|  KULTURĖ  |  HISTORI  |   POLITIKĖ  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI 

 

OPINIONE

 

   
 

Sali Ēeku shembull frymėzimi pėr gjeneratat qė vijnė 

 
 

 
  

15 prill 2004 / TN

  • Meritat nuk kanė lindur nga ēasti. Asgjė nuk ėshtė rastėsi.

  • Veprimet e Salihut ishin ne kontinuitet gjėrė nė ramjen e tij.

  • Do tė shkruash  edhe pėr mu njė vjershė mė tha. Diēka qė do ti vie era gjrihmonė Pranverė.

Shkruan: Januz KRASNIQI

Ai ishte pak mė i ri dhe nuk i takonte  gjeneratės sime, ndaj edhe unė nuk e njihja nga fėmijėria e hershme. Ishim  pothuaj se tė tė njėjtit fshat, sepse kishim tė pėrbashket edhe shkollen edhe  mėsuesin, kishim ujin edhe ajrin. E njoha mė vonė, e njoha atėher kür veē kishte filluar tė brengosėj pėr fatin e  popullit tė vet. Pasi kishte mbaruar studimet ishte kthyer qė tė punoj nė  vendlindje nė Deēan. Kėtu edhe fillojnė pjekjet tona tė para. Nė fillnm ishin tė rralla. Po sa shtoheshin problemet dhe sa vinte e ēėshtja e jonė nė  Kosovė vėshtėrsohej dhe bėhej gjithnjė e mė e rendė dhe serioze, kontaktetet tona filluan dhe rriteshin. Ne tė  gjitha bisedat pa pėrjashtim ai fliste se si duhet qė nė tė jemi shumė serioz ne punė dhe se detyrat gjithnjė ashtu duhet kuptu.

Tė jemi vetmohues dhe tė sinqert. Qė ti kushtojmė shumė kujdes shkollmiit tė njerėzve dhe aftėsimit tė tyre se e kemi vėshtirė mė shkaun. Mė kujtohet kur thonte duhet tė kemi kujdes sepse ishim tė rrethuar dhe se puna dhe aktiviteti ynė pėrcilleshin nga UDB-ja dhe shpesh edhe nga disa naiv nga tanėt. Andaj duhej ecur thonte sikur nėpėr teh tė briskut. Ndryshe punėt ngelnin ne gjysėm rruge. Nuk guxon tė na diktojnė. Veēmas do e veēoja periudhen e ndrrimeve mė dhunė tė kushtetutės nga ana e Serbisė dhe tė tubimeve masive. Duhej mė ēdo kusht qė ne vet shqiptarėt kinse tė pajtohemi pėr ato ndrrime qė i kishte servu regjimi kriminal i Beogradit. Kishte dilema a tė dilet haptasi. A mos  ėshtė heret tė dilet ashtu. Kush duhej  tė marri pėrgjegjėsinė. Mos po ngutemi e prishet puna etj.

Dhe pasi e kishte mendu mirė e mirė, ai mbledhi rreth vetit shumė intelektual nė tė cilet kishte besim dhe u tha:”Mė asnjė qmim nuk do i pranojmė ato ndrrime tė kushtetutės qė i propozon serbija. Pas tyre mshifet rrembimi i autonomisė dhe mė tej pushtimi klasik.i Kosovės Duhet bashkėpunu mes veti nė mėnyrė qė ne bisedime mė popullsinė tė kemi mendime tė njejta.Mu mė tha se ti do tė gjesh dhe bisedosh mė njerėz qe ti u beson dhmth. nga ato srtuktura qe vinin si perfaqėsues nga Prishtina.” Unė gjeta pėrkrahjen shumė tė sinqert nga Qazim Zymeraj  Ky mė tha sė nese ju veq keni vendosur ashtu do tė jem mė ju gjėrė ne fund.

