qytetarit të Kosovës në jetën publike.
Në kuadër të subsidiaritetit horizontal duhet bërë decentralizimi në nivel komunal më qëllim që shërbimet të arrijnë më lehtë tek qytetari.

Duke u thelluar në situatën e decentralizimit arrihet ne konkluzion se egziston nevoja që për arsye të shumta duhet të bëhen njësi administrative komunale të cilat nuk mund të kenë rentabilitet ekonomik pozitiv siç do të mund të ishte rasti I komunave të vogla apo më burime të pakta të kapitali social, ekonomik apo natyror por që do të duhej të bëhej decentralizimi për disa nga arsyet specifike siç mund të jenë, presioni ndërkombëtar për të krijuar komuna për pakicat etnikë të cilat do të kenë nevojë të jenë më mirë të përfaqësuara në nivelin komunal dhe që do të duhej të dërgoheshin shërbimet sa më afër tyre për arsye të ndryshme si çështjet e sigurisë apo vështirësitë e tyre për të arritur deri në komune dhe mungesa e vullnetit për t’u qasur në strukturën qeverisëse, apo rasti kur mungesa e shërbimeve publike do te bënte qe banoret e zonave të caktuara të shpërnguleshin drejt zonave urbane gjë që do të krijonte probleme sociale dhe do ta rriste numrin e papunësisë dhe do të ulte prodhimtarinë rurale dhe kostoja ekonomike e gjithë kësaj do të ishte shumë herë më e lartë.

Krijimi i njësive nën-komunale në kuadër të subsidiaritetit horizontal do të ndikonte pozitivisht që decentralizimi administrativë dhe ofrimi sa më afër qytetarit I shërbimeve publike do të ndikonte në rritjen e kualitetit të jetës së komiteteve të cilat jetojnë në zona të izoluara apo në zona në të cilat vështire arrijnë shërbimet publike.

Duke krijuar sistemin e subsidiaritetit horizontal krijohet edhe mundësia e përfshirjes se komuniteteve etnike ne sistemin e qeverisjes kosovare dhe në plotësimin e skemës qeverisëse.

Krijimi I një skeme të tillë qeverisëse do të ishte I mirëseardhur edhe për arsyen e funksionimit të niveleve të qeverisjes në kudër të integrimeve ndër etnike duke krijuar një demokraci stabile dhe pjesëmarrje të qytetarëve në jetën publike rritje të bashkëpunimit ndër komunal dhe nder etnik e mbrojtje dhe lobimi të interesave të përbashkëta në nivelin komunal apo duke krijuar programe dhe projekte të përbashkëta.

Një rëndësi të veçantë për të përmirësuar marrëdhëniet ndëretnike janë lidhjet specifike qe do të krijoheshin në kuadër të decentralizimit administrativ dhe të subsidiaritetit horizontal sepse komuna ame do të krijonte lidhje më njësinë komunale e cila në rastet e njësisë komunale më përbërje etnike të ndryshme nga komuna ame do ishte shtysë themelore për përmirësimin e raporteve ndëretnike. Bashkëpunimet ndër-komunale ku do te përkraheshin fuqishëm bashkëpunimet nder-komunale në komunat më përbërje të ndryshme etnike për të realizuar dhe lobuar interesa të përbashkëta në kuadër te sistemit rajonal.

Bashkëpunimi ndër-rajonal ne drejtim horizontal do te ishte shume I rëndësishëm për të krijuar raport bashkëpunimi ne kuadër të zhvillimit te rajoneve në sferën e skemës qeverisëse Kosovare dhe bashkëpunimin ne kuadër të programeve të ndryshme të zhvillimit ndërkufitar më vendet fqinje në këtë sferë i rëndësishme është krijimi i programeve për bashkëpunim ndërkufitar (CBC cross border cooperation) të cilat përkrahen financiarisht nga Bashkimi Evropian më donacione dhe ndikojnë në zhvillimin soicio-politik dhe ekonomik, ku rëndësi të veçantë do ti kushtohej edhe bashkëpunimit për çështje kulturor te grupeve etnike më shtetet në të cilat ata ndjehen së kanë kulturë apo gjuhë të përbashkët.

Ne bashkëpunimi vertikal do te kishte rëndësi krijimi I rajoneve funksionale për arsye se do të krijonte mundësi më të mira të mbrojtjes dhe përfaqësimit më adekuat të interesave lokale të cilat si pjesë e bashkëpunimit ndër-komunal mund të shndërrohen në politika rajonale dhe të promovohen dhe lobohen në mënyrë më adekuate në nivelin nacional. Në nivelin supa-nacional në kuadër të integrimeve euroatlantike dhe zhvillimeve globalistë do të arrihej qe të ruhej dhe të promovohej më mirë në kontestin e zhvillimit socio-politik dhe ekonomik si dhe konservimit të trashëgimisë kulturore në aspektin e integrimeve globalistë.

Globalizimi kuptohet si një proces I rritjës ekonomike, politike, kulturore, sociale dhe i ndërvarësisë. Shpesh dëgjohet termi fshati global si fakt qe komuniteti botëror po afrohet kombet dhe popujt po bëhen të ndërlidhur në aspektin ekonomik, politik, sigurisë globale si dhe në kuadër të krijimit të formave të reja të niveleve supra-nacionale të qeverisjes siç është rasti I Bashkimit Evropian.

