|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

OPINIONE

SI DO TA QUAJNË SHQIPTARËT PAPËN E RI ?

22 gusht 2005 / TN

 
Dr. Skënder GASHI - Vjenë (Austri)

 

Është punë që dihet tani e qëmoti se edhe tek ne shqiptarët emrat e shenjtorëve të kishës së krishterë të ritit roman, e edhe të atij bizantin ortodoks, i janë përshtatur gjithmonë uzusit onomastik kishtar e laik të shqiptarëve. Nga onomastika historike e shqipes dihet psh. se nëpër këtë proces kaloi madje edhe emri Maria i ëmës së Jezu Krishtit, emër ky që ndër shqiptarët, përveç si Marie, ndeshet edhe në trajtat popullore shqiptare Mri e Mrikë. Kështu ndodhi edhe me emrin e shenjtores Cecilia që ndër shqiptarë dëgjohet në trajtat Cecile, Çeçile, Çile ndër katolikë ndërsa ndër shqiptarë të besimit islam, në trajtën Cile, ky emër përdoret për emër përkëdhelës për nënën.

 

Trajtë karakteristike shqipe ka edhe emri i hyjneshës pararomake (etrure?, ilire?) Ana Perenna i cili (emër) te shqiptarët ndeshet si emër femëror Prene, Prende ndërsa si emër mashkullor Pren, Prend, Prenk, Prek etj. Ndër shqiptarë orthodoksë të Jugut të Shqipërisë gjallon varianti grek Paraskieva që kuptimisht është i barabartë me Prende, Prene etj. përkatësisht me kuptimin e kryehershëm e premte; emri latin Antonius është marrë dhe vazhdon të jetojë ndër ne në trajtën popullore të lashtë shqipe Ndue; antroponimi i gjithkrishter Georgius / Georgios ka traditë të përdoret ndër ne që nga periudha e krishterimit të përbashkët në trajtën Gjergj (kujto Shën Gjergjin dhe festën për nder të tij më 6 maj); antroponimi greq.

 

Aleksandros/ Aleksios lat. Aleksander, Aleksius vazhdon të jetojë ndër ne në trajtat Llesh, Lesh, Lezhdër, Lekë; emri latin Paulus (kujto emrin e Shën Palit, që është mishëruar aq shumë në traditën tonë sa dëgjohet edhe në trajtat e konglutinuara Shupal, Shpal) gjallon tradicionalisht tek shqiptarët e ritit roman në trajtën karakteristike shqiptare Pal dhe në trajtat e tij deminutive Palush e Lush; që antroponimi karakteristik i krishterë i sferës së kishës së Perëndimit ruhet në trajtën karakteristike për shqiptarët Zef, Bep, Bepin; që antroponimi i gjithkrishter Mihael ruhet në trajtat shqipe Mëhill, Mihill, Hil.

 

Dihet më tej se edhe antroponimet karakteristike gjithshqiptare të periudhës së para ndarjes së kishës së krishtere në atë të Lindjes e në atë të Perëndimit Gjon e Gjin janë variante tipike shqiptare të antroponimit të gjithkrishter Georgius / Georgios; edhe emri i hyut të drithit Demetrius i ka ndër shqiptarë trajtat karakteristike Bitër, Mitër, Mitrush. Emrat e shenjtorëve Marcus e Demetrius janë aq të familjarizuar në jetën e përditshme të të gjithë shqiptarëve, pa e marrë parasysh konfesionin aktual të tyre, sa që gjallojnë në trajtat e tyre të aglutinuara si Shmark ( festë që bie më 10 maj kur popullata bujqësore nuk prek punë me dorë: tregohet bile gojëdhana se një zog paska pas qenë habitur dhe ditën e Shmarkut paska pas punuar në ndërtimin e çerdhes.

 

Kur zogj të tjerë ia përkujtuan se është dita e Shmarkut, e shprishi shpejt e shpejt atë pjesë të çerdhes që e kishte punuar deri atëherë dhe kërkoi ndjesë që paska pas harruar se paska qenë ditë feste) dhe Shmitër (festë dhe datë e caktuar për fejesa, martesa, kthim borxhesh etj.) që respektohet nga të gjithë shqiptarët, pa dallim konfesioni. Këtu det shtënë edhe trajtat shqipe të emrave të kremteve të krishtera: Krishtlindje / Kërshëndella (nga Christi natalia); Rrshaja (nga Roslaia / Rusalia) etj.; Trajtat e veta karakteristike shqipe i kanë edhe emrat Blasius shq. Blaç, Vlash; Franciscus: Çesk, Çeshk; Nicolaus: Nikollë, Kolë, Kolec, Lec etj.

 

Duke hyrë në temën që është shtruar në titullin e këtij shkrimi, është mirë të përkujtohet që pararendësin e kardinalit Joseph Ratzinger, papën Karel Woytila shqiparët e quajtën Papa Gjon Pali, pra me variantet karakteristike shqiptare të këtyre dy emrave kishëtarë të sferës së Perëndimit.

 

*Edhe antroponimi Domenik është dëshmuar ndër shkrime për emër i shqiptarëve më 1220 (si Daminko), më 1330 (si Dminko), më 1438 si emër vëllazërie Dminci (sot katundi Gmicë i krahinës së Gallapit), ndësa më 1485 në trajtat popullore Dom, Domç, Domlesh, Domliq dhe shumë shpesh si Domenik -o, kujtoj se edhe në rastin e emërtimit të Papës Benedikti XVI do të duhej të ndiqej tradita shqiptare. Dhe, në harmoni me këtë traditë, ky papë do të duhej të quhej nga shqiptarët papa Bdeku i XVI.

 

Kjo sepse dihet mirëfilli se emri Bennedig, Benedix, Beneditt është reflektuar në shqipen edhe në trajtën karakteristike Bdek, -u. Dëshminë më të vjetër të shkruar të këtij varianti shqiptar (Bdek) të emrit Benedict e gjejmë tek emri i atit të Gjon Buzukut (1555).

 

Kujto thënien e Buzukut „U, doni Gjoni i biri i Bdek Buzukut ...”. Lashtësinë dhe familjarizimin e këtij varianti shqip të emrit Benedikt do ta regonte mbase ruajtja e këtij emri deri në ditë tonat në funksion emrash të vëllazërive trajtën Bekë, përkatësisht Bekajt, një trajtë që gjithsesi do të ketë dalur si rezultat i reduktimit të togut bashkëtingullur bd në b ashtu siç ka ndodhur me togjet bashkëtingëllore kl në kj e më vonë në  q (khs. klumësht – kjumësht, qumësht) etj.