Po ashtu duhet pėrmendur se pa rezerva dhe me shpirt na ka pėrkrahur edhe aktivistja nga Prishtina zonja Abrashi qė atėherė mbante njė funkcion nė Prishtinė. Bile kjo e sugjeroj Salihun se asesi nuk guxoni tė zbuloheni, por nė tė njejtėn kohė as ndrrimet nuk do t'i pranoni. Salihu nuk fliste me tė gjithė nė grupe, por veēmas me secilin dhe u jepte kėshilla se si tė veprojnė por edhe u jipte guxim. Ashtu u veprua dhe ndrrimet nuk u pranuan nė Deēan dhe aty u shėnua humbja e parė tė cilen as qė e kishte marr me mend Jugosllavija e atėhershme. Pas kėtyre aktiviteteve populli tashmė kishte fillu t'i dallon bijėt e vet tė vertet. Kėshtu, Salihu mė disa shokė fitoi edhe njė besim tė madh dhe tė gjerė nė tėrė territorin e komunės po edhe nė qarqe intelektuale ne Kosovė. Ashtu siq kishte fitu njė autoritet nė popull, ai poashtu kishte fillu t'u bie nė sy edhe qarqeve shoveniste serbe dhe atyre karrieriste shqiptare.

Tashmė diēka veē levizte. Kishte fillu tė zgjohet ndjenja e fort kombėtare. Fitohej dhe krijohej besimi nė intelektualė pėrmes sjelljėve dhe veprimeve individuale. Kėtu si shembull shėrbente Sali Ēeku. Po ashtu situata u rėndua gjatė dhe pas tubimeve masive. Nė ato tubime gjatė gjithė kohės ishim tė pranishėm. Veēmas Salihu ne mesin e tyre si gjatė shkuarjės nė Prishtinė po edhe nėpėr mjedise tė ndryshme. Ai pėrsonalisht ka shku gjerė nė Qyshkė tė Pejės me demonstrues dhe ishte kujdes pėr ushqime dhe veshmbathje. I udhėzonte se si duhej vepru, tė kenin kujdes, mos lejonin brenda tyre tė infiltroheshin elementet kriminale udbashe, sepse udbeja jugoslave kishte angazhuar numėr tė madh udbashėsh shqiptar-vullnetarė qė tė futeshin nė mesin e njėrzėve dhe tė ua prishnin rregullin dhe diciplinėn e protestave. Duhet theksuar veēmas fabrikėn e mobiljeve masive ku pjesa dėrmuse ishin punėtorė tė rinj si dhe fabrikėn e autopjesėve. Tubime, ashtu siq quheshin atėherė kishte nė tėrė komunėn.

Kishim tubime edhe nė Shkollen e Isniqit ku kishin ardhur edhe nga shkolla e Prapaqanit. Aty kishte reth 120 profesorė dhe personel arėsimor. Nė tė gjitha pa pėrjashtim merrte pjesė Sali Ēeku i cili i frymėzonte, i pėrkrahte dhe premtonte se kurrė nuk do e lėshojmė Kosovėn nė duar tė Serbisė e tė bashkėpuntorėve tė tyre nga ana shqiptare qė edhe nuk ishin tė pakėt dhe mbrojtja e integritetit tonė nga regjimi  serb pėrmes luftės mė armė duhet bėrė mė menquri tė jashtėzakonshme. Atė kohė Kosovėn e kishin vėrshu ushtri e polici e shumtė e Serbisė, e kishin vėrshu edhe politikan tė tė gjitha ngjyrave. Po ne nė Deēan na kishte ra hise numri mė imadh i tyre. Ata  thonin se nė e kemi mė shumė Deēanin ne kujdes dhe se kėtu jemi pėr tė mos leju tė ndodh asgjė. Ata e kuptonin fare mirė sė ēpo ndodh, por  nuk dinin se ēka bėnin. Ishin tė hutuar.

Dhe duhej qė ne tė bėnim njė vlėrsim tė situatės nė komunė. Ishte njė luftė e madhe dhe shumė e rrezikshme. Ishte hapur fronti. Unė jamė pjesmarres i gjall i asaj mbledhje qė atėherė karieristet krahinor shqiptar po si qetniket serb e quanin mbledhja famoze.Ka edhe te tjerė qe janė akoma gjall. Nė atė mbledhje Sali Ēeku ishte njeriu qe ia epte kahjen e duhur.. Merrnin pjesė disa gjeneral nga Beogradi, udhėheqes te lart nga serbija shoveniste, karierist nga komuna dhe Prishtina.Mjaft tė mirė e ka patur qendrimin Nebi Gashi kryetar i kryesis se Kosovės por jo te tjeret shok te tij. Me diskutimet e tyre si te gjeneraleve e poashtu edhe te krytarit te atėhershem te komunės dhe te disa te tjereve u kerkua me kėmbngulje qė tė burgoseshin nė mėnyrė masive dhe tė denoheshin ashpėr tubimet dhe tė shpalleshin terroriste. Salihu ma ka dhėnė mue fjalėn. Ashtu si ishim marr vesh edhe e bėra diskutimin tim. Bile edhe ma ashpėr. Kėtė diskutim timin e pėrkrahu edhe Sali Kastrati. Edhe disa tė tjerė na pėrkrahėn. Fjala pėrfundimtare i takonte Sali Ēekut.

