|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Qendra Shqiptare për të Drejtat e Njeriut - Tiranë: Feja dhe qytetërimet ndër shqiptarët

Feja, demokracia dhe politikat e fazës kalimtare

14 prill 2004 / TN

 

Nga Prof. W. Cole Durham, Jr.(I riu)

durhamc@lawgate.buy.edu

 

     

Hyrje

 

U jam mirënjohës organizuesve, dhe gjithashtu Organizatës për Sigurinë dhe Bashkëpunimin në Europë (“OSBE”) dhe Zyrës së saj të Institucioneve Demokratike dhe të të Drejtave të Njeriut (“ZIDDNJ”) për mundësinë që më dha kjo konferencë për t’u rikthyer në Shqipëri. Një nga gjërat që më ka mbetur në mendje nga vizitat e mëparshme është kujdesi/angazhimi për tolerancën, që përbën objektivin kryesor të konferencës. Përgjatë viteve, kam pasur raste të takohem me drejtuesit e katër bashkësive të mëdha fetare në Shqipëri dhe të ndjej qartë vullnetin e mirë midis tyre. Jam, gjithashtu, i ndërgjegjshëm që ka pasur përparim të madh në fusha pararele me rëndësi jetësore për shoqërinë civile. Për shembull, është miratuar një legjislacion i mirë mbi organizatat jofitimprurëse . Por e shoh se ka ende shumë për të bërë.

 

Një nga shqetësimet që kam është se toleranca dhe respekti i ndërsjelltë, që haset midis bashkësive të mëdha, nganjëherë nuk shfaqet kur është fjala për trajtimin e grupeve fetare më të vogla. Kam folur me aq përfaqësues të grupeve më të vogla, sa është e mjaftueshme për të ditur se, ndërsa ka një klimë të përgjithshme tolerance, shumë nga grupet e vogla kanë ende vështirësi të mëdha për gjetur respektin që u takon dhe për të zgjidhur shumë nga problemet kryesore të jetës fetare. Por, sigurisht, prova e vërtetë për tolerancën dhe respektin e ndërsjelltë në një shtet nuk është se si shkon puna për grupet mbizotëruese, por nëse grupet më të vogla ndjejnë tolerancën dhe respektin e duhur, si përpara ligjit, ashtu edhe në shoqëri.

 

Meqenëse bota jonë bëhet gjithnjë e më shumë pluraliste, çdo shtet ka një shumëllojshmëri në rritje të grupeve më të vogla fetare në gjirin e tij. Përgjithësisht, këto janë grupet që kanë më shumë nevojë për mbrojtje nga instrumentet ndërkombëtarë të të drejtave të njeriut. Duke njohur mirë natyrën e çiltër dhe tolerante të popullit shqiptar dhe prirjen e këtij vendi ndaj standardeve të të drejtave të njeriut, kam besim se këtu ka vërtet mundësi për zhvillimin e institucioneve ligjore mbi bazën e mirëkuptimit të gjerë rreth rëndësisë së lirisë së besimit, tolerancës dhe respektit të ndërsjelltë, të cilat do të bëjnë shumë për të nxitur dhe ruajtur traditën e pasur shqiptare të tolerancës, si për bashkësitë e mëdha, ashtu edhe për ato të voglat.

 

Rëndësia e parimit të lirisë së fesë apo besimit

 

Liria e fesë është më e vjetra ndër të drejtat e njeriut ndërkombëtarisht të njohura, me rrënjët që shtrihen pas në shekullin e 16të dhe më tej . Në shumë mënyra, edhe si çështje e historisë, edhe si çështje e filozofisë, e drejta për lirinë e fesë ka qenë themelore për zhvillimin e të drejtave të tjera të njeriut. Si rrjedhojë, është me vend të flitet për lirinë e fesë si stërgjyshe e të drejtave të tjera të njeriut. Në epokën tonë joshpirtërore, ajo, ndonjëherë, duket se është një stërgjyshe e lënë pas dore, meqenëse përqendrohemi në detyra në dukje më të ngutshme të jetës moderne.

 

Por ajo është një stërgjyshe që ne e anashkalojmë për të keqen tonë. Provat po bëhen gjithnjë e më të qarta se jeta fetare nuk venitet. Teza e ateizmit, që për një kohë të gjatë ka pasur ndikimin kryesor në qendër të sociologjisë së besimit – ideja që feja gjithnjë e më shumë do t’i lërë vendin mënyrave më ateiste të organizimit shoqëror – po e humbet rëndësinë. Nëse shpirti fetar mundi të mbijetojë këtu në Shqipëri, në atë që ishte padyshim një nga më ateistët e të gjithë regjimeve, ka të ngjarë të mbijetojë kudo dhe në çdo vend.

 

Në të njëjtën kohë, është e qartë që prirja e historisë është drejt pluralizimit në rritje. Ndërsa vazhdon të ketë vende ku një traditë apo një numër i vogël traditash fetare janë mbizotëruese, nuk ka vende – sidomos brenda kufijve të OSBE – ku të mos jenë të pranishme një sërë traditash fetare. Siç e kanë theksuar edhe të tjerë në këtë konferencë, ka një numër të madh bashkësish protestante, shumë nga të cilat janë në Shqipëri prej dhjetëra vitesh. Të tjera bashkësi gjerësisht të njohura si Adventistët, Dëshmitarët e Jehovait dhe Mormonët kanë hedhur rrënjë. Shumë fe të tjera, të vjetra dhe të reja, kanë tërhequr besimtarë në Shqipëri.

 

Zvogëlimi i botës, lëvizshmëria në rritje e punës, dhe forcat e përgjithshme të globalizimit po sigurojnë që pluralizmi fetar të jetë kudo një realitet. Është prirja e historisë. Në një botë pluraliste dhe që zvogëlohet , është e kuptueshme që nëse nuk gjejmë mënyra për të respektuar dhe sistemuar dallimet, siç e kërkon liria fetare, ne lejojmë të gëlojë dhimbja dhe një numur i madh poshtërimesh të pakicës, deri në atë pikë sa të ketë shpërthime të papërmbajtshme të dhunës, urrejtjes dhe keqkuptimit.

 

Është e nevojshme të kujtojmë se çdo njeri përbën një minoritet në shumicën e vendeve të botës. Bashkësitë e mëdha fetare në Shqipëri përbëjnë përqindje fare të vogla të shoqërisë në shtetin tim, ku myslimanë, ortodoksë, katolikë dhe hebrenj së bashku nuk kapin as 5% të popullsisë. Na duhet   të kujtojmë edhe që jetojmë në një botë tepër të ndërlidhur me komunikime të çastit. Kur një grup është në fuqi, ose në një pozitë mbizotëruese në një vend, ai duhet të ketë parasysh në marrëdhëniet e tij me të tjerët se si do të donte ta trajtonin nëse do të ishte pakicë, sepse pothuajse çdo grup, padyshim, ka bashkëbesimtarë që gjetiu përfaqësojnë një minoritet. Kur jam në Europën Lindore, shpesh dëgjoj pakënaqësi sepse për shkak të një roli të vetëm mbizotërues që ka luajtur një fe, ajo meriton mirënjohje të veçantë dhe përfitime.

 

Feja ndyshon nga njëri vend në tjetrin, por kërkesa për favore të veçanta është shpesh po e njëjtë. Në shtetin ku banoj, kur po këto fe janë në pozitat e një pakice të vogël, dëgjohet një pretendim tjetër: feja mbizotëruese apo më e përhapur ka një detyrim të veçantë për të qenë e ndjeshme ndaj nevojave të grupeve më të vogla. Besoj se ky argument i dytë është, tek e fundit, më bindësi dhe ky është  këndvështrimi të cilin instrumentet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut  kanë për qëllim ta mbrojnë. Nuk po ngre në këtë çast çështjen përse grupe të ndryshme fetare meritojnë respekt për ndihmesën historike dhe kulturore që kanë dhënë në vende të ndryshme. Por kjo kurrë nuk duhet të jetë një arsye për pandjeshmërinë fetare dhe intolerancën ndaj grupeve më të vogla dhe më pak të pranuara.

 

Rëndësia e lirisë fetare për qëndrueshmërinë dhe paqen brënda dhe midis shoqërive është një nga argumentet më të fuqishme për ta mbrojtur atë në shkallë ndërkombëtare. Por së fundi argumentet më të fuqishëm për ta mbrojtur atë kanë një bazë më të thellë. Liria e ndërgjegjes, feja dhe besimi mbështeten në thelbin e dinjitetit njerëzor. Çdo traditë e rëndësishme fetare ka pjesë të shkruara ku njihet rëndësia e lirisë dhe e tolerancës për çështjet që kanë të bëjnë me lirinë e fesë dhe të besimit.

 

Të gjitha këto norma shumë shpesh janë anashkaluar apo nënvleftësuar në historinë e traditave të ndryshme të besimit. Por prania e pjesëve të tilla vërteton domethënien themelore të lirisë së besimit. Mendimtarët e mëdhenj të teorisë politike kanë njohur vazhdimisht rëndësinë e kësaj së drejte . Disa nga mendimtarët më të thellë, nga Madison midis themelueve të Kushtetutës amerikane, deri tek filozofët bashkëkohorë si John Rawls, kanë qenë të ndërgjegjshëm se për shkak të rëndësisë frymëzuese të fesë në jetën vetjake, është vështirë të përfytyrosh se një besimtar do të pajtohej me një sistem ligjesh, që nuk do të mbronte urdhërimet e ndërgjegjes .

  

Me këto reflektime në mendje, nuk është e habitshme që bashkësia ndërkombëtare ka zhvilluar një tërësi normash ligjore që mbrojnë lirinë e fesë dhe të besimit . Instrumentet kryesore, që kanë të bëjnë me Shqipërinë përfshijnë:

 

1.  Deklarata e Përbotshme e të Drejtave të Njeriut 1948 (sidomos neni 18).

2.  Konventa Ndërkombëtare mbi të Drejtat Politike dhe Qytetare e 1966 (veçanërisht neni 18).

3.  Deklarata e KB e 1981 mbi Heqjen e të Gjitha Formave të Intolerancës dhe të Pabarazisë mbi bazën e Fesë apo Besimit.

4.  Konventa e të Drejtave të Fëmijës (1989)(veçanërisht neni 14)

5.  Konventa Europiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe të Lirive Themelore (sidomos Neni 9)(1950).

6.  Akti Përfundimtar i Helsinkit i 1975 dhe norma të ndryshme shtesë të miratuara nën kujdesin e OSBE.

 

Në vijim kam ndërmend të bëj disa vërejtje të përgjithshme rreth natyrës dhe domethënies së lirisë së fesë dhe besimit, të njohura botërisht dhe përfshirjes së kësaj së drejte në ligjin shqiptar. Këto vërejtje do të pasohen nga vërejtje më të hollësishme, që synojnë të theksojnë çështje të caktuara, që mund të kenë domethënie të veçantë në Shqipëri.

 

III. Vërejtje të Përgjithshme mbi të Drejtën Themelore për Lirinë e Fesë apo të Besimit.

 

Vërejtja e parë që dua të bëj është se dokumentet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut i japin një status të veçantë së drejtës për lirinë e fesë dhe të besimit . Kjo nuk është e habitshme duke ditur natyrën themelore së kësaj të drejte. Një sërë reflektimesh të ndryshme e vënë në dukje këtë gjë. Kështu, liria e fesë përfshihet midis të drejtave të pacenueshme që përmban Neni 4 i Konventës Ndërkombëtare mbi të Drejtat Politike dhe Qytetare . Kështu, edhe “në [i] rast situate të jashtzakonshme kur kërcënohet jeta e kombit dhe ekzistenca e të cilit është shpallur zyrtarisht”, kombet nuk mund të heqin dorë nga e drejta e lirisë së fesë apo besimit. Madje as lirisë së fjalës nuk i jepet kjo përparësi.

 

Neni 18 i Konventës Ndërkombëtare, ashtu si dhe Neni 9 paralel me të i Konventës Europiane, njeh se ka disa kufizime të lejueshme mbi të drejtën e lirisë së fesë apo të besimit. Por këto janë kufizuar me shumë kujdes. Kjo është vërejtja ime e dytë e përgjithshme. Gjykata Europiane për të Drejtat e Njeriut në Strasburg e ka bërë shumë të qartë, në raste të përsëritura, që kufizimet mbi shfaqjen e lirisë së fesë apo besimit janë të lejueshme vetëm nëse ato janë (1) “të përshkruara në ligj”, (2) përmbushin një nga rangjet e kufizuara të synimeve të ligjshme – p.sh., siguria shtetërore, mbrojtja e rendit publik, shëndetit apo moralit, apo për mbrojtjen e të drejtave dhe lirive të të tjerëve, dhe ajo çka ka rezultuar të jetë më e rëndësishmja në rastet që rregullojnë këtë çështje, (3) që kufizime të tilla janë “të përpjestueshme” në kuptimin që janë “ të nevojshme në një shoqëri demokratike” me interesa të tjera në listën e kufizuar të synimeve të ligjshme.

 

Është e rëndësishme të theksohet se klauzolat kufizuese shpesh keqkuptohen. Ligjvënësit shpesh mendojnë se çdo legjislacion që i shtohet njërit prej synimeve legjitime të renditura, si rendi publik, shëndeti apo morali, mund të pranohet si kufizim i lejueshëm  mbi lirinë fetare. Nuk është fjala për këtë. Vetëm kur legjislacioni kalon të dy provat: atë të synimit legjitim dhe testin shumë më  shtrëngues “i nevojshëm në një shoqëri demokratike”, ai përbën një kufizim të lejueshëm mbi lirinë fetare.  Më lejoni të jap dy shëmbuj.

 

Marrim rastin e një vajze të re myslimane që dëshiron të mbajë shami në shkollë. A mundet shkolla të kufizojë shprehjen e saj të fesë duke mos pranuar ta lejojë atë të mbajë një veshje/simbol fetare? Përgjigja ime është jo, pa dhunuar të drejtën e saj të lirisë së fesë. Le të pranojmë që rregulli që e ndalon atë të mbajë shami është një ligj, kështu që testi “i përshkruar me ligj” përmbushet. Vini re se nuk është e qartë nëse është i pranishëm një synim i lejueshem legjitim. “Mbajtja e zbukurimeve në shkollë” ndoshta nuk është një nga synimet e renditura legjitime. Sidoqoftë, ndonjëri mund të pretendojë se këtu bëhet fjalë për një çështje të rendit publik dhe se testi i synimit legjitim përmbushet mbi këtë bazë. Në thelb, “rend publik”, siç përdoret në instrumentet ndërkombëtare, nuk do të thotë “rend i parapëlqyer i shoqërisë, i mbështetur nga regjimi në fuqi”. Bëhet fjalë për ruajtjen e rendit publik në kuptimin e shmangjes së trazirave publike.

 

Edhe nëse do të mund të shpallej që shamia kërcënon rendin në kuptimin që bëhet shkas për trazira publike, sidoqoftë, është shumë e vështirë të thuash se “është e nevojshme në një shoqëri demokratike” për të ndaluar mbajtjen e shamisë. As sistemi shkollor dhe as shteti nuk ka të ngjarë të preket rëndë përveç një shqetësimi të vogël  nëpërmjet lejimit të vajzave të shfaqin besimet e tyre fetare në këtë mënyrë. Në ligjin për rastin më të fundit, Gjykata Europiane ka udhëzuar se t’u japësh rëndësi grupeve më pak të pranuara mund të jetë e papërshtatshme dhe mund të shkaktojë tensione, por “kjo është një nga rrjedhojat e pashmangshme të nevojës për të respektuar pluralizmin. Në një situatë të tillë roli i autoriteteve shtetërore nuk është të largojnë çdo shkak për tension duke shmangur pluralizmin, por të marrin të gjitha masat e nevojshme për të siguruar që grupet pjesëmarrëse t’i tolerojnë njëri-tjetrit.”    

 

Shembulli i dytë ka të bëjë me ligjet shtrënguese që administrojnë regjistrimin e organizatave fetare. Duke njohur përvojën e shumicës së vendeve perëndimore që shqetësimi për rendin publik mund të kanalizohet siç duhet nëpërmjet regullave të regjistrimit të menjëhershëm, regjimet që vendosin procedura të kushtueshme dhe të ngadalta që bllokojnë hyrjen e menjëhershme në statusin e entit ligjor nuk janë “të nevojshme në një shoqëri demokratike”.

 

Çka u përmend më sipër të shpie në një vërejtje të tretë të përgjithshme: Kushtetuta Shqiptare ka klauzola të jashtëzakonshme mbi lirinë e fesë apo të besimit, përfshirë edhe zbatimin e kësaj norme për marrëdhëniet e fesë dhe shtetit. Këto klauzola, siç i lexova, bëjnë fjalë për një shtet asnjanës, në të cilin  respektohet liria e ndërgjegjes, që garanton lirinë e shprehjes së fesë në jetën publike, njeh barazinë e të gjitha bashkësive dhe është për marrëdhënie bashkëpunimi midis bashkësive fetare dhe shtetit. Neni 10 parashikon:

 

1.  Në Republikën e Shqipërisë nuk ka fe zyrtare.

2.  Shteti është asnjanës në çështje të besimit dhe të ndërgjegjes dhe garanton lirinë e shprehjes së tyre në jetën publike.

3.  Shteti njeh barazinë e bashkësive fetare.

4.  Shteti dhe bashkësitë fetare respektojnë ndërsjelltas pavarësinë e njëri-tjetrit dhe punojnë së bashku për të mirën e secilit dhe të të gjithëve.

 

Çështja që mbetet e hapur nga këto klauzola është saktësisht sa “jofetar” duhet të jetë shteti. Një interpretim i mundshëm parashtrohet nga modeli i laicizmit, që është çelësi i modelit francez, dhe është shtrirë madje edhe në kufij më të tejskajshëm nga Turqia. Kjo përqasje kërkon një ndarje të prerë të fesë nga shteti, dhe është ndërmarrë, veç të tjerash, për të ndaluar me ligj mbajtjen e shamisë në mjedise publike. Përqasja tjetër, që duket më e përafërt me formulimin e Kushtetutës shqiptare, është mbajtja e një sistemi të asnjanësisë, i cili lejon dallimet vetjake të mbështetura në besime të ndërgjegjshme dhe ruajtja e marrëdhënieve të bashkëpunimit me shtetin, ndërkohë që nuk preket pavarësia e ndërsjelltë. Ky është modeli më karakteristik në shumicën e vendeve europiane dhe, sipas meje, përqasja që bën të mundur respektin e mirëfilltë për lirinë e fesë ose të besimit.

 

Vërejtja e katërt, në përgjithësi, që dua të bëj është se mbrojtja e lirisë fetare synon të jetë gjerësisht e zbatueshme. Pyetja se si do të përcaktohen  “feja” dhe terma të tjerë që lidhen me jetën fetare mbart një larmi vështirësish teorike, por si çështje praktike është e rëndësishme që këto terma të  interpretohen me tolerancë për të mbuluar sa më shumë të jetë e mundur lirinë e sigurisë së besimit. Kjo është bërë e qartë në Vërejtjet e Përgjithshme mbi Nenin 18 të Konventës Ndërkombëtare që është shpërndarë nga Komiteti i OKB për të Drejtat e Njeriut-organi që është zyrtarisht i ngarkuar me përpilimin e Konventës. Paragrafi 2 i kësaj Vërejtjeje thotë:

 

Neni 18 mbron besimet teiste, joteiste dhe ateiste, si edhe të drejtën për të mos u pajtuar me asnjë fe apo besim. Termat besim dhe fe duhen interpretuar në kuptimin e gjerë të tyre. Neni 18 nuk kufizohet në zbatimin e tij në fetë tradicionale apo në fetë apo besimet me karakteristika institucionale ose praktika të ngjashme me ato të feve tradicionale. Prandaj Komiteti sheh me shqetësim çdo prirje për diskriminim/paragjykim/pabarazi kundrejt çdo feje apo besimi për çfarëdolloj arësyeje, përfshirë faktin që ato janë krijuar rishtas, apo përfaqësojnë pakica që mund të jenë subjekt i armiqësisë nga ana e bashkësive fetare mbizotëruese.  

 

Besoj se kjo gjuhë është e qartë dhe jo e dykuptimtë. Në rast se ka ndonjë dyshim, grupeve fetare nganjëherë padrejtësisht/gabimisht të quajtura si “sekte” u jepet qartë e drejta e mbrojtjes së lirisë fetare. Nëse grupe të tilla, apo individë që u përkasin këtyre grupeve, përfshihen në veprimtari kriminale, ata mund të dënohen, meqë ligjet karakteristike të krimit zakonisht përmbushin provën e trefishtë për kufizimet ndaj manifestimeve të fesë (nëse ato fuqizohen qëllimisht për të vënë në shënjestër një grup të veçantë). Përndryshe, sidoqoftë, ata meritojnë të njëjtën mbrojtje të lirisë së fesë si edhe qytetarët e tjerë.

 

Vini re se çfarë kërkohet nga vërejtjet e mëparshme shkon përtej tolerancës dhe kërkon nderim, edhe nëse duke i nderuar nganjëherë është e papërshtashme apo e papëlqyeshme. Nderimi kërkon më shumë se sa të jesh tolerant vetëm më fjalë për aq kohë sa është e përshtatshme. Në njëfarë mënyre, ai kërkon të merren seriozisht pikëpamjet tona dhe pikëpamjet e të tjerëve, deri sa të konsiderohen të papërshtatshme. Nderimi i ndërsjelltë nuk ka frikë nga pikëpamjet që bien ndesh tërësisht.  Në një botë pluraliste, ne kemi nevojë për kërshërinë rreth pikëpamjeve të të tjerëve, dhe kemi nevojë të tregojmë shumë kujdes rreth pikëpamjeve të të tjerëve për t’i lënë ata të veprojnë sipas besimeve të tyre, përveçse në rrethana tepër shtrënguese, kur instrumentet ndërkombëtare autorizojnë kufizimet ndaj manifestimeve të fesë.

 

Vëreni që dikush mund të këmbëngulë në pikëpamjet e tij, pa qenë fundamentalist, ekstremist apo fanatik. Këto mund të jenë pikëpamje përjashtuese. Ajo që është e nevojshme për një jetesë të përbashkët nuk është kultura e marrëveshjes, por një kulturë në të cilën sistemet tona të besimit të përfshijnë një besim në vlerat themelore të dinjitetit njerëzor, dhe të lirisë së fesë.  Nëse kam pikapamje të rrënjosura fetare, dhe ato përfshijnë përkushtim ndaj lirisë së fesë për veten time dhe për të tjerët, dhe nëse ju keni pikëpamje të ndryshme fetare, që gjithashtu përfshijnë përkushtimin ndaj nderimit për të tjerët, ne mund të jemi miq dhe të jetojmë së bashku në një shoqëri të qëndrueshme.  Nuk është e nevojshme të braktisim besimet tona për të pasur nderim për të tjerët; sidoqoftë, kemi nevojë të ushtrojmë ato tipare të traditave tona fetare që angazhohen për të nderuar lirinë dhe dinjitetin e të tjerëve, madje edhe të drejtën e zgjedhjes se çfarë mund të jetë pikëpamje e gabuar, sipas këndvështrimit tonë. Në këtë vështrim, një nga detyrat më të rëndësishme për shoqëritë e sotme është të bëjnë të tyren angazhimin për të nderuar dinjitetin njerëzor dhe pikëpamjet e të tjerëve. Ne kemi nevojë të kujtojmë se bindja që njëri thotë të vërtetën nuk mbart në vetvete të drejtën për t’ia detyruar tjetrit ta besojë këtë të vërtetë, ndërkohë që ai mund ta shohë botën ndryshe.

 

IV. Rregullat ndërkombëtare mbi të drejtat e njeriut dhe ligji për shoqatat fetare.

 

Me këto probleme të mëdha para nesh, do të dëshiroja t’i kthehesha një çështjeje më të ngushtë: çfarë kanë për të thënë instrumentet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut rreth çështjes se si duhet hartuar ligji i një vendi në lidhje me shoqatat fetare? Kjo pikë trajtohet në një broshurë të vogël, që kam përgatitur për OSBE-në të titulluar Liria e Fesë apo Besimit: Ligjet që ndikojnë në strukturimin/formimin e bashkësive fetare . Kjo broshurë u përgatit  mbi bazën e udhëzimeve të grupit Këshillimor të Ekspertëve mbi Lirinë e Fesë apo Besimit për shkak të pikëpamjes sonë që një problem i madh për lirinë fetare në vendet e OSBE-së janë ligjet e papërshtatshme që merren me krijimin e neneve ligjore për shoqatat fetare (ose me mungesën e tyre).  Zotimet e OSBE-së sigurojnë që “Shtetet anëtare do t’u japin, me kërkesën e tyre, bashkësive të besimtarëve, që ushtrojnë apo përgatiten të ushtrojnë besimin e tyre brenda kuadrit kushtetues të shteteve të tyre, njohjen e statusit të parashikuar për ta në vendet përkatëse.”  E thënë shkurtimisht, kjo nënkupton që një shtet anëtar në OSBE, si Shqipëria,  zotohet ta bëjë statusin  ligjor të vlefshëm për të gjithë grupet që e kërkojnë një status të tillë në këtë vend. Sidoqoftë, termi “bashkësi fetare” interpretohet sipas ligjit shqiptar, në kuptimin “bashkësi besimtarësh”, ndërsa kjo klauzolë e OSBE synonte qartë të mbulonte të gjitha besimet dhe grupet Weltanschauung brenda vendit. Tani nuk do të harxhoj kohën pët të kaluar me hollësi të gjithë broshurën. Më lejoni thjesht të theksoj disa pjesë kryesore.

 

Pika e parë dhe pak a shumë e dukshme është që vetë rregullat e ndërlikuara të regjistrimit mund të pengojnë të drejtat e lirisë fetare.Po ashtu, ndërhyrja në strukturat – politikën kishëtare – e organizatave fetare është në vetvete një ndërhyrje në sferën fetare. Se si organizojnë grupet fetare punët e tyre shumë shpesh është çështje e besimit të rrënjosur fetar – një çështje e brendshme doktrinore në të cilën shteti nuk duhet të ndërhyjë.  Vonesat subjektive në dhënien e miratimeve janë bërë për të dhunuar Nenin 9 të Konventës Europiane, e cila merret me lirinë e fesë apo të besimit. Rasti kyç, Manousakis,  përmban vonesa të gjata në dhënien e lejes për një vend lutjeje Dëshmitarëve të Jehovait në Greqi, por parimet bazë do të duhej të zbatoheshin edhe në shumë raste të tjera të vonesave në dhënien e statusit  ligjor grupeve fetare.

 

Shumë domethënëse janë një sërë rastesh të kohëve të fundit të shqyrtuara nga Gjykata Europiane e të Drejtave të Njeriut, që kanë të bëjnë me lirinë e shoqatave (Neni 11 i Konventës Europiane).  Rastet më të rëndësishme përfshijnë Partinë e Bashkuar Komuniste në Turqi dhe një organizatë kulturore maqedonase në Greqi.  Si pikë mbështetëse ëshë ajo që Gjykata e Strasburgut pohon se e drejta për lirinë e shoqatës përfshin të drejtën për të pasur statusin  ligjor. Ndërsa rastet fillestare nuk përfshinin organizatat fetare, rasti për pretendimin se organizatat fetare kanë të drejtën e organizmave ligjore do të dukej sot një e drejtë edhe më e fuqishme për shoqatën se sa (për) organizatat e përfshira në rastet paraprirëse. Dhe në të vërtetë, raste të tjera kanë pranuar që e drejta për statusin e organizmit mund të pretendohet gjithashtu nga organizatat fetare.  Kështu, angazhimet politike nga ana e shteteve pjesëmarrëse në OSBE për të dhënë statusin e organizmit ligjor janë tashmë të mbështetura nga instrumentet e Gjykatës Europiane për të Drejtat e Njeriut në lidhje me lirinë e shoqatës.

 

Këto janë një larmi çështjesh që lidhen me kërkesat organizative. Në pjesën më të madhe, duhet të shihen si punë të brendshme që shtrihen përtej qëndrimit të një shteti asnjanës. Gjykata nënvizon këtë pikë në rastin Kisha eMetropolisë për Bessarabinë v. Moldavi,  duke u shprehur se: 

 

Përderisa bashkësitë fetare tradicionalisht ekzistojnë në formën e strukturave të organizuara, Neni 9 duhet interpretuar në dritën e Nenit 11 të Konventës, i cili mbron jetën e shoqatave kundrejt ndërhyrjeve të pajustifikuara të Shtetit.

 

E parë në atë perspektivë, e drejta e besimtarëve për lirinë e fesë, e cila përfshin të drejtën për të shprehur fenë e njërit në bashkësi me të tjerët, mbulon edhe mundësinë që besimtarët lejohen të shoqërohen lirisht, pa ndërmjetësinë subjektive të shtetit. Në të vërtetë, ekzistenca e pavarur e bashkësive fetare është e domosdoshme për pluralizmin në një shoqëri demokratike dhe është kështu një çështje që, në thelb, duhet mbrojtur, gjë që mbulohet nga Neni 9…

 

Një nga pikat më të rëndësishme është që ligji për shoqatat fetare nuk duhet të lejojë zyrtarët shtetërorë të merren me rishikimin  subjektiv ( përdorur si e kundërta e zyrtares) të strukturave organizative apo me mënyrat e veprimit të grupeve fetare.  Një ndërhyrje e tillë është thjesht jo e përshtatshme për zyrtarët që përfaqësojnë një shtet asnjanës.

 

Statutet që administrojnë shoqatat fetare shpesh përfshijnë bazat për mosmiratimin e regjistrimit dhe për shpërndarjen e shoqatës.  Shumë shpesh, pikëpamjet e shprehura janë  të paqarta dhe lënë hapësirë për zbatime jo të arsyeshme të gjykimit zyrtar. Klauzola të tilla mund të nxjerrin jashtë loje parakushtet për të shmangur situata të paparashikueshme si ato që janë krijuar në rastin Manousakis.

 

Së fundi, është jetësore që të ketë procedura efikase apelimi.Dështimi në këtë drejtim mund të dhunojë parimet për procesin e duhur ligjor të parashikuar në Nenin 6(1) të Konventës Europiane.

 

V. Rrjedhojat për ligjin shqiptar

 

Çfarë nënkuptojnë normat ndërkombëtare për ligjin shqiptar? Me sa duket shumë gjëra. Neni 5 i Kushtetutës parashikon që “Republika e Shqipërisë i përmbahet ligjit ndërkombëtar që ka lidhje me të.” Kjo nënvizohet më tej në Nenin 116, i cili duket se mishëron parashtrimet e ligjit të shteteve fqinje që ligjit ndërkombëtar, duke përfshirë klauzolat e shqyrtuara më sipër, është drejtpërsëdrejti i zbatueshëm. Natyrisht, unë nuk jam një jurist shqiptar, kështu që edhe mund të gaboj në interpretimin e klauzolave kushtetuese shqiptare.

  

Fatmirësisht, Shqipëria tashmë i ka miratuar ligjet e saj “Mbi Organizatat JoFitimprurëse”  dhe “Mbi Regjistrimin e Organizatave JoFitimprurëse” . E kuptoj se organizatat fetare mund të themelohen dhe të regjistrohen sipas këtyre klauzolave. Franca dhe shumica e legjislacioneve në hemisferën Perëndimore e bëjnë të vlefshëm statusin ligjor për organizatat fetare nëpërmjet këtij lloj statuti, dhe është e qartë që kjo mjafton për të përmbushur detyrimet ndaj të drejtave të njeriut për ta bërë të vlefshëm statusin e organizmit për organizatat fetare. Në disa shtete të Europës dhe të Amerikës Latine normat ligjore sigurojnë një shkallë më të lartë të statusit ligjor për organizatat fetare, pjesërisht për njohjen e rolit të shquar që disa tradita fetare kanë luajtur në shoqëri të veçanta, dhe pjesërisht për të administruar nivele më të larta të bashkëpunimit dhe të mbështetjes shtetërore për fenë. 

  

Si një çështje e të drejtave ndërkombëtare të njeriut, Shqipëria është e lirë të zgjedhë një larmi rrugësh, për sa kohë që ajo u përmbahet kërkesave më fillestare për lirinë e fesë apo të besimit në drejtim të nderimit të lirisë së ndërgjegjes dhe të shmagjes së trajtimit diskriminues. Kushtetuta Shqiptare vendos kufizime shtesë, që duket se flasin për një formë të shtetit asnjanës.

 

Më lejoni të them, se ndërsa lexoja disa nga klauzolat kyçe të Kushtetutës Shqiptare, po bëhesha gjithnjë e më i pasigurt nëse i kuptoja ato. Por, për hir të diskutimit, më lejoni të parashtroj një interpretim të besueshëm të përfshirjes së mishërimit të Nenit 5 të ligjit ndërkombëtar në rendin e brendshëm dhe në klauzolat shqiptare që merren me fenë. Kureshtja ime përqendrohet në gjuhën e Nenit 10 të Kushtetutës shqiptare lidhur me “bashkësitë fetare”. Togfjalëshi “bashkësi fetare” është një term i përdorimit të përgjithshëm në shkallë ndërkombëtare, sepse ai zbatohet pa shprehur ndonjë kuptim fyes apo parapëlqyes për të gjitha grupet fetare, nëse ato janë të mëdha apo të vogla, dhe nëse ato janë të krishtera, hebreje, myslimane,budiste, hindu, e kështu me radhë.

 

Kështu, Kushtetuta Shqiptare duket se ka zgjedhur gjuhën që është më e ndjeshme ndaj të gjitha grupeve fetare. Neni 10 parashikon që “shteti është asnjanës në çështje të besimit dhe ndërgjegjes” dhe se “shteti njeh barazinë e bashkësive fetare”. Në pamje të parë, këto klauzola do të dukeshin se janë të drejta dhe do t’u siguronin trajtim të njëjtë të gjitha grupeve fetare në Shqipëri.

 

E kuptoj se këtu ka pasur disa mosmarrëveshje, sidoqoftë, që termi “bashkësi fetare” duhej formuluar më saktë, për të mos u zbatuar vetëm në fetë kryesore tradicionale në Shqipëri. E kundërta do të ishte  një interpretim i pafat i asaj që tingëllon si gjuhë përmbledhëse, që siguron barazi dhe përfshirje. Klauzolat kushtetuese shqiptare duhen interpretuar në një mënyrë që shmang mospërputhjet me dekretet ndërkombëtare me qëllim që termi “fe” dhe termat që lidhen me të për shkak të përfshirjes, të formulohen në përgjithësi dhe “të mos kufizohen në përdorimin e tyre vetëm në fetë tradicionale”

 

Nëse pranohet një interpretim më i gjerë i shprehjes “bashkësi fetare”, mund të thuhet se Shqipëria ka plotësuar detyrimin e saj për ta bërë statusin ligjor të organizmit të vlefshëm për grupet fetare në procesin e vërtetë të zbatimit të kushtetutës së saj. Neni 10 siguron që “Bashkësitë fetare janë persona juridikë”. Neni 4(3) parashikon që “ Klauzolat e Kushtetutës janë të zbatueshme drejtpërsëdrejti, përveçse kur Kushtetuta parashikon diçka të ndryshme”. Kështu, del sikur bashkësitë fetare janë vetvetiu persona juridikë. Në këtë interpretim, direktiva e OSBE plotësohet nga veprimi i vetvetishëm i kushtetutës.

 

Pas pranimit të këtij leximi, shteti duhet të kalojë një legjislacion ku të kërkohet që komunitetet fetare të njoftojnë shtetin për egzistencën e tyre dhe të informojnë zyrtarët e shtetit për mënyrën e kontaktimit të përfaqësuesve të tyre ligjorë, por ama shteti nuk e ka në dorë faktin në se një organizatë fetare fiton të drejtën e të qenurit person juridik ose jo. Kjo do të ishte e ngjashme  me sistemet që funksionojnë në legjislacionin anglo-sakson (Common law) kur grupet fetare krijojnë entitete legale duke formuar truste,ose si në Afrikën e Jugut, ku grupet fetare mund të formojnë korporata pa marrë miratim formal nga shteti. Marrëdhëniet e tjera me shtetin mund të rregullohen nëpërmjet marrëveshjeve në përputhje me Nenin 10(5), por ekzistenca e komuniteteve, si persona juridikë, nuk do të varet nga veprimi apo miratimi i shtetit. Natyrisht, në qoftë se kjo dispozitë do të interpretohej ngushtë dhe do të zbatohej vetëm për një numër të kufizuar komunitetesh fetare, ajo nuk do të përmbushte kërkesat e OSBE në lidhje me grupet fetare, që nuk klasifikohen si “komunitete fetare”.

 

Interpretimi i mësipërm mund të hidhej poshtë duke u bazuar në faktin se Neni 10(6), që i konsideron komunitetet fetare si persona juridikë, nuk është drejtpërdrejt i zbatueshëm nga Neni 4(3), meqenëse Neni 10(5) pohon ndryshe. Në këtë mënyrë, vazhdon argumentimi, Neni 10(5) specifikon se “marrëdhëniet ndërmjet shtetit dhe komuniteteve fetare rregullohen në bazë të marrëveshjeve të përfaqësuesve të tyre me Këshillin e Ministrave. Këto marrëdhënie i ratifikon Kuvendi.” Hapi tjetër në këtë argumentim është shpjegimi i Nenit 10(5) që tërësia e marrëdhënieve të një feje me shtetin, duke përfshirë këtu çështjen në se komuniteti fetar ekziston si person juridik, përcaktohet nga marrëveshjet me shtetin, dhe Neni 10(6) nuk është i zbatueshëm drejtpërdrejt, sepse Neni 10(6) e specifikon ndryshe-d.m.th. ai specifikon se statusi i entitetit varet nga një marrëveshje.

 

Vini re se në rast se adoptohet ky interpretim, del se e vetmja mënyrë që Shqipëria t’i plotësojë detyrimet e veta për dhënien e statusit legal komuniteteve fetare do të kryhej nëpërmjet marrëveshjeve, dhe lind domosdoshmëria e akordimit të marrëveshjeve të tilla për të gjithë komunitetet fetare.Megjithëse kjo s’është e përshtatshme nga pikpamja praktike, kjo nuk do të krijonte probleme juridike për Kushtetutën shqiptare. Ndryshe nga Spanja , ku çdo grup duhet të provojë se është “i përcaktuar mirë” për të gëzuar të drejtën e lidhjes së marrëveshjes, si dhe ndryshe nga Gjermania, ku një grup duhet të marrë një “gewähr der Dauer” (garanci qëndrueshmërie) për të fituar statusin e “korporatës publike” , këtu nuk dalin kufizime për grupet që duan të lidhin marrëveshje; të gjithë komunitetet fetare e kanë këtë të drejtë. Kjo është në pajtim me Nenin 10(3), i cili deklaron se “shteti e njeh barazinë e komuniteteve fetare.” Për më tepër, kjo mund të mos jetë dhe shumë e bezdisshme, sepse Parlamenti mund të kalojë ligje që parashikojnë që çdo grupi që dëshiron status juridik t’i akordohet një marrëveshje standarde kur përmbushen disa kërkesa të specifikuara ligjore. Kjo ndodh në fakt në shumë shtete të SHBA, të cilët kanë ligje të posaçme për kishat e mëdha, shoqëruar me ligje bazë (default laws) që u sigurojnë status juridik grupeve më të vogla fetare .

 

Por kjo mënyrë e përgjithshme e leximit të Nenit 10(5) si një kufizim i efektit të drejtpërdrejtë të Nenit 10(6) do të ishte një mënyrë tepër e sforcuar interpretimi e Nenit 10. Pse duhej që hartuesit e kushtetutës të deklaronin që “komunitetet fetare janë persona juridikë” në qoftë se me këtë ata nënkuptonin se komunitetet fetare nuk e fitojnë këtë status pa u arritur më parë një marrëveshje?Më e natyrshme do të ishte që kjo të pohohej drejtpërdrejt, p.sh. duke deklaruar se komunitetet fetare do ta marrin statusin juridik sapo të përfundohen marrëveshjet e përmëndura në Nenin 10(5). Madje hartimi i Nenit 10(5) për të parandaluar efektin e drejtpërdrejtë të nenit 10(6) do të krijonte dhe vështirësinë e nënkuptimit se të gjitha komunitetet fetare nuk e gëzonin statusin e personit juridik përderisa marrëveshjet nuk ishin kryer ende, duke vënë kështu në pikëpyetje të gjitha veprimet ligjore të kryera më parë nga komunitetet fetare ekzistuese, si kontratat ekzistuese, titujt e pronësisë e kështu me radhë. Më racionale është të mendohet se hartuesit e kushtetutës synonin të bënin krejt të kundërtën: të njihnin automatikisht statusin juridik të komuniteteve fetare ekzistuese.

 

Neni 10(5) për të parandaluar rrjedhojën e drejtpërdrejtë për Nenin 10(6) do të kishte edhe papërshtatshmërinë e të nënkuptuarit që të gjitha bashkësive fetare u mungon statusi i organizmit në pritje të këtij miratimi, duke vënë në pikëpyetje të gjitha mënyrat e marrëdhënieve ligjore të vendosura  nga bashkësitë fetare ekzistuese, si kontratat ekzistuese, pronësia mbi pronat, dhe kështu me radhë. Është shumë më e arsyeshme të mendosh që kuadri kushtetues synonte të bënte pikërisht të kundërtën: të njohë vetvetiu/menjëherë statusin e organizmit të bashkësive fetare ekzistuese.

 

Kjo përputhet me interpretimin më realist të Nenit 10(5), që thotë se shteti mund të hyjë në marrëdhënie me bashkësitë fetare që ekzistojnë, pavarësisht nën Nenin 10(6), dhe në këtë rast, “marrëdhëniet midis shtetit dhe bashkësive fetare rregullohen mbi bazën e marrëveshjeve”. Ky interpretim do të ishte në harmoni/në përputhje me praktikën në shtete të tjera të përafërta, si Austria, Kroacia, Gjermania, Hungaria, Italia, Polonia, dhe Spanja , të cilat kanë hyrë në marrëveshje me Selinë e Shenjtë dhe shpesh edhe me bashkësi të tjera fetare. Hartuesit e Kushtetutës shqiptare kanë menduar padyshim për përvoja të tilla, kur kanë përpiluar Nenin 10(5). Është e përfytyrueshme që ndonjëri ta kuptojë Nenin 10(5) sikur do të thotë se e vetmja mënyrë sipas së cilës shteti shqiptar mund të lidhej me çdo bashkësi fetare do të ishte me anë të marrëveshjes. Por kjo do të ishte jashtëzakonisht e mbrapshtë dhe e pazakontë, duke parë numrin e madh të grupeve të vogla fetare që ekzistojnë në Shqipëri si në çdo shoqëri tjetër të lirë.

 

Përndryshe, ndonjë mund të mbështesë idenë që termi “bashkësi fetare” kishte për qëllim të zbatohej vetëm për bashkësitë e mëdha, si myslimanët, ortodoksët, katolikët romanë, bektashitë, dhe ndoshta hebrenjtë. Përshtypja ime është që shqiptarët nganjëherë flasin sikur këto janë të vetmet bashkësi fetare në Shqipëri, por historia dhe të dhënat shoqërore ekzistuese pohojnë të kundërtën. Do të kish qenë tepër e pazakontë për kuadrin kushtetues shqiptar që ai të vendoste në Nenin 10(2) që “shteti është asnjanës në çështjet e besimit dhe të ndërgjegjes dhe garanton lirinë e shprehjes së tyre në jetën publike” dhe në Nenin 10(3) që “shteti njeh barazinë e bashkësive fetare” dhe pastaj të hidhte poshtë këtë për të parashtruar një klauzolë shumë joasnjanëse dhe jotë barabartë në Nenin 10(4) sipas së cilës katër nga pesë grupet kanë një status të parapëlqyer.

 

Duke lënë mënjanë veçorinë e krijimit të një pabarazie kushtetuese në interpretimin e klauzolave që pasojnë menjëherë pas një pohimi të paasnjanësisë së shtetit në çështjet e besimit, ndërlikimet shumëfishohen nëse dikush përpiqet të ndjekë rrugën e interpretimit të ngushtë të termit “ bashkësi fetare”. Sipas këtij këndvështrimi, çfarëdo që të mendohet rreth çështjes nëse kategoria më e kufizuar apo bashkësitë fetare vetvetiu kanë statusin ligjor të organizmit, vetëm bashkësitë fetare kanë të drejtën për marrëveshjet. Por nuk ka standarde të qarta që të sqarojnë saktësisht cilat grupe kanë të drejtën e marrëveshjes tani, dhe cilat grupe mund ta kenë këtë të drejtë në të ardhmen. Kjo do të dukej sikur po krijohet diskriminim në strukturën e kushtetutës shqiptare, gjë që do të binte ndesh me klauzolat e barazisë së Nenit 18 , dhe do të ishte veçanërisht problematik kur kihet parasysh se në përputhje me Nenin 16(2) të Kushtetutës shqiptare, “ Të drejtat themelore, liritë dhe detyrimet e përmendura në këtë kushtetutë janë të vlefshme gjithashtu për personat juridikë përsa kohë që ato i përmbahen qëllimit të përgjithshëm të këtyre personave dhe thelbit të këtyre të drejtave, lirive dhe detyrimeve”.

 

Nëse një legjislacion i tillë bëhet i nevojshëm, një nga shpresat e mia është logjikisht në një të ardhme të afërt, Shqipëria të pranonte legjislacionin që do të bëjë statusin juridik të organizmit të vlefshëm për të gjitha grupet fetare. Gjykoj se çdo legjislacion i tillë do të shmangte mosmarrëveshjet. Ai duhet përgatitur me kujdes të madh, pas këshillimit me të gjitha grupet e interesuara, në mënyrë që të plotësohen kërkesat  ligjore dhe të mundësohet arritja e mirëkuptimit e  Kjo do të ishte, tek e fundit, një përfitim, duke siguruar ndërkohë përmbushjen e standardeve ndërkombëtare.