Në këtë aspekt të formave të reja të organizimit supra-nacional një ndër pikat e vështrimit afatgjatë të politikave kosovare të decentralizimit duhet të jetë identiteti, traditat dhe vlerat lokale në kuadër të integrimit supra-nacional, identitet ky I cili në fushën e kapitalit social duhet të orientohet në ruajtjen dhe ekzistimin si i tille ne aspektin kohor ndërsa ne aspektin ekonomik duhet të arrihet që ekonomia lokale të jetë konkurruese në tregun e brendshëm dhe të studiohen mundësit që prodhimet vendore të depërtojnë në tregjet ndërkombëtare. Në aspektin e unifikimit të sistemit ligjor duhet te merren parasysh elementet dhe situatat lokale për të arritur që struktura dhe nivelet qeverisëse ti bëjnë produktet të jenë konkurruese.

Politika studimore e reformës së pushtetit në Kosovë duhet të jetë e orientuar në caktimin e prioriteteve të cilat janë më rëndësi në kuadër të aplikimit të sferës së interesit zhvillimore dhe të rritjes së kualitetit të jetës së qytetarit Kosovar në këtë drejtim do të ishte e rëndësishme qe projektet e reformës do te duhej të kishin vizion afatgjatë duke mare parasysh nevojat emergjente në Kosovë si dhe studimin e fazës se tranzicionit qe do të kualifikohej si fazë e mesme zhvillimore.

Karakteristik në kuadër të reformës së pushtetit është plotësimi I standardeve për hapjen ë diskutimeve për statusin përfundimtar të Kosovës por kjo nuk guxon të lejohet qe të shndërrohet në eufori dhe në ngutje të paarsyeshme dhe të krijohen situata dështuese dhe regresistë siç është dështimi I pilot-projekteve.

Kjo situatë nuk guxon të ndodhë sepse krijohen precedentë të rrezikshëm që prodhojnë efekte anësore shumë negative si humbja e besimit të qytetarëve, krijimi I opinionit në politikat ndërkombëtare se institucionet vendore janë të pafta të krijojnë politika dhe të përballen më pasojat e politikave që ata krijojnë, ndërsa në sferën e diskutimeve dhe përpalljes së argumenteve më shtetin fqinj Serbinë I jepet kapital politik për të supozuar së institucionet Kosovare janë të paafta të udhëheqin më vendin dhe së nuk kane kredibilitet në ndërmarrjet që bëjnë, për realizimin e projekteve dhe së nuk kanë vizion për formën e qeveris që mendojnë të realizojnë në rast të pavarësimit.

Ne aspektin afatmesëm duhet te kihet parasysh si do të përballohet faza e tranzicionit që do të jetë fazë e cila do të kërkoj një angazhim maksimal si në krijim të institucioneve kredibilë dhe vetsuficiente edhe të fitojë besimin e qytetarit kosovar dhe të institucioneve ndërkombëtare për të arritur të krijoj politika zhvillimore.

Ndërsa në prizmin afatgjatë të vështrimit duhet te merret në konsideratë se cilat do të jenë efektet që do të prodhoj skema qeverisëse në kuadër të integrimeve Evroatlantike dhe se cilat janë perspektivat e ruajtjes se identitetit kombëtar, ruajtja e këtij identiteti është e rëndësishme edhe në nivelin komunal dhe rajonal, paralelisht më këtë duhet të shkoj edhe krjimi I mundësive që politikat zhvillimore ekonomik të jenë konkurruese në kuadër të “Evropës pa kufij” të jenë në interes të ekonomisë kombëtare, rajonale dhe komunale në të kundërt do të gjendeshim në situatë në të cilën në mungesë të një strategjie të qartë të reformës së pushtetit në Kosovë, vendi të kthehet në një konsumues pasiv dhe të shndërrohet ne një vend më vartësi ekonomike e cila do te ndikonte në vartësin politike e cila është situata më e rrezikshme që mund të ndodhte dhe do të krijonte situata të konfliktit të interesave.

Këtu duhet te merren seriozisht në konsideratë konceptet e reja siç janë ndërvarësia në kuadër të zhvillimeve ekonomike dhe integrimeve globalistë moderne por duhet të dilet nga situata në të cilën jemi ku vartësia ekonomike është e shprehur në kuptimin klasik.

Ndërvarësia politike duhet të kuptohet në kuadër të politikave integruese globaliste që kërkojnë delegimin e një pjesë të sovranitetit në sfera supra-nacionale dhe këtu fillon loja e funksionimit të multiniveleve të qeverisjes në kuadër të sistemit nacional dhe sub-nacional të cilat do të jenë në gjendje që të avokojne dhe të mbrojnë interesat nacionale, rajonale apo lokale në kuadër të integrimeve evroatlantike.

Siguria kombëtare, grupore dhe personale duhet te shihet në kuadër të luftës kundër terrorizmit ndërkombëtar dhe sigurisë kombëtare nga rreziku I sulmeve nga jashtë apo I problemeve të brendshme duhet te arrihen standarde të cilat do te duhej të ishin në gjendje që të mbronin interesin personale, grupore dhe kombëtar në të gjitha nivelet dhe të ishin bashkëpunuese në të gjitha nivelet e qeverisjes duke filluar nga niveli sub-komunal deri në niveli supra-nacional në drejtim horizontal dhe në drejtim vertikal të qeverisje dhe të integrimeve.

Krijimi I një strategjie të studiuar mirë në të gjitha detajet e mundshme është e rëndësishme për të krijuar klimën e sigurt në drejtim të reformës së pushteti në Kosovë. Strategjia e qartë mund të përkthehet edhe si investimi me I madhe I mundshëm në kuadër të projekteve afatgjate zhvillimore ne Kosove.

________________________________________________________________________ Reagimet lidhur me shkrimin: Mr. Sc. Arben GASHI, e-mail: beni_gashi@yahoo.com