Ai nė fund tha:

"Kėto tubime janė tė arsyshme dhe tė vonuara bile. Serbija nuk mundet me e suprimu kushtetutėn e Kosovės. Kosova ka udhėheqjen e saj dhe ka popullin e vet. Kosova ėshtė nė shtėpin e saj. Ajo nuk lyp asgje nga Serbija vetėm  kėrkon qė Serbija tė rri nė punėt e veta dhe mos tė pėrzihet nė punėt tona. Kosova ka zot". Kėtė qėndrim tė Sali Ēekut e pėlqeu dhe e pėrkrahu pjesa dėrmuese nė Komunė dhe populli e tha: Jo - nė dy tė madhe Beogradit nė Kosovė.

Humbja e dytė e madhe..."Populli ka tė drejtė, ai nuk pajtohet mė ndrrimet qė i preferojnė okupatorėt nga Beogradi. Rinia kėrkon tė drejtat qė u  takojnė dhe se tubimet janė tė lira dhe tė drejta”. 

Tė parėt Sali Ēeku me shokė, nė ballė tė rinisė, intelektualėve dhe masės sė gjėrė. Mllefi tashmė kishte shpėrthy. Bisha ulurinte e tėrbuar. Ishin tėrbu edhe disa nga karrieristet tanė si ne Deēan ashtu edhe nė Prishtinė. Salihu nuk kishte gajle.

Ē’po ndodh mu nė Deēan? - thonin tė hutuar bishat serbe po edhe disa nga radhėt shqiptare.

Nuk kuptonin. Dhe prej kėtu gjeneralė serbė dhe bashkėpuntorė te tyre shqiptarė bėnin plane haptas pėr izolime, burgosje  dhe likuidime mėshefta tė intelektualėve dhe veprimtarėve tė vendosur.

Kėnd tjetėr pos Sali Ēekut me shumė shokė e bashkėpuntorė tė tij. Sė dyti, Qazim Zymeri mė tregoi personalisht se kishte ra nė njė informacion ku bėhej njė plan me mė arrestu mue. Mė tha se duhej tė ruhesha shumė e veēmas duhet njoftuar Salihun. Qazim Zymberi gėzonte njė autoritet si burrė i ndershem dhe tė cilit mund t'i besohej shumė. Nė atė kohė ai e kishte vėllaun tė burgosur ne izolim nė Serbi. Po sa ishte lėshu nga izolimi ai msheftas kontaktoi me mu dhe mė porositi t'i tregoi Salihut se duhej tė mshifej, sepse atje e kishin pytur  shumė pėr Salihun, por edhe per shokė tė tjerė. Bile me tha se nėse e zejnė Salihun mu  tha do tė mė vrasin sepse do tė kuptojnė se nuk kanė mundur tė nxjerrin asgjė prej meje.  Thonin se Ai ėshtė mbajtur nėn hetime gjatė izolimit me njė qendrim tė fortė e burrėror. U ka qėndru burrėrisht torturave.

Sali Ēeku e bėri publike, sė vrasjet e protestusve ne Deqan, qė pushtusit serb i kishin shpallur si vrasje tė protestusve mes vete, ishin bėrė nga policija dhe ushtrija. Ai hartoj njė proqesverbal me konstatim, se vrasjet ishin bėrė nga qetnikėt serbė tė veshur me uniforma ushtarake e policore. Ai bile e dha edhe llojin e armėve dhe mėnyren sė si ishin bėrė vrasjet. Ketė konstatim ia kishte dhėnė ne besim njė atdhetar yni qė punonte nė polici. Kjo shpallje e kishte bėrė rrėmuj nė tėrė pushtetin e asaj kohe si nė Kosovė e Beograd. Shkroi edhe “Intenpendent” e Londrės.