 

Një përqasje shumë më e thjeshtë është të marrësh thjesht Nenin 10(6) të Kushtetutës ashtu siç shprehet, dhe të pranosh që të gjitha bashkësitë fetare, të mëdha dhe të vogla, janë organizma ligjore sipas Kushtetutës shqiptare. Për shkak të statusit të tyre fetar, të tilla bashkësi

 

gëzojnë të drejtën e një vlerësimi dhe mbrojtjeje të veçantë sipas Kushtetutës. Bashkësitë fetare janë të lira sipas Kushtetutës të rregullojnë çështjet e tyre në përputhje me normat e tyre të veçanta apo me bindje të tjera se si duhet të organizohet sa më mirë bashkësia e tyre. Ato mund të dëshirojnë të shtojnë transparencën e tyre, që vjen nga ekzistenca e organizmave ligjore sipas ligjeve për organizatat jofitimprurëse, dhe duhet të lejohen të veprojnë kështu. Ato mund të parapëlqejnë të organizojnë nënorganizma, si dioqezat dhe bashkësitë kishëtare sipas rregullave të veta të brendshme, ose mund të dëshirojnë të ngrenë organizma ligjorë zyrtarë, që upërgjigjen strukturave të tilla kishëtare për të lehtësuar administrimin e veprimtarisë të tyre. Shteti duhet të jetë bashkëpunues për lehtësimin e problemeve të tilla. Në disa raste, organizmat fetare mund të dëshironin ta bënin këtë për të ngritur organizma ligjore të veçanta, si institucionet bamirëse apo arsimore.

 

Bashkësitë fetare nganjëherë kërkojnë  që atyre t’u jepet një status që vë në dukje se ato janë diçka më tepër së sa thjesht “një organizatë shoqërore”. Statusi kushtetues i veçantë i tyre tashmë e pasqyron këtë të vërtetë. Por nëse kjo nuk është e mjaftueshme, mund të miratohet legjislacion i veçantë që zbaton të drejtat e bashkësive fetare ndaj statusit të organizmit. Si një çështje e praktikës kjo mund dhe duhet t’u hapë rrugë shumë klauzolave të ligjeve standarde mbi organizatat jofitimprurëse, në përputhje me një dallim më të madh të grupeve fetare, kur kjo duket se kërkohet nga parimet e lirisë fetare dhe të nevojave të veçanta të grupeve fetare.

 

Disa nga gupet më të mëdha fetare kanë çështje të veçanta përsa i përket kthimit të pronave të kishës dhe probleme të tjera, që mbulohen në mënyrë të përshtatshme nga marrëveshje të veçanta të miratuara nga organet drejtuese. Çështje të këtij lloji përfshijnë probleme të ndërlikuara, qartësisht të dallueshme nga çështjet që lidhen me legjislacionin, që synon të sigurojë statusin e duhur ligjor të organizmit për grupet fetare. Pavarësisht nga  rruga që do të zgjedhë Shqipëria,  përsa i përket legjislacionit të mëtejshëm mbi statusin ligjor të organizmit për grupet fetare, nuk duhet të lejohet që çështjet e ndërlikuara të kthimit të pronës të pengojnë rrugën për të pasur një sistem të thjeshtë, që njeh dhe zbaton  të drejtat e të gjitha grupeve fetare për të marrë statusin e organizmit ligjor, siç kërkohet nga angazhimet ndërkombëtare të Shqipërisë. Praktikisht, ka disa hapa që Shqipëria mund të ndërmarrë menjëherë për të siguruar vazhdimësinë e traditës së saj të qëndrueshme të tolerancës në vendosjen e demokracisë pluraliste bashkëkohore.

 

VI. Përfundime

 

Më lejoni të përfundoj me një histori rreth një prifti hebre  që ia ka treguar drejtuesit të bashkësisë sime fetare, (një grup i krishterë) Shimon Peres, ish-kryeministër i Izraelit. Zotit Peres ia ka treguar historinë, aq mirë sa s’ka ku të vejë më, një mysliman. Ajo është si më poshtë:

 

Një hebre po bisedonte me dy nga miqtë e tij. Kleriku pyeti njërin nga burrat: “Si e kupton kur ka kaluar nata dhe ka filluar dita?”. Në ligjin hebre, mund të thuhen gjëra të ndryshme për këtë pyetje.

 

Shoku i tij  përgjigjet: “Kur sheh në largësi dhe mund të dallosh delen nga dhia, atëherë e merr vesh që nata ka kaluar dhe dita ka filluar” Të dytit iu bë e njëjta pyetje. Ai u përgjigj: “Kur sheh në largësi dhe mund  të dallosh pemën e ullirit, nga pema e fikut, ja se si e kupton.”

 

Pastaj ata pyetën klerikun e si mundej të tregonte kur mbaron nata dhe kur fillon dita. Ai u mendua për ca kohë dhe pastaj tha: “Kur vështron në largësi dhe  shikon fytyrën e një gruaje dhe mund të thuash: ‘Ajo është motra ime’. Dhe kur vështron në largësi dhe shikon fytyrën e një burri dhe mund të thuash: ‘Ai është vëllai im’, atëherë do ta kuptoni se drita ka ardhur.”

 

Shpresoj se si rrjedhojë e kësaj konference, mund të marrim pjesë në ardhjen e një mëngjesi të ri, kur të lëvizim përtej tolerancës së thjeshtë, drej vijimit të mirëkuptimit të pastër dhe të nderimit të ndërsjelltë në njohjen e njëri-tjetrit si vëllezër e motra në familjen e njerëzimit. Midis gjërave të tjera, kam shpresë se kjo do të përfshijë njohjen e atyre që nuk janë nga bashkësitë mbizotëruese në Shqipëri dhe dhënien e nderimir të duhur, si me ligj ashtu edhe në të  vërtetë, ndërsa Shqipëria vazhdon të përparojë në arritjet e saj të demokracisë dhe të  pluralizmit. Secili nga identitetet tona le të arrijë të përfshijë një përmasë të qytetarisë botërore, të hapur ndaj dialogut dhe kulturës së të drejtave të njeriut që është e aftë për mirëkuptim të mirëfilltë, duke nderuar dhe sheshuar dallimet.

 

 

Shtojca

 

Detyrimet e OSBE për lirinë e mendimit, ndërgjegjes, fesë ose besimit

 

HELSINKI 1975 (Deklarata mbi Parimet që Rregullojnë Marrëdhëniet midis Shteteve Pjesëmarrëse, parimi VII, par. 1 dhe 3) Shtetet pjesëmarrëse do të respektojnë (...) lirinë e mendimit, ndërgjegjes, fesë ose besimit, për të gjithë, pa dallim race, gjinie, gjuhe apo feje.

(...)

 Brenda këtij kuadris pjesëmarrrëse do të njohin dhe respektojnë lirinë e individit për të pranuar dhe ushtruar, vetëm apo në bashkësi me të tjerë, fenë apo besimin, duke vepruar në përputhje me vullnetin e ndërgjegjes së vet.

 

MADRID 1983 (Çështjet që lidhen me sigurinë në Europë, par. 12, 13 dhe 14)

 

Shtetet pjesëmarrëse ripohojnë se do të njohin, respektojnë dhe për më tepër pranojnë të ndërmarrin veprimet e nevojshme për të siguruar lirinë e individit për të zgjedhur dhe ushtruar, vetëm apo në bashkësi me të tjerë, fenë ose besimin duke vepruar në përputhje me vullnetin e ndërgjegjes së vet. Në këtë perspektivë, ata do të këshillohen, kur është nevoja, me besimet, institucionet dhe organizatat fetare, që veprojnë brenda kuadrit kushtetues të vendeve të tyre përkatëse. Ata do të shqyrtojnë pozitivisht kërkesat e bashkësive fetare ose të besimtarëve që ushtrojnë fenë e tyre apo përgatiten ta ushtrojnë atë brenda kuadrit kushtetues të shteteve të tyre, që t’u jepet statusi i parashikuar në vendet përkatëse për besimet, institucionet dhe organizatat fetare.

