Mustafë XHEMAILI: “Dorëshkrimi nga dheu”,

Recension

Vërtetësia artistike e një dëshmie poetike

18 maj 2004 / TN

(Mustafë XHEMAILI: “Dorëshkrimi nga dheu”, poezi, botoi Shtëpia Botuese "Rozafa", Prishtinë ", 2003)

Gëzim AJGERAJ

Metafora e fjalës, e gdhendur me një sens të hollë poetik, është mjeshtria e penës së poetit Mustafë Xhemaili, tanimë krijues i dëshmuar në letrat shqipe. Mustafë Xhemaili politikan, publicist, poet, është prezent me krijimtarinë e tij poetike dhe publicistike qe tridhjetë vjetë. Ai, para lexuesve dhe kritikës, me librat e tij gjithmonë solli dhe po sjellë, cilësi me vlera të qëndrueshme artistike.


Bukuria e fjalës

Libri "Dorëshkrimi nga dheu" është libri më i ri i poetit Mustafë Xhemaili, të cilën e botoi shtëpia botuese “Rozafa” nga Prishtina e që në vete bartë poezit e para të poetit! Libri ka gjithsejtë 322 vargje, siç shprehet edhe vetë poeti në hyrjen mbi dorëshkrimin. Ato janë të shkruara, kryesisht, gjatë viteve 70-ta e 80-ta të shekullit të shkuar. Veç fjalës së gdhendur me mjeshtrinë e penës, libri i Xhemailit bartë me vete dëshmitë e një kohe të ligë nëpër të cilën kaloi poeti, dhe populli ynë.

“Dorëshkrimi nga dheu” apo “Gjeografia e sëmurë”, janë dy metaforat që lidhen ngushtë njëra me tjetrën. Në mes tyre qëndrojnë dekada, që e ruajnë kujtimin e një gjeografie të sëmurë, për ta nxjerrë nga dheu si dëshmi për brezat. Libri fillonë me satirën "Kali i zi" që i kushtohet kryezventuesit të një gjeografie të sëmurë. Poeti, me bukurinë e fjalës, godet fuqishëm të shëmtuarën, të ligën, të sëmurën gjeografi. Alba është kënga e poetit, njëkohësisht dhembja të cilën ai e ndien në shpirt klithmën e saj, nga plagët e një gjeografie të sëmurë. Vetë kënga e poetit është vaji i tij: etja e Kosovës për Albën.

Si do të pij ujë në sheshin tënd
si do të hyj nëpër portat tua
përshëndetja ime për shëndetin
dhe kurreshtjen e tepruar
si do të jenë
mos do të mbetem zog i eçtuar
(“Këngët për Albën”, f.19)

I tërë vargu ndien një etje, dhembje, hapësirat e ndara dhunshëm nga hartat e një gjeografie të sëmurë. Kjo poezi është krejt mall, etje për bashkim. Kumtin e jep poeti që e përcjellë përmes dhembjeve, dhembje që dalin nga hartat e copëtuara. Duke u kthyer në lashtësinë për t’i kënduar lirshëm dhe së bashku asaj, madje deri në përgjërim që vjen si një klithje e nëndheshme:

përtej bjeshkëve të nemuna
në veriun e ftohtë
e këtu (...)
alba
po bëhet i pa durueshëm
dimri
oj
(Po aty, f.25)


Shpresa e poetit dhe lisat e atdheut

Është sëmundja e gjeografisë që ka rënduar mbi trupin e Atdheut të poetit. Sëmundje që po vuan një kolektivitet i tërë. Duke qenë vizionar nëpër këtë kohë, ai e proklamon rrugën e shërimit nga migrena që e ka pushtuar Atdheun! Është rruga e zgjimit, që vlonë brenda poetit dhe del si një metaforë për të shpërndarë dritë. Janë lisat e atdheut, ata që do ta gjelbrojnë këtë copë dhé, do ta shërojnë plagën që po rëndon. Është shpresa e poetit që po rritet bashkë me idealin për të shpërndarë freski Kosovës së bardhë, siç e quan ai. A nuk janë lisat e atdheut ata që po përballen me furtunat e erërave të kësaj gjeografie të sëmurë. Një tjetër plagë e kësaj gjeografie, është shfrytëzimi i egër që i bëhet dheut të coptuar të Albës. Është metafora e poetit, më tepër se një shpërthim i guximshëm:

Ku t'i ngulim shtyllat,
Mezhdët,
Gurët,
Unë e Ti.
(“Gjeografia politike”, f.31)