Pas Janshes nė Sloveni qė kishte zbulu disa sekrete tė ushtrisė qetnike Jugosllave pėr inskenimin e njė lufte nė Kosovė, ishte publikimi i dytė i Sali Ēekut pėr planet e pista pėr likujdimin dhe pushtimin e Kosovės. Kjo e komprometoi shumė dhe e informoi opinionin ndėrkombėtar pėr planet e ndyta tė regjimit Millosheviqian. Pra ishte humbja me e madhe qė deri atėher e kishte psu ky regjim i ndytė mu nė Deēan. Sali Ēeku kėtu edhe e mbante barrėn kryesore...

Pasuan kėshtu shumė masa represive ndaj atėdhetarėve tė vendosur. Ndaj atyre qė mbi ēdo gjė kishin interesat e atėdheut tė vet. Salihun e kėrkonin ne ēdo vend. Ai tani u largua nga puna dhe vetėm msheftas duhej tė vepronte. U larguan edhe shumė shokė tjerė. Tani u kishte marr shumė ajomė karieristėve tanė tė cilet u vendosen nėpėr poste dhe ndiqnin po si langojtė shokėt e tyre sipas udhėzimeve qetnike serbe. Nė kėtė situat Salihu tha: shokė ka zgjidhje. Na do ta luftojmė serbin gjėrė sa t’i ēbimė nga kėtu. Do ndrrojmė taktiken.

Do tė hartojmė satutin e komunės dhe do tė nxjerrim tė gjitha aktet juridike ne bazė tė kushtetutės sė Kaqanikut. Do  ta vejmė nė jet atė. Do tė krijojmė pushtetin tonė paralel. Ashtu edhe veproj. Formoj njė grup profesional tė cilet edhe hartuan Statuin e komunės. Formoj kėshillin kordinues tė partive pėr komunė. Kėto ishin forma qė mundėsonin mbajtjen gjallė tė frymės sė popullit. Por burgosjet, rrahjet, maltretimet veē sa rriteshin. Nuk mbet gati asnjė nga intelektualėt dhe veprimtarė tė dallur pa u ndjekur e burgosur.

Kėshtu shumė nga ne edhe u  arratisėm jashtė. Bile posa kishte ndėgju pėr arratisjen time menjėherė kishte ardhė qė tė mė takoj te njė dajė i imi Muhamet Imeraj nė Zvicėr, ku edhe po qendroja vetėm pėr pak ditė. Sa hyri me tha, a ėshtė ky vellau i Esatit. Po, ia pohova me lėvizje koke. Esatin e njhte. Ai kishte njė shitore ne Isniq. Aty, msheftas takoheshim shumė shpesh. Aty hynim ndaras kinse pėr tė blerė dhe Esati nga dera tjetėr na fuste brenda ne odė.

Nga ai shprehej njė dhimbje e madhe pse edhe unė isha largu nga vendlindja. Nė ndarje mė tha: “ Pasha bukėn vetėm pushka e rregullon kėtė punė”. Beteja e parė dhe mė e madhe e fituar gjerė atėherė ne Kosovė. Kosharja e parė mund tė thėmi. U  munden Bajlozėt. Bile nė paqe. Ndėr  tė paret nė kėtė luftė ishte Sali Ēeku.  Intelektual aqė i fortė qė ishte. Aq i  vendosur.

Sali Ēeku detyrohet  edhe tė arratiset dhe tė punoi nė mėnyrė  ilegale. Ishte ky aktivitet i parreshtur i tij vetėm e vetėm pėr ēėshtjen kombėtare. Meritat nuk kanė lindur nga ēasti. Asgjė nuk ėshtė rastėsi.

Ai nuk u ndal. Filloj aktivitetin e tij tjetėr politik e ushtarak. Por tani jashtė vendlindjes.

