|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

OPINIONE

Koment

MARROK STENDAL

9 maj 2004 / TN

Edison YPI

Ngrihu nga varri, hajt t’a bëjmë një shëtitje Stendal ! Pa mblidhi kockat, lëvizi këmbët, shkunde baltën, krruaji mirë veshët dhe sytë ! Të tjerat nuk na duhen. Gati ?! Po. At’her, dëgjo; Ti ishe Ai që vajte pe muzetë e Firences, ndjeve si nisi të të rrahë shpejt zëmra duke u hallakatur nëpër ato muzera, u turbullove, u shtange, t’u morën këmbët, të kapi paniku, paranoja, u sëmure, ike nga fiqiri, fluturove, u marrose duke parë gjithato vepra arti, gjithato bukuri sublime, ndjesi qiellore. Nuk ishe as i pari as i fundit që e provove këtë bela´ që të gjeti, por meqënëse ishe i pari që shkruajte diçka rreth saj, për të të nderuar e quajtën; “Sindroma Stendal”. Por ti, mes tjerash, ke shkruar edhe një roman të hatashëm me në titull dy ngjyrat e flamurit shqiptar !

Ja, kjo tokë këtu, ku ti nuk ke qënë kurrë së gjalli, quhet Shqipëri. Është e tëra Muze’ ! Veçse në ndryshim nga Muzetë e tjerë, ato të famshmet e Firences për shëmbull, këtu, kryevepra të gjalla të Artit botëror, janë njerëzit, shqiptarët dua të them, ndërsa amiratorë, kalimtarë, vizitorë provizorë gjysëm të vdekur gjysëm të gjallë që u merren mëntë, u rreh zemra, tkurren, zgjerohen, shprishen, kërleshen, sëmuren, marrosen duke parë këto kryevepra, janë gjithçka tjetër që të ha syri; Malet, kodrat, fushat, luginat, lumenjtë, përrenjtë, liqeret, Qielli vetë.

Këta, që thua ti o Stendal, shqiptarët pra, ata që me bëmat dhe gjëmat e tyre bëjnë të sëmuren shkëmbinjtë dhe shkumbojnë qiejt, janë një rracë që Ti zor ta dish si.

Sepse ja, për shëmbull, këtu ka nipa dymbëdhjetvjeçarë që therin gjyshet e tyre. I therin për pesëqintmijë lekë të vjetra, change-in, bëje vetë, dhe pa ju bërë tërr syri, për të krijuar alibinë, venë përsëri andej nga erdhën, në shkollë, në orën tjetër të mësimit për të mësuar një vjershë patriotike për dashurinë ndaj Atdheut, domethënë ndaj këtyre të sëmurëve që sheh, male, fusha, brinja, gërxhe etj. Thuam të lutem, ka nga këto, pe Ti nga këta lloj nipërish në Firence atje ku u sëmure?!

Siç e sheh zotrote, kjo është fusha e Koplikut, e madhe goxha, sa të ha syri. Mespërmes kalon një hekurudhë. Ja traseja, shinat. Aty-këtu, si në gjithë Botën, shinat takohen tërthor me rrugë fshati si kjo këtu. Nuk ka postbllok, kurrkund në botë nuk ka aq postoplloqe sa rrugë fshati. Një ditë një Traktor me njëzet kilometra në orë u përplas në këtë kryqëzim me një tren me dyzet kilometra në orë. Me këto shpejtësi, sa të qerreve të kohës tënde, edhe sikur vetë të duash të përplasesh, zor se ja arrin. Sepse, edhe nëse me dëshirë, me vullnet të lirë, ta zemë traktoristi, ka vendosur t’i shkurtojë ditët e veta, do të ishte tjetri, trenisti, që do ta shihte nga një orë larg, ose viceversa. Ta kenë bërë me llaf traktoristi dhe trenisti ?! Zor ! Ka plot mënyra të tjera më të…shpejta. Ja te e ke kufomën e traktoristit ! Thuaj pastaj se traktoristi a trenisti nuk janë artista, dhe përplasja e rrallë nuk është vepër arti.

E sheh këtë delvinjotin ?! Dëgjo ç’thotë; “Bëra ç’bëra, bashkë me djalin, hapa një Pastiçeri në Tiranë. Mora edhe një çupë të bukur kamariere që të vinin sa më shumë klientë të hanin ëmbëlsirat që i përgatisja vet’ në bodrum. Pas tre muajsh e pashë që nuk ecte, e mbylla Pastiçerinë, mu për shkak të asaj çupës së ëmbël-sirave. Jo se nisi të më hante paratë o jo, por sepse nisi të më hantë Loqet e djalit. Aaaaaaa të lutem, ato s’ja kisha borxh.”. Hë de, ka bërë Michelangelo a Giotto ndonjë tablo a ndonjë afresk me ndonjë baba të dëshpëruar pse një çupë po ja ha Loqet djalit të tij ?!

