|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (50, 51)

28 mars 2004 / TN

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (50)

Dr. Zydi Dervishi

VII.3.1. Radio dhe posterat sfidojnë televizionin

Përvoja tregon se në shumë aspekte të komunikimit me auditorin televizioni e konkuron radion. Por në informacionet e programet për sëmundjen AIDS raportet ndërmjet këtyre mediave shpërfaqjen, si të thuash, të përmbysura. Është rreth 2 herë më e lartë se ajo e të anketuarve që parapëlqejnë televizionet si burim kryesor informacioni pesha specifike e të rinjve dhe të rejave që përmes valëve të radios thithin më shumë informacion për infektimin HIV / AIDS. Madje edhe posterat e fletëpalosjet e konkurojnë ekranin e televizorit. Natyrshëm shtrohen pyetjet: Cilët janë faktorët kryesorë që përcaktojnë një paradoks të tillë? Janë fletëpalosjet dhe posterat cilësorë apo programet e televizioneve janë të sipërfaqshme? etj.

Nga vëzhgimet, bisedat me të reja e të rinj dhe sidomos me punonjës të sektorit të shëndetësisë, përvijohet përfundimi se fletëpalosjet e posterat, duke qëndruar më gjatë të afishuara në vende publike, si në mjedise të shkollave, të institucioneve shëndetësore etj. shihen më dendur, e gati pa dashur prej më shumë njerëzve që presin dikë ose për të kryer një shërbim të caktuar. Si të thuash, duke u mbirë në sy, posterat e fletëpalosjet u ngulisin më mirë në mendje njerëzve së paku disa njohuri elementare për infeksionin HIV / AIDS. Ndërsa qendrat televizive shqiptare emëtojnë programe të posaçme për këtë sëmundje me fushata, sidomos me rastin e 1 dhjetorit, ditës ndërkombëtare  të luftës kundër saj.

Përgjithësisht programe të tilla janë biseda në studio, në të cilat ftohen mjekë, sociologë, psikologë, përfaqësues të organizatave joqeveritare dhe të reja  e të rinj. Këto biseda, si rregull, ilustrohen me ndonjë grafik ose tabelë shifrash për tregues sasiorë të përhapjes së  infeksionit HIV /AIDS në Shqipëri e në vende të tjera dhe me disa intervista të realizuara me njerëz të grup-moshave e profesioneve të ndryshme. Por, gjithsesi  këta programe janë bërë monotone, pak tërheqëse për shumicën e teleshikuesve. Mendojmë se për t’u bërë më informuese e instruktive programe të tilla lipset të shfrytëzohet më mirë gama e mjeteve shprehëse të teknikave televizive, të përgatiten ose të përkthehen filma shkencorë që trajtojnë rrezikshmërinë e kësaj sëmundjeje jo vetëm në anën biologjike, por edhe në atë psikologjike, sociale etj.

Ekranet e televizioneve konkurohen nga radiot, veçanërisht nga ato të autoveturave. Këtë e provojnë edhe të dhënat e anketimit. Është rreth 4.1  herë më e lartë se e djemve që  sigurojnë më shumë informacione nga televizionet  pesha specifike e të rinjve (26.22 për qind) , të cilët parapëlqejnë valët e radiove për të zgjeruar njohuritë e tyre rreth sëmundjes së shekullit. Përgjithësisht këta janë djem të rinj që kalojnë një pjesë të konsiderueshme të kohës në aventurë, ose siç  thuhet shpesh, e kanë autoveturën si një shtëpi të dytë.

VII.3.2. Vajzat: bisedat edhe si forcim i solidaritetit kundër virusit “arkivol”

Është mjaft e vogël pesha specifike e të anketuarve (vetëm 5.9 për qind) që janë shprehur se kanë plotësuar njohuritë për sëmundjen AIDS përmes bisedave me miqtë dhe kolegët e punës. Është rreth 2 herë më e lartë se e meshkujve pesha specifike e femrave që i çmojnë shumë bisedat si burim informacioni . Përgjithësisht në vendin tonë vajzat dhe gratë janë më të prirura se meshkujt të bisedojnë me njëra – tjetrën për rreziqe vdekjeprurëse. Gjatë një bisedë të lirë në shtator 2002 një mësuese gjeografie e sapodiplomuar, ndër të tjera, veçoi: “Duke biseduar me njëra – tjetrën për SIDA-n ne femrave na duket sikur forcojmë solidaritetin kundër kësaj murtaje”. Ndërsa meshkujt përgjithësisht për vdekjen dhe sëmundjet vdekjeprurëse më shumë parapëlqejnë të heshtin se të diskutojnë. 