Punaj pa u ndalur dhe pa kursyer as shendetin e tij n‘drejtim te ngjalljės se ndjenjės se unitetit dhe atėdhedashurisė ne mergaten shqiptare ne diaspoor.Veproj ne Gjermani dhe Zvicerr. Ne shqiperi e gjetk.Organizoj dhe ndihmoj ne internacionalizimin e qėshtjės sė Kosovės. Organizoj demonstra tė bashkatėdhetarėve si ato qė mbahen mend pėr nga masiviteti ne Bon, Gjenvė dhe gjith Evrpen.

Formoi fondin qė mė vonė do tė ndihmonte krijimin  e njėsive ushtarake, pėrgaditjen dhe stervitjen e tyre nė nivelin  mė tė lartė si nė Shqipėri e gjetiu. Ai i krijoj ato dhe vet u priu nė hyrjen nė Kosovė. Atje krijoi dhe armatosi njėsitet tjera nėpėr disa qendra nė tėrė Kosovėn.

Ai mė shoket si Saim Tahirj, Adem Jashari, Xhemail Berisha, Fadil e Agron Tolaj, Rrustem Bruēi dhe shumė tė tjerė do t’u prin edhe personalisht nė shumė ndėrmarrje tė aksioneve anė e mbanė Kosovės. Do tė u hy ne hak qė pėr shkak tė natyrės sė kėtij punimi nuk mund tė i permendi emrat edhe tė shumė bashkėluftėtarėve tjerė tė tij. Por mė mban shpresa sė nė njė tjetėr shkrim do tė mund tė pėrmbledh veprimtarin e Sali Ēekut dhe tė shokėve tė tij nė mėnyrė mė tė gjithanshme.

Kėshtu, me formimin e bazave tė para ushtarake nė Kosovė, Salihu me shokė krijuan parakushtet pėr zgjėrimin gradual dhe krijimin e njė ushtrie tė fortė dhe tė pėrgaditur tė mėvonshme. Salihu pėr tė gjitha veprimet vėnte nė dijeni Parinė e Institucioneve tė Kosovės dhe vepronte po ashtu me dijenin dhe udhėzimet e tyre. Do pėrmendur sė pėr tė gjitha veprimet merrte udhėzime tė drejtpėrdrejta nga i ndjeri Fehmi Agai. Ishte nė lidhje edhe me vet Ibrahim Rugovėn.

I afrohemi luftės sė madhe, asaj ballė pėr  ballė e fyt mė fyt. Lufta e Kosharės. Pak para se tė nisej ne front pata njė bised telefonike, Do tė  shkruash edhe pėr mu njė vjershė me tha, ama diēka mė mirė se gjithė tė tjerat qė ke. Diēka qė do ti vie era gjithmonė Pranverė. Bėra njė pushim duke menduar se ēfarė mė thonte. Mahitem o  Januz Krasniqi tha. Nuk do ta lėshojmė lapsin nga dora e as pushkėn pasha besėn. Do tė takoj dhe do tė tregoj shumė gjėra kur tė kthehem. Mė premtoi dhe u ndam me njė pėrshendetje. E dija se ai pėrgaditej pėr diēka tė madhe.

            Atėherė kur hutu shumica ishin /
            E vale rrėmbyese kishin rrėmby Kosovėn /
            E Serbi kish ēue krye /
            Msy me hy n'Kosovė /
            I betuar: O vdek, o me fitu /
            Se nuk e la /
            Kufirin pa e shky.

Dhe ja ku jemi. Tek Koshara. Njė monument pėrjetėsie pėr trimin e trimave Sali Ēekun.

Prilli i vitit 1999 do  e kujtoj Sali Ēekun si njė monument i merituar pėr vendlindjen e tij ne Broliq tė Deēanit. Prillin e vitit 1999,  piktoret do i ngrėn atij njė monument  tjetėr duke nxjerrė para botės shqiptare monografinė "Heroit Sali Ēekut".  Do tė shkruhen libra. Sepse janė tė mirėpritur nga lexuesi shqiptar, sepse  ėshtė pjesė e heroizmit tė kohės sė Pavarėsisė sonė, tė Luftės sė Kosovės, ose sikundėr e kanė qujtur tė huajt lufta e shpėtimit tė kombit tonė. Dhe mė tutje do e quaj epopenė e Kosharės, lufta mė e rėndėsishme e historisė sonė pas asaj tė Skendėrbeut dhe nuk e teproj. Kėto nuk janė pa baza.