Nuk e ke njohur, nuk kishte lindur ende kur ke rruar Ti. Quhej Lasgush Poradeci. Ky Lasgushi, dikur, në një hale’ që quhej “Shtëpia Botuese“, në një zyrë bashkë me disa të tjerë, përkthente me normë rracën tënde, Shellin, Hajnen, Gëten, Pushkinin, Mickieviçin etj. Një mëngjez Lasgushi erdhi në atë zyrë, u ul në karrike, nxorri nga xhepi një shuk gazete „Zëri i Popullit“. Brënda në shuk kishte futur një peshk të vogël, as të pjekur as të skuqur, të ngordhur. Ndejti pak, futi dorën në xhep, nxorri shukun dhe i flaku të gjitha, gazetën, shukun, peshkun, në koshin e plehrave. Jam gati të këmbehem me ty, domethënë të vete të futem unë në atë gropën e baltosur nga dole ti, e ti të vish të rrosh të shkruash të bësh ç’të duash këtu në këtë vënd muze’ po më the pse, kush, kur dhe ku prej krejt historisë së Botës, ka këputur një si kjo e Lasgushit.

Nuk është e vërtetë se vetëm po të biesh në një gropë të thellë a në varr nuk del dot. Nga varri, ja ku je ti që dole për bukuri. Mund të biesh në një hall e nuk del dot ! Ja vlonjati, dëgjo pse i digjet gjoksi, dëgjo në ç’hall ka rënë, dëgjo ç’mall e ka marrë; “Më parë të rrasnin pesë vite në burg po të vidhje një pulë, tani s’merret kush me ty edhe gjithë Vlorën po e vodhe“.

Këtë barrakë, ose kioskë si i themi ne, në këtë majë mali e ka ngritur një fshatar nga ai katundi atje tej mes malesh, mes mjegullash, nja katër orë prej këtu. E ka nisur para dhjetë vitesh. Sot një tullë, nesër një shufër hekuri, pasnesër një kovë zhavorr, një ditë tjetër diçka tjetër, ka aritur deri këtu siç e sheh. Bosh, mbyllur, për ibret, kurrkush nuk i vjen as për kafe as për dhallë as për kurgjë. Është llaftarisht fukara, nuk ka asnjë kacidhe, buk’ të hajë nuk ka, por t’ja mbash në lule t’ballit nuk heq dorë. Shpreson, dëshiron, ëndërron, nuk epet, pret. Si thua, a ta pagëzojmë biznesin e tij të ardhshëm të lavdishëm që do të pushtojë Botën; “Mc’Byrec“?!

Shihe si e ka quajtur kompaninë e varrimeve dhe varreve ay që të përcjell matanë me varrin si ta duash; “Fatmirësia“. Allah-allah, qef i madh, fat i madh, fat i mirë shum’ të kallesh në gropë, në varr, andej nga mezi dole Ti.

Ja ky tjetri ! Pa shih, ka nisur të ndërtojë një pallat. E ka çuar në katin e dytë. Mbi mur, mu në ballë të dykatëshit të tanishëm, dymbëdhjetëkatëshit të ardhshëm, me gërma të mëdha; “Ka nisur shitja e apartamenteve“. Ou, ka nisur shitja e apartamenteve edhe të katit të dymbëdhjetë, atyre që dihet a s’dihet nëse do të mbarojnë pas nja dy vitesh ! Dëgjo Stendal; T’i griva këto çika kocka që të kanë mbetur, e jo në gropën nga dole, por mu në hale’ do të t’i hedh po më the se diçka e tillë të ka vajtur ndonjëherë ndërmënt.

A do’ të shpje të shohim ndonjë vënd historik, ndonjë shpellë a kështjellë nga ato që ti sëmuresh po t’i shohësh, se ka plot të tilla këtu ?! Edhe vemi, por më mirë s’po vemi, se edhe po të vemi t’i themi, ta pyesim fshatarin, banorin lokal, mësuesin a ndonjë tjetër, ke për të parë se si në vënd të historisë turbulluese të shpellës a kështjellës do zerë të na tregojë historinë e tij; Unë kështu, unë ashtu, unë athere, unë tani, frymën do na e marri, me barrë do na bëjë. Prandaj lëre, më mirë të turbullohen tu merren mëntë shpellave dhe kështjellave se sa neve.

E sheh këtë ditziun mbi fuoristradë ? Më parë kishte Benz. Meqënëse i pëlqen të udhëtojë, shtoi ca para dhe mori këtë fuoristradën. Kur ishte me Benz, e grinë policat me gjoba. Tani që e shohin mbi makinë të lartë kujtojnë kushedi çoç është bërë, kushedi ç’pozitë ka marrë, mëndje polici aq, dhe kurrë nuk e ndalin.

Ka shpëtuar nga gjobat korbi, por e ka marrë malli për policat, se edhe këmbente ndonjë llaf a ndonjë shaka me t’a.

E sheh atë tipin me kapele republikë atje tej ? Ka gjithato vite që shkruan-shkruan-shkruan pa pushim vëllai. Pak ose aspak e lexojnë. Por nuk mërzitet, dhe nuk ndal së shkruari. E ka kuptuar, e di, e ka gjetur kleçkën, çelësin, sekretin, arsyen, pse-në. Thotë se ky Popull, domethënë populli i tij, populli mijëravjeçar shqiptar që i bën me dhimbje koke malet, është gdhë, nuk di të lexojë, nuk është pjekur ende, nuk di t’i çmojë vlerat “intelektuale”. Në të vërtetë, ky qyq që thua ti, e di pse nuk lexohet, e di pse krrupën ta ngjall ?! Sepse fjalët nuk i nxjerr nga lëngu i thellësisë së oqeanit të brëndësisë, por nga thatësira e cektësisë së gjirizave të jashtësisë. Po hajde fol me të se. Populli, thotë, ay e ka fajin. Dhe më interesantja është se ky, ky që mes tjerash, i ka aq qef citimet dhe proverbat, për shëmbull atë; “Krruaj zgjeben tënde”, vete e bën krejt të kundërtën, e ka shtënë Perëndia veçse të kërruajë zgjebet e të tjerëve. Thuam ather’ të lutem, si, si si të mos sëmuren nga sindroma jote, si të mos deprimohen, si të mos u merren mëntë këtyre maleve, si të mos dridhen këto Liqere, si të mos shkumbojë ky det epileptik.

Kjo turma që po kalon janë ish të burgosur shqiptarë, burgosur, as nga serbë as nga grekë, por nga të tjerë shqiptarë. Po kthehen nga një protestë jashtë Parlamentit shqiptar. Parlamentin, plot me parlamentarë burgosës brënda, rrethuar me policë, makina dhe tanke nga jashtë, e zuri frika dhe u tha policëve t’i rrahin. Ja, i sheh ata dy të gjakosurit ?! Por, prit-prit, s’mbaron këtu, ka edhe më. Jo vetëm i rrahën e po i rrahin, i gjakosën e po i gjakosin, i burgosën e po i burgosin, por edhe po i quajnë revanshistë, dhe, ç’ka është….s’di si ta them, s’di si ta quaj….tmerr, lemeri, llaftari, turp, pocaqi’, kërkesat e tyre, po këta rrahësa, këta burgosësa, këta gjakatarë, i kanë shpënë të shqyrtohen, të analizohen, të gjykohen në ca komisione të botës që nuk kanë as haberin më të vogël, që nuk kanë asnjë ide nga punët e shqiptarisë. Të duket çudi ty, dhe ndoshta nuk beson, dhe ndoshta krishtin kjo pamje e përgjakur ta kujton, por ja që kështu është, kjo tokë plot me Krishta dhe kryqa është.

Kjo rrugë ku po kalojmë ka emrin e një atentatori, domethënë të një vrasësi. Se mos është e vetmja ! Rrugë e sheshe të tilla, plot Shqipëria. Të tilla u a vinit emrat rrugëve dhe shesheve ju atje në Francë dhe në Firence?!

E shoh që po të lëkunden këmbët nga këto vepra arti. Mos na vjellësh ore ! Hajde ndërrojmë rrugë. Inshallah tjetra na qëllon si e ke qef ti, surreale, pa emër, pa numura, pa adresa, si n’at’ botën ku po jeton i vdekur ti tani. Apo edhe atje ka një çikë më tepër rregull se këtu ?! Pa shih, pa shih; Zure në gojë shkopin, bëj gati qenin. Ky që po kalon me Benz të madh të zi është ministër. I ka shkrepur në kokë t’i numërojë shqiptarët, tu gjejë emrat, adresat, të gjitha. Domethënë të numërojë dhe të emërojë një nga një qimet e bythës së vet. Bëhet kjo ?! Është edhe goxha i kënduar. Nuk di a ka dëgjuar gjë ai për atë specialitetin e preferuar të Lasgushit “Tavë peshku me ZP”. Do ta pyes ndonjë ditë.

Si thua Stendal, i japim fund për sot ? Boll, janë aq shumë, të sëmuresh e të ngordhësh po deshe nga gjithë këto bukuri. Nejse, pe vetëm diçka nga Shqipëria e varfër, me më tepër Benza se sa gomarë, më tepër celularë se sa shqiptarë. I fort’ ky muzeum, ë, dhe i mir’ shum’, e pakta për të vdekur, e shumta për tu marrosur. Ik tani, zbërtheji kockat si i kishe, kujdes mos ngatërro gropën, gjej tënden, mbulohu me baltë, dhe mos u anko kot, si poç je, gjë prej gjëje s’ke.