Të  dhënat e anketimit tregojnë se janë më të shumta nga djemtë vajzat  që i bisedojnë me anëtarët e familjes informacionet për infeksionin HIV / AIDS. Ndodh kështu, jo vetëm ngaqë të rejat janë përgjithësisht më të lidhura me familjen, por edhe  sepse ato kalojnë një pjesë më të madhe të kohës në mjediset e banesës familjare. Jo rrallë në biseda të tilla ndërmjet miqsh, kolegësh të punës ose anëtarëve të familjes qarkullojnë e shumëfishohen edhe informacione të gabuara për këtë sëmundje. Dhe për të shmangur situata të tilla mendojmë se është e nevojshme që organizatat joqeveritare më të angazhuara në luftën kundër infeksionit HIV / AIDS dhe veçanërisht institucionet e shëndetit publik të ndihmojnë  për të përgatitur libra me njohuri më të plota të  divulguara, të cilat të përvetësohen pa vështirësi edhe nga të rejat e të rinjtë me formim arsimor mesatar.

VII.3.3. Bisedat me mjekun të tjetërsuara: shqetësimet vetjake në vetë të tretë

Është e konsiderueshme pesha specifike e të anketuarve që çmojnë si burim  të rëndësishëm   informacioni  për infeksionin  HIV / AIDS  mjekët (50.86 për qind) dhe punonjësit e sektorit të shëndetit publik (51.18 për qind). Personeli shëndetësor  njohuritë për këtë sëmundje  përgjithësisht i përhap jo nëpërmjet komunikimit të drejtpërdrejt gojor, por nëpërmjet bisedave në radio, në televizione ose në konferenca e seminare të ndryshme.

Ende shumica e të rinjve dhe të rejave ngurojnë të këshillohen me mjekët specialistë kur dyshojnë se janë infektuar me virusin e kësaj sëmundjeje. Madje edhe kur i drejtohen mjekut shqetësimin e tyre e përshkruajnë, si të thuash, në vetën e tretë, si rastin  e një kushërire ose shoqe të afërt, së cilës i vjen turp të konsultohet për çështje të tilla. Në maj 2002  kam zhvilluar një bisedë të gjatë me  një mjek pediatër të specializuar në Francë e Zvicër dhe njëherazi pedagog në Fakultetin e Mjekësisë. Nga biseda e tij, ndër të tjera, po veçojmë: “Një ditë rreth orës 11, pasi kisha përfunduar vizitat e të sëmurëve në dhomën time të mjekut në spital troket   një vajzë rreth 23 – 24 vjeç. Dukej mjaft e tronditur.

Me një zë të dridhur më tha: “Kam shumë besim  te ju si mjek e si njeri. Prandaj desha të bisedoj diçka intime  kur të keni ju kohën  e përshtatshme se mbase biseda zgjat”. Pasi e sigurova se do ta dëgjoja  me vëmendje nga fillimi në fund  dhe se kjo bisedë do të ngelej vetëm ndërmjet nesh, ajo filloi të fliste. Ishte krejt e shpërqëndruar. Lëvizja e supeve dhe e duarve nuk i akordoheshin fare me fjalët që thoshte. Pasi foli për disa shqetësime të shoqes së saj më të afërt, si e trembur e me bebëzat e syve që i zmadhoheshin më tha: “Doktor, a nuk do të më pyesni për emrin, ose të paktën për emrin e shoqes  time”. Këmbëngula se detyra ime si mjek është të shëroj sëmundjet, t’u pakësoj njerëzve shqetësimet, pavarësisht nga emrat që kanë. Sikur u ndje disi më e lehtësuar dhe u përpoq ta kapte përsëri fillimin e bisedës aty ku e kishte lënë: “Shoqja ime ka qenë  në Stamboll për kurim, ka bërë disa analiza të gjakut.

Një natë, ndoshta në kulmin e dëshpërimit  ajo ka kaluar pak çaste me një burrë të panjohur. Gati tre vjet më vonë asaj  i kanë filluar shqetësimet dhe  mallkon e mallkon papushim agiet a analizave, por ndoshta më shumë  përjetimet me burrin e panjohur”. Pasi e përfundoi përshkrimin mori frymë thellë, sikur shkuli diçka që e rëndonte në thellësi të shpirtit. Fytyra iu la në djersë dhe buzët i dukeshin të thara. 

U përpoqa jo vetëm t’i shpjegoj me hollësi gjithçka që i duhet të dijë një i infektuar me virusin e sëmundjes AIDS, por edhe ta qetësoja. Dëgjonte shumë e përqëndruar. Ndryshimet e befta, të  skajshme të gjendjes emocionale i lexoheshin qartë në sytë që herë pas here i shformoheshin nga lotët. Sapo përfundova, ajo u ngrit dhe me një zë krejt të ndryshuar më tha: “Doktor, ju kërkoj ndjesë për shqetësimin. Ndoshta nga emocionet në ato që  thashë ka edhe pasaktësi. Ju u sollët me mua ashtu siç e kisha përfytyruar. Nuk desha të konsultohem me mjekët që merren posaçërisht me këtë çështje. Ai pavion sikur ta ngjit sëmundjen, ose së paku hijen e dyshimit”.

I thashë se shoqja e saj ose ