Gjuha shqipe në vizionin artistik të Kadaresë

23 prill 2004 / TN

Nga Prof.dr. Gjovalin SHKURTAJ

Këto ditë Shtëpia Botuese ALBAS vuri në qarkullim librin Kadareja dhe fjala shqipe, me autor Tefik Caushin dhe prof.dr. Gjovalin Shkurtaj, në të cilin renditet një fjalës i shkrimtarit me rreth 2000 fjalë të rralla ose pak të përdorura, shqipërime, fjalë të reja ose kuptime të reja të fjalëve të njohura, fjalëformime të gjithfarshme, shumica e të cilave nuk gjendet as në Fjalorin e Gjuhës së Sotme Shqipe. Libri hapet me një studim, në të cilin përvijohen tiparet kryesore të punës fisnikëruese me fjalën shqipe të Ismail Kadaresë, duke e vlerësuar këtë si një kontribut me vlerë të jashtëzakonshme për kulturën kombëtare. Më poshtë po botojmë pjesë nga libri Kadareja dhe fjala shqipe.

Shumë është shkruar e folur për vlerat letrare dhe artistike të Ismail Kadaresë. Arsyeja ka qenë dhe mbetet befasimi aq i këndshëm që përjetojnë lexuesit nga stili dhe formësimi gjuhësor që ndjen shkrimtaria e këtij mjeshtri.

Në mënyrë të vecante shquan mjeshtëria e tij në lëmin e fjalorit. Ai shkruan në gjuhën letrare standarde, cka do të thotë se u përmbahet po atyre normave drejtshkrimore dhe gramatikore të shqipes së sotme, njësoj si pjesa dërmuese e krijuesve shqiptare, porse kjo nuk e pengon atë aspak për të shprehur vetiakësinë dhe vecantitë e tij gjuhësore.

E vecanta e Ismail Kadaresë, pra, mbetet pikërisht në fushën e fjalëve dhe ka të bëjë me "lëndën" që zgjedh dhe përdor ai, me hapësirat prej nga vijnë prurjet leksikore dhe mjetet fjalëformuese, por edhe me atë proces shoshitjeje e shqyrtimi të përhershëm të këtij krijuesi për të shtuar ato lloje fjalësh e shprehjesh që u shkojnë për shtat dhe meditimeve të tij krijuese dhe tematikës që ai trajton në veprat e veta. Ai vëzhgon e dëgjon cfarë thuhet, shfleton dhe vjel në dokumente të mocme të shqipes, grumbullon dhe pastaj përzgjedh me durim dhe, pavarësisht nga ato që nden gjuha në gjithë larminë e gjerësinë e saj, i vihet edhe një punë të ngultë përpunuese e krijuese.

Ismail Kadareja është një fjalëkrijues gjithmonë i vecantë, i etur për rrjedha të reja të fjalës. Ai është një shoshitës i paepur i leksikut dhe i frazeologjisë shqiptare; mbledh dhe grumbullon prej trevave të ndryshme, por edhe përpunon e rikrijon pa u ndalur fjalë, terma e mënyra të thëni që nuk i kishte më parë as gjuha e folur letrare, as letërsia para tij. Në mos tjetër, ai përtërin sadopak kuptimet dhe përdorimet e fjalëve të njohura, rigjallëron fjalë të mocme të trevave veriore e më gjerë, lëmon dhe përditëson kuptime e përdorime të tyre dhe, në përgjithësi, kryen pa u lodhur një punë prej zejtari të sprovuar e të papërtuar. Disa studiues e kishin vënë re këtë cilësi të stilit e të ecurisë krijuese të Kadaresë, por pa u ndalur enkas e ngultas në kundrimin, shqyrtimin dhe vlerësimin që meriton.

Vetëm studiuesi Tefik Caushi, i cili është ngulur në studimin e veprës së Ismail Kadaresë, në mënyrën më të përkushtuar dhe të thelluar, pasi ka qëmtuar e vëzhguar për kohë të gjatë edhe fjalësin e veprave të Kadaresë, ka nxjerrë se në prozën e tij ka rreth 2000 fjalë dhe forma a kuptime fjalesh, shumica e të cilave nuk gjenden në Fjalorin e Gjuhës së Sotme Shqipe. Kur lexova atë pohim dhe fjalësin e sjellë prej tij te "Kadareja përmes pasqyrave" më përshkroi një si drithërim i përzier me kërshëri e dyshim dhe me vete mendova "shumë fjalë të tilla paska, pa të shohim a është e vërtetë që nuk i ka Fjalori!"

Dora-dorës që kryeja këtë sprovë përqasëse u befasova me atë hapësirë të gjerë dhe me atë prurje të shumëkahshme që nden procesi krijues i përzgjedhjes, i fjalëformimit dhe i përpunimit të fjalës shqipe në prozën e Kadaresë. Në fillim u vura të shkruaja një recension të hapur për librin: "Kadareja përmes pasqyrave", me synimin që të ndalesha gjerë në këtë cilësi të gjuhës së Kadaresë, por shpejt e lashë atë pune, sepse libri trajton shumëcka nga jeta dhe vepra e Kadaresë në një plan që u intereson më shumë kritikëve, historianëve të letërsisë shqiptare dhe studiuesve të thelluar, kurse një shqyrtim për gjuhën si procedurë e mbrujtjes dhe e formësimit të ideve dhe stilit të Kadaresë, do t'u duhej në radhë të parë shkollarëve dhe mësuesve të shumtë që ua do puna të merren ditë për ditë e orë për orë me tekste konkrete nga veprat e shkrimtarit.

Në mënyrë të vecantë duhet të shihet se si bëhet "kadareiane" edhe shumëcka që ka qenë dhe është përfushë në dialektet e shqipes, apo edhe në letërsinë shqiptare paravajtëse, por që kishte mbetur atje e tulatur dhe e pavënë re nga krijues të tjerë, ndërsa Kadareja, ky fjalëpërtërites dhe figurëgdhendës i pakundshoq, duke i rimarrë e vënë me dorë mjeshtri në ngrehinën artistike të prozës së tij sikur na "hypnotizon" me atë fantazmagori leksikore të gjithënduershme, aq sa na duket sikur shumëcka aty vjen për herë të parë apo, në mos tjetër, rishtazi dhe shumë e pëlqyeshme.

Mund të thuhet se Kadareja shquhet më shumë se cilido tjetër prej bashkëkohësve të vet, pikërisht për prurjet fisnikëruese të fjalëve anësore apo edhe thjesht krahinore e dialektore, shoqëruar edhe me një përtëritje a shndërrim të kuptimeve dhe të mjeteve fjalëformuese të tyre, duke u dhënë kështu një risim që të kujton shkëlqimin e "rrëgjatëve" (relikave) të mocme në dorën e argjendarëve të sprovuar.

Kështu, mund të përmendim se gati në të gjitha botimet e këtij dhjetëvjecari të fundit, krahas përimtimeve e tëhollimeve të panumerta që ai ndërmerr në përpunimin e ligjërimit të veprave të veta, vihet re një etje e pashuar e Kadaresë për fjalë të trevave veriore e verilindore. Në mënyrë më të spikatur duket kjo te "Ra ky mort e u pamë". Bashkë me lëvrimin e temave që kanë të bëjnë me Kosovën e luftën e saj, si dhe për kanunin e gjakmarrjen vëllavrasëse në malësitë e Veriut, ai na sjell dhe një pasuri të begatë fjalësh, kuptimesh, frazeologjizmash, që mbajnë "aromë gege", packa se shumë prej tyre, ashtu sic ka hetuar studiuesi Tefik Caushi, janë edhe të rralla e mund të mos gjenden as në Fjalorin e Gjuhës së Sotme Shqipe.

Ndërkaq kjo nuk mbetet vetëm në lëmin e gjuhës së personazheve apo në kufijtë e ngjyresës së mjedisit. Kjo po, por ai pykëzohet thellë në fjalët e mënyrat e të thënit të trojeve verilindore dhe merr se andejmi jo vetëm lëndë të gatshme (fjalë, frazeologji e figura), por dhe tharmin e rikrijimit sipas atyre gjedheve. Kështu, kur ia hyn një shqyrtimi e analize të ligjërimit të veprave të Ismail Kadaresë nuk mund të mos mahnitesh me ate cka gjen aty.

Në mënyrë të vecantë duhet të theksojmë faktin që Kadareja, pikërisht në moshën e pjekurisë apo të kulmit të tij si krijues, u është kthyer e rikthyer edhe veprave të tij të mëhershme për t'ia shtruar edhe ato një përditësimi dhe përpunimi gjuhësor mbi bazën (e në hullinë) e gjedheve dhe të udhës së tij të fjalëkrijimit edhe si qëllim mirëfilli gjuhësor, pra jo vetëm si një punë stili.

Gjuha tek Kadareja nuk është vetëm mjet, por edhe një mëtim a zotim i tij parësor, ndaj të cilit në cdo faqe e rresht të prozës së tij lë edhe një si vragë përkushtimi të thellë. Ideja se shqiptarët kanë qenë dhe mbeten pjesë e Evropës dhe evropiane në shpirt e në kulturë vrujon gjithandej nëpër nëntekstin e prozës së tij, duke u përthekuar këndshëm sidomos nëpërmjet hershmërisë dhe formave të qëmocme mendësiore e gjuhësore që ai qëmton e sjell mjeshtërisht.

Le të shpresojmë se mundi dhe mëtimi i mbarë i kësaj nisme t'u vlejë sadopak shkollarëve e mësuesve të gjuhës shqipe e të letërsisë shqiptare. Me siguri prej vlerësimit e verejtjeve të tyre ne do të nxitemi për të shkruar edhe libra të tjerë të kësaj natyre për autorë të tjerë që do ta plotësojnë më tej këtë kolanë.