 

VIENË 1989 (Çështjet që lidhen me Sigurinë në Europë, par. 11, 16.1 deri 16.11 dhe 17)

 

(11) [Shtetet pjesëmarrëse] (…) pranojnë se do të respektojnë të drejtat e njeriut dhe liritë themelore, përfshirë lirinë e mendimit, ndërgjegjes, fesë apo besimit, për të gjithë, pa dallim race, gjinie, gjuhe apo feje.(…)

(…)

(16)  Në mënyrë që të sigurohet liria e mendimit e individit për të zgjedhur dhe ushtruar fenë apo besimin, shtetet pjesëmarrëse do të, inter alia,

 

40. DETYRIME TË VEÇANTA PËR DIMENSIONIN NJERËZOR PJESA, A

 

(16.1). marrin masat e nevojshme për të parandaluar dhe zhdukur dallimin ndaj individëve apo bashkësive mbi bazë feje apo besimi për njohjen, ushtrimin dhe gëzimin e të drejtave dhe lirive themelore të njeriut në të gjitha fushat e jetës qytetare, politike, ekonomike, shoqërore dhe kulturore dhe për të siguruar barazinë midis besimtarëve dhe jobesimtarëve;

(16.2) nxisin një klimë tolerance dhe respekti të ndërsjelltë midis besimtarëve të bashkësive të ndryshme si dhe midis besimtarëve dhe jobesimtarëve;

(16.3). japin sipas kërkesës së tyre bashkësive apo besimtarëve, që ushtrojnë apo përgatiten për të ushtruar besimin e tyre  brenda kuadrit kushtetues të shtetit të tyre, njohjen e statusit të parashikuar për ta në vendet përkatëse;

(16.4). respektojnë të drejtën e këtyre bashkësive fetare për të

. ngritur dhe mbajtur lirisht vende të përshtatshme për adhurim apo mbledhje,

.organizohen vetë në përputhje me strukturën e tyre hierarkike dhe institucionale,

. zgjedhur, emëruar dhe zëvendësuar punonjësit e tyre në përputhje me kërkesat dhe standardet e tyre përkatëse si edhe me çfarëdolloj marrëveshjeje të pranuar lirisht midis tyre dhe shtetit,

. kujdesen dhe marrin mbi baza vullnetare ndihmesa financiare dhe ndihmesa të tjera. këshillohen me besimet, institucionet dhe organizatat fetare në mënyrë që të arrihet një kuptim më i mirë i kërkesave të lirisë fetare;

(16.6) .respektojnë të drejtën e çdonjërit për të dhënë dhe marrë edukim fetar në gjuhën që ai zgjedh vetë, si individ apo së bashku me të tjerë;

(16.7). në këtë perspektivë, inter alia, lirinë e prindërve për të siguruar edukim moral dhe fetar të fëmijëve të tyre në përputhje me bindjet e tyre;

(16.8). lejojnë kualifikimin e punonjësve fetarë në institucionet e përshtatshme

(16.9). respektojnë të drejtën e besimtarëve të veçantë dhe bashkësive të besimtarëve për të marrë, zotëruar dhe përdorur libra të shenjtë, botime fetare në gjuhën e zgjedhur prej tyre dhe artikuj dhe materiale të tjerë që lidhen me ushtrim të fesë apo besimit,

(16.10)- të lejohen besimet fetare, institucionet dhe organizatat të hartojnë, importojnë dhe të shpërndajnë botime dhe materiale  fetare.

(16.11)- të konsiderohen me përparësi interesat e komuniteteve fetare për të marrë pjesë në dialog publik, duke përfshirë këtu mas-mediat.

(17) Shtetet pjesëmarrës njohin se ushtrimi i të drejtave të sipërpërmëndura në lidhje me lirinë e fesë apo të besimit mund t’u nënshtrohet vetëm atyre kufizimeve që parashikohen me ligj në përputhje me detyrimet e tyre ndaj ligjit ndërkombëtar dhe detyrimeve të tyre  ndërkombëtare. Ata do të sigurojnë ushtrimin e plotë dhe të efektshëm të lirisë së mendimit, të ndërgjegjes, të fesë apo të besimit në ligjet dhe rregullat e tyre si dhe gjatë zbatimit të këtyre të fundit.

 

41 PJESA A - Të drejtat qytetare dhe politike.

 

KOPENHAGEN 1990 (Par. 9.4 dhe 18.1 deri në 18.6)

 

Shtetet pjesëmarrës ripohojnë që:

(9.4). cilido do të:

(9.4). cilido do të ketë të drejtën e lirisë së mendimit, të ndërgjegjes dhe fesë. Kjo e drejtë përfshin lirinë e cilitdo për të ndryshuar fenë apo besimin si dhe lirinë për ta shfaqur fenë apo besimin, qoftë i vetmuar apo në komunitet me të tjerët, publikisht apo privatisht, nëpërmjet kultit, mësimdhënies, praktikave dhe ritualit.Ushtrimi i këtyre të drejtave do t’u nënshtrohet vetëm atyre kufizimeve që parashikohen me ligj dhe që përputhen me standardet ndërkombëtare.

[Shtetet pjesëmarrës]

(18.1). vërejnë se Komisioni i Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut ka njohur të drejtën e cilitdo për të bërë vërejtje të ndërgjegjes(objeksion koshience) ndaj shërbimit ushtarak;

(18.2). marrin në konsideratë masat që kanë marrë kohët e fundit nga disa shtete pjesëmarrës për të lejuar përjashtimin nga shërbimi ushtarak i detyruar në bazë të vërejtjeve të ndërgjegjes (objeksioneve të koshiencës);

(18.3) marrin në konsideratë veprimtaritë e shumë organizatave joqeveritare në lidhje me vërejtjet e ndërgjegjes për shërbimin ushtarak të detyruar;

(18.4) bien dakord të shqyrtojnë, kur kjo s’është bërë më parë, forma të ndryshme shërbimi alternativ, të cilat janë të pranueshme për arsyet e vërejtjeve të ndërgjegjes, forma që janë në parim të një natyre joluftarake apo civile, në interesin publik, të një natyre jondëshkuese;

(18.5) i bëjnë të ditur publikut informacionet për këtë çështje;

(18.6) mbajnë parasysh, në kuadrin e Konferencës mbi Dimensionin Njerëzor, çështjet e rëndësishme në lidhje me përjashtimin nga shërbimi ushtarak i detyruar, atje ku këto ekzistojnë, për individë në bazë të vërejtjeve të ndërgjegjes ndaj shërbimit të armatosur dhe shkëmbejnë informacion për këto çështje.

 

BUDAPEST 1994 (Kapitulli VIII, par. 27)

 

Duke rideklaruar përkushtimin e tyre për sigurimin e lirisë së ndërgjegjes dhe të fesë dhe për nxitjen e një klime të tolerances reciproke dhe të respektit ndërmjet besimtarëve të komuniteteve të ndryshme si dhe ndërmjet besimtarëve dhe jobesimtarëve, [shtetet pjesëmarrës] shprehën shqetësimin e tyre për shfrytëzimin e fesë për qëllime agresive.

 

STAMBOLL 1999 (Karta e Sigurisë Evropiane,par. 19)

 

19.(.) Ne i përkushtohemi kundërvënjes ndaj kërcënimeve të tilla ndaj sigurisë, si dhunimet e (...) lirisë së mendimit, ndërgjegjes, fesë apo besimit (...)