Thirrja e poetit bëhet më e zëshme, më e guximshme, duke kërkuar ngritje kundër këtijë konfiguracioni të shtrembër, e relievi të vrazhdtë, me plepa të drejtë. Ai, ligjërimit të tij, tani më ka dhënë zjarr, vrull. Prandaj, ka shpërthim deri në pikat e lotit. Ai personazh lirik, që këtu është vet poeti, gjendet i mbërthyer në sfondin e gjeografisë së sëmurë. Megjithatë mbetet i zgjuar, dhe krenar, vigjilent për fatet e Atdheut. Tkurrja e Atdheut është pjesë e kësaj gjeografie të sëmurë që poeti e trajton si në legjenda, ku nuk vlejnë ligjet, ndërsa drejtësinë e ndërtojnë manjitudat politike të armiqve dhe pushtuesve. Ndërsa ai duhet të luftojë pandërprerë me armët e tij: metaforat.

Ai asnjëherë s'pajtohet me këtë gjeografi. Kthehet deri në gjen, prej nga vetë gjenealogjia e të bukurës së dheut, e refuzon fuqishëm veprimin e manjitudave politike të kësaj gjeografie të sëmurë. Shpresa e poetit rritet, dhe shtohet si një zjarr vere, deri në shpërthim të përgjithshme për ta shëruar këtë gjeografi! Shpresa e tij ka burimin te gjenerata, të cilës edhe vetë i takon, për ta zhbërë këtë manjitudë politike dhe “për ta shëruar gjeografinë”, si thotë një varg i poetit Xhermailit në poezinë “Pas pushtimit” në librin “Netët e verës” të botuar në vitin 1982. Ndoshta në kohë kur u shkruan vargjet mbi gjeografinë e sëmurë të Atdheut, kanë mundur të duken fantastike, por vizioni i poetit i sheh ato si një mundësi e cila më vonë u bënë realitet!


Rrugët e shërimit deri te festa e çlirimit

Rruga e shërimit të gjeografisë së sëmurë nuk është lehtë. Poeti nuk merr përsipër asgjë. Ai shkruan vargje. Krijon. Por ai me armët e tij – metaforat “lufton” dhe herë-herë vdes bukur duke krijuar! Në realitet kjo rrugë ka edhe flijime, edhe gjak. Shqetësimi i poetit rritet gjithnjë e më tepër, siç ngriten edhe trazimet e tij. Ai e ndjenë në shpirt, në trup plagën e Atdheut. Rreth tij tani më harbojnë, si i quan ai mushkonjat, të cilat i kërkojnë gjakun/... Gjakun tënd e gjakun tim/ Për darkën e tyre të përhanëshme (“Ty- që të burgosën më 1981”, f.47). Thirrja e tij grishë për luftë të pa ndërprerë /Duhet t’i lëvizësh duart e të luftosh pandërprerë./ (“Ty”, f.47). Pikërisht këtu ndodhë edhe shpërthimi i atij vrulli të mbledhur kundër asaj gjeografie të sëmurë dhe shkaktarëve të kësaj sëmundjeje.

Në të njejtën kohë, cenzura e pushtuesve i heqë autorit nga shtypi, librin "Udhë e braktisur"(“Netëve të verës”). Është viti 1981. Tanimë vjenë edhe faza tjetër: ndjekja /Në zanore, në këngë e në fjalë/ (Po aty). Ndërsa kërkesa e tij për përpjekje “deri në agimin e ditës së re”, (Po aty), nuk ndalet. Poeti i takon gjeneratës së studentëve të cilët e ngritën zërin të parët kudër shtypjes së egër që po i bëhej Kosovës. Kujton studentët në mensën e tyre. Ai e ngritë deri në imagjinatë çlirimin e atdheut, për t’ia kremtuar atij "festën e çlirimit" (F.55). Është kjo imagjinata e poetit e viteve '79 të shekullit të shkuar, kur u shkruar vjersha e ndaluar (veç tjera) “Festa e çlirimit”, për t’u bërë një realitet njëzetë vite më vonë, duke mbetur edhe shumë rrugë deri tek shërimi i plotë i gjeografisë së sëmurë.


Metafora e pikëllimit

Mustafë Xhemaili, duke qenë bashkëkohës i Jusuf Gërvallës, i ruan me nostalgji kujtimet për të. Pikërisht Jusufit, ai i kishte dhënë për recensim dorëshkrimin e tij të parë poetik “Sportelet e padukshme” (1978). Metafora e dhembjes, pikëllimit, kujtimit për mikun, poetin, atdhetarin e paepur për liri, është shkrirë në poemën dhjetë pjesëshe:"Akademi solemne për Jusuf Gërvallën". Vrasja e Jusufit nga UDB-ja serbe në janar të vitit 1982, është pikëllim i madh për poetin, sepse siç thotë vetë Xhemaili në parafjalën e librit “Dorëshkrimi nga dheu” , “Jusufin e kisha shok dhe ai ishte mësuesi më i mirë në rrugën time krijuese”. Metafora e pikëllimit, vie si ngushëllim i tij. Përballja me humbjen e mikut, poetit e bashkëvizoinarit vjen tepër e dhembshme. Kujtimi është pjesë e pandashme e dhembjes. Me të ringjallet miku, poeti, vepra e tij. Kujtimin gjithmonë e përcjellë dhembja, sepse ajo është pjesë e pandashme e mungesës. Malli për mikun shkon aq larg sa poeti gjatë atij pikëllimi të dhembshëm kërkon me klithmë:

Ma merr edhe një herë këngën
se po më digjen damarët e pikëllimit
se po më bëhet gjëma mbi Gurgjaku
në shpatullën lindore të Kullës.
(Poema “Akademi solemne për Jusuf Gërvallën”, pjesa 7, f.65)

Është zjarmia që i shtohet asaj mungese, për ikjen e parakohëshme të mikut, shokut, poetit. Por dhembja e poetit Xhemaili nuk pushon, siç nuk pushojnë së dhembsuri plagët e Atdheut. Ai e ndien mungesën e mikut për t’i bërë dritë nëpër udhët e lirisë për lirinë e Atdheut. Vargu ngritet përsëri dhe shpresa e poetit gjithashtu, sepse tani më:

Ka fluturuar malli
dhe Zjarri i Janarit kanë shkuar deri te
Fusha Jote, Deti Jon e Nëna.”
(Po aty, pjesa e 9, f.67)

Dhe si ngushëllim, poeti citon thëniet e mikut të tij poet e militant:
"Vjershërimi është mundim/ që të shpie buzë varri." (Po aty, pjesa e 10, f.68). Thënie këto me të cilat poeti Xhemaili e fillon poemën “Akademi solemne për Jusuf Gërvallën”.


Dëshmia poetiko-tragjike e dheut

Epilogu si dëshmi e shpresave që vijnë, pas labirintheve e katrahurave nëpër të cilat kaloi fati i kohëve të shkuara të poetit, duke qenë të cenzuruara në kohë, vijnë si dëshmi e ruajtur me fanatizëm. Dhe këto dëshmi dijnë t’i ruajnë nënat shqiptare, ashtu siç bëri nëna e e poetit Xhemaili. Ajo e ruajti me dashuri e përgjërim, kujtimin e të birit (Dorëshkrimin nga dheu), birit të saj poet e militant, të ndjekur e të arratisur. Ajo e groposi atë dëshmi në palët e dheut, për ta zbuluar në një dite të bardhë, e, për t’ua dhënë vargjeve krahët në qiellin e lirë të fjalës.

Për fund, shtrohet pyetja nëse dolëm nga një gjeografi e sëmurë, apo na coptoi e plagosi edhe më, honeve të saja!? Është ndoshta përcaktim që mbetet i hapur në vizionin e ardhshëm poetik dhe realo-fantastik, që deomos poeti Mustafë Xhemaili do ta ndajë fatin e tij me fatin e gjeografisë së coptuar, të Atdheut të tij fizik dhe poetik.

Ky poet solli një dëshmi poetike nga dheu. Dorëshkrimin autentik me poezi, të cilin e lexonin ata që e donin lirinë dhe që luftonin për ta fituar ate. Dhe ata nuk ishin pak. Pas luftës në Kosovë nga dheu u nxorën edhe trupa njerëzish të masakruar, dëshmi tragjike, barbare, mbi ata që e donin lirinë. Krahasimi është jo i largët! Domosdo duhet të konstatojmë se nga dheu i Atdheut, gjeografisë së sëmurë, dolën dhe do të dalin dëshmi poetiko-tragjike për lirinë që Kosova e meriton.

Kjo është dëshmia poetiko-tragjike e dheut që në “Dorëshkrimi nga dheu” të poetit Mustafë Xhemailit të tronditë me vërtetësi artistike.