GROTESKA POETIKE PËRMES THELLËSISË SË QENIES EKZISTUESE

Prekshmëri poetike

10 prill 2004 / TN

( Arif Molliqi "Pelegrinazh i ftohtë në qytetin D." poezi, botoi Shtëpia Botuese " Faik Konica", Prishtinë 2004 )

Selmon ETHEMI


1.

Pas vepres poetike " Premiera e një pranvere", me të cilën kishte tërhequr vëmendjen e opinionit tonë kulturor, poeti Arif Molliqi, tashmë i prezentuar në hapësirën tonë krijuese me dhjetë vepra letrare, këto ditë u shfaq më përmbledhjen më të re, "Pelegrinazh i ftohtë në qytetin D." Që në fillim, duhet ta them se kronosi i gatimit të këtyre poezive është një pelegrinazh paksa groteske që i bën autori kohës dhe vendit. Së këndejmi, i ftohtë.

Ndërkaq, rigjetja e kësaj substance poetike më pelegrinazhin e ftohtë, është ndërtuar mbi shqetësimet e brendshme, brenda të cilave protestohet, jo vetëm për të pohuar të vërtetën, por edhe për të treguar ate.

Në përmbledhjen e re poetike, ashtu si edhe në përmbledhjen e poezive para kësaj, autori nuk është lodhur të krijojë asnjëherë një strukturë të përkryer formale të tipit eliptik, dhe as iluzionin e librit të kufizuar sipas disa rregullave. Por, ai ka bër thyerje të skemave letrare, edhe brenda substancës poetike, duke i ikur retorikës dhe aklamacioneve, që aq shumë i gjejmë në vargjet e poetëve të sotme. Ndërkaq rezonanca e librit mbështetet në imazhe harmonike të ndërtuara me mjete figurative të paradoksit, të groteskut dhe të ironisë. Ky funksion paradoksal, herë-herë duket se errëson apo e hermetizon mendimin, por që e detyron lexuesin të jetë i vëmendshëm, ta kuptoj, kur ka paradoks individual të mendimit, e kur universal.

Në një rast Adem Gashi, për poetin Molliqi, pat thënë: " Arifi është ndër autorët e paktë që ka disiplinuar ndjenjën dhe mendimin." Kjo shkathtësi, "disiplinimi i ndjenjës me mendimin", ndonëse u jap poezive ton të veçantë poetik, megjithatë, është lehtë ta kuptosh së tek këto poezi, vetëm sa transferohet bota që e sheh autori. Ajo bota që e takon autori ngado që shkon, pse jo, edhe në qytetin D. në kuptimin universal.

Aspekti tjetër, më i rëndësishëm që gjendet brenda këtyre poezive, është identifikimi sensual i autorit, me gjithë ato që takohet, do të thoja, që i dalin përpara, gjatë pelegrinazhit. Këto janë situata që i hulumton dhe i përshkruan pa retorikë, duke i thënë me një mendim specifik të zhurshëm përmes vargut. Kësisoji ai futet në një formë të re, qartësia e së cilës vërehet nga alegoria brenda groteskës. Këtu ai përpiqet ta ngërthen çdo formë të re në të jetuarit e njerëzve në qytetin D., duke filluar nga nuancat deskriptive e deri tek ato filozofike e satirike.

Pelegrinazh i ftohtë metaforikisht është një ecje e pakryer. Që nuk ia dijmë as emrin:

Më shurdhon një fjalë
Që më rri gjithë kohën mbi kokë
As emrin nuk ia mësova ( faqe 11).
Ose;

Vetëm shtëpia heshti
Kur u çmendën krushqit
Nga zhurmë e lodrave
Të akorduara me bisht qeni
( Duvaku për nusen)

Por nuk është vetëm rrugëtimi i pakrye që shpie tek qyteti D., por janë të gjitha ato që ndodhin brenda dhe jasht tij. Sepse, edhe pasi kemi arritur aty, hasim diçka që kërkohet të mposhtet kolektivisht. Dhe, kështu, në kulmin e mynxyrës, shtëpia, natyrisht, ka edhe fuksionin më të rëndësishme metaforikisht nëna shqiptare. Është e ftohtë Shqipëria -shtëpia e të gjithë shqiptarëve, që hesht edhe kur krushqit- miqët politik të saj, mbartin tragjedinë në trupin tjetër të coptuar. Metaforikisht kjo ma kujton Ali Podrimje: /Xhexhe je/ Xhuxhe je moj/. Prandaj, këto gjithmonë janë motive të ftofta që nuk e përjashtojnë njëra tjetrën:


2.

Molliqi para se gjithash, më shumë e kërkon rrugën poetike përmes poezive të shkurtëra, duke shpreh sa më shumë ndjenja e mendime, me sa më pak fjalë, një rrugë poetike e Xhon Kitsit. Në poezitë e shkurtëra, e sidomos në sonete, Kitsi e arriti pjekurinë dhe thellësinë e shprehjes poetike. Andaj, këtu na del se autori nëpër ketë rrugë e shpalos përpara lexuesit e gjithë panoramën e atyre gjërave që i gjën gjatë pelegrinazhit në qytetin D. Ai vetëm sa e ngacmon mendimin e lexuesit, i jep drejtimin duke i lënë fushë të hapur fantazisë se tij. Sepse, sa më i pasur të jetë mendimi me elemente figurative, aq më e lartë është mjeshtëria poetike e vargut:

Në mjegullën e vjeshtës
kthehen të vonuarit
me duart në kokë
shikojnë një përmendore të vjetër
e mbajnë të mos u ik

Në errësirë pështyjnë përpjetë
ta përlyejnë qiellin me sharje

presin breshër në vend të shiut
t´i pastojnë njollat e fytyrës

atë ditë e sot
ndryshe flasin e ndryshe mendojnë
( Rrugë e çuditshme)

Shpeshherë lexuesi s´mund ti lexoj poezitë e Arif Molliqit kalimthi, vetëm duke i shfletuar. Atyre u duhet të jenë shumë të vëmendshëm e të prirë për të kapur në çast, ç´ka do të thotë poeti. Sepse, të poezitë e shkurtëra, poeti më pak fjalë të mbeshtetura mjeshtërisht, na jep kuadro të gjalla ku dalin në pah problemet apo brengat e jetës, gjatë pelegrinazhit të ftohtë. Mund të thuhet lirisht se Molliqi, nuk ka eksperimentuar me fjalë të buta as atëherë kur gjendet në këto rrethana, që atij aspak nuk i pëlqejnë. Çdo poezi e tij mund të konsiderohet si një botë pa komlekse, ku gjërat thuhen zëshëm përmes vargut. Ja, sa për ilustrim, disa shëmbëllima:

/ Në shkrimet e biografisë shkrova/ e kapa gjarprin për fyti (f. 30),
/Të vdekurit i dilnin mangut/ harronte ta numërojë vdekjen e vet(f.37),
/ Eu po jetë pise qenka kjo/ kur flas me njerëz/ e asnjë fjalë nuk e kuptoj(f.58),
/ Në rrahin e kohës po freskohen/ me pishë në dorë korbat (f.65),
/Në pusin e kësaj kohe/ zura diçka me grepin e ndryshkur/ lojën e fëmijërisë/ varur në supet e mia të lodhura (f.87)


3.

Krijimi poetik duke qenë një akt tërësisht individual s´ka sesi të mos projektojë edhe trajektorën e vijës jetësore të autorit, megjithatë, nuk mund të thuhet se poezitë, apo vepra e Molliqit është ndonjë ditar poetik. Këtë projeksion e gjejmë tek poezia; Ikonografia, Kohë e përsëritur, apo Kohë e plasaritur etjera, por që pikërisht këto ndodhin për shkak të fuqisë imagjinative që ka poeti për itenerarin e pelegrinazhit të tij.

Tërsisht i ndërgjegjshëm se çka i fal koha në të cilën jeton, Molliqi duke u munduar ta kursej lexuesin, ka afrua forma shumë të thjeshta të vargut, por që e ka ndërlikuar përmbajtjen e të shprehurit poetik. Nga këto pikëvështrime poeti jo rrallë në formë të narracionit idealizues paralajmëron idenë më mënyrë që me mjeshtri të bëjë transformimin dhe kalimin në sferën e lirizmit subtil.
Rikthimi tek evokimet për qytetin e tij, në kuptimin universal-simbolik, për Gjeravicën, me tone herë-herë himnizuese, se është e qëndrueshme, e palëvizshme, dhe, e përjetshëm, si një Zonjë e rëndë, ku edhe Perënditë pushojnë, ndihet nota e thellë e romantizmit të Naim Frashërit:

Portë e qiellit e rënda Zonjë Gjeravicë...
Ose;
Dy Liqenet ata sy të bukur Perëndie zbresin poshtë në fushë...
* * *
Zbres ngadalë nga maja e Gjeravicë duke thurur ëndrrën shqip
* * *
O zot a do të dimë t´i duam Ata sy të butë të Gjeravicës
( Lirikë për liqenet e Gjeravicës )


4.

Si ta mbyll këtë observim poetik? Thjesht, duke vënë mendimin në fund të shkrimit, në kemi përmendur vetëm një nga mozaikët e mendimeve që ka kjo përmbledhje poetike, që është shumë e pasur dhe shkruar me një imagjinatë vërtetë poetike. Të shumica e poezive, Molliqi ka eksperimentuar me figura, metafora, perifraza, duke u mundua ta gjej formën e vet përmes së cilës mund të shpreheshin të gjitha ato vargje që ai meton t´iu jap kuptim universal. Derisa shumë poetë merren me figura elegjiake të vatanit, Molliqi ndryshe, vrapon pas një vargu të shkurtër, por shumëkuptimplotë, duke u bërë të akseptueshme për lexuesin në veçanti, ashtu dhe duke e ngritur atdheun në nivelin më të lartë poetik për kohën universale.

Tani, ajo që kërkohet nga kritikët për përmbledhjen e poezive të Arif Molliqit "Pelegrinazh i ftohtë në qytetin D.", është vështrimi në thellësinë e çdo vargu, për ta gjetur kohën e shkuar me të gjitha plagët, por edhe të sotmën e ftohtë si shumësi kuptimore.