Koshara shpall pėr herė tė parė ne historinė tonė sovranitetin e pa  kufizuar tė shtetit shqiptarė ne botė duke mos njohur kufi brenda pėrbrenda shqiptarėve. Nga gjiri i Kosovės sovrane ja tek vjen Trimi Sali Ēeku, mė trup tė bėshem, mjekėr tė zezė, mė dy revole ngjeshur ne brez, me gunėn hedhur krahėve. Vini re; me dy revole ngjeshur nė brez, kėshtu e kanė ēarė heronjtė tanė udhen e historisė, Isa Boletini mė 1912, Sali Ēeku mė 1999.

Shkrimin qė kam ne dorė sot ėshtė i shkruar mė dashuri pėr kėtė tokė dhe  pėr kėtė trim qė aq shumė ėshtė i ndėruar ne Dukagjin. Sali Ēeku ishte; luftėtar popullor, si heronjtė e prrrallave, ai ishte ėndrra e popullit tė tij pėr liri, shpresa e popullit tė tij pėr drejtėsi. Ai nuk bėnte llafe shumė, por fjalė pak se mė tepėr preferonte punėn. Ai nuk ishte legjend sepse dėshironte qė edhe pas vdekjes tė jetė i gjallė me ne e nė mesin tonė. Sali Ēeku ishte vet Kosova nė udhėn e saj tė vėshtirė drejt lirisė dhe pavarėsisė sonė kombėtare. I ka munguar popullit tė gjerė, vepra qė u mungon historianėve pėr tė shkruar historinė tonė. Dokumenti qė kėrkojnė studjuesit pėr ēėshtjen tonė kombėtare, Tregimi me tė cilin nėnat do tė edukojnė bijtė e tyre.

Ky kujtim ka rėndėsi veē tė tjerave sepse ne duhet ti njohim heronjtė tanė. Kėshtu flet pas flete, betejė pas beteje arrijmė nė fundin e jetės heroike tė Sali Ēekut mė armė nė dorė pėr lirinė tonė qė nga vilti 1989 e deri mė 1999 kur mbylli sytė e tij tė bukur, qė nuk qe mė  shumė se 46 vjeē, dhe Sali Ēeku mbeti nė histori me jeten e tij heroike, me veprėn e tij si shembull frymėzimi pėr brezat qė vijnė, si pjesė e historisė sonė tragjike. Ne miqtė e zemrės tė Sali Ēekut, do tė tregojmė se jeta jote, kjo ėshtė historia e vėrtetė e Kosovės.

Si pėrfundim: vepra e "Trimit mbi trima Sali Ēekut" ėshtė vepra mė vlėra tė mėdha, sepse mbeshtetet mbi luften e gjallė qė nė mendje e mbajnė tė fresket dokumentet, mbeshtetet mbi  historitė e fshatrave tė Dukagjinit, mbi kujtimet e frskėta tė bashkėlutėtarėve te tij Saim Tahiraj, Zymer Luli, Xhemail Berisha, Osman Ferizi, Fadil Tolaj, Agron Tolaj, Zenun Idrizi, Ismet Ēekaj, e shumė tė tjerėve.

Vepra e tij nė frontin e Kosharės ėshtė pjesė e asaj historie qė ne na ka munguar, ėshtė njė pėrmendore qė iu ngrit njėrit prej bijve heroik tė kombit tonė. Duhet tė kėtė njė nxitje pėr tė gjithė njerėzit e ditur tė Kosovės tė shkruajnė libra pėr kėta njerėz dhe pėr kėto ngjarje historike, libra qė do tė jenė pėrmendore tė vėrteta pėr ata qė dhanė gjakun dhe jeten pėr atdheun e tyre, si Sali Ēeku, e bashkėluftetarė tė tij si Adem Jashari, Rrustem Bruēi, Adem Ukėhagjaj e shumė e shumė tė tjerė, do tė jenė atado tė shkruhen nė historinė tonė pa ndikime interesash.

Sali Ēeku hyri nė histori sepse zemra e tij digjej flakė pėr Lirinė e Kosovės.

Cyrih (Zvicėr), 14 Prill 2004


                       Copyright©2000-2003 Trepca.net - Tė gjitha tė  drejtat e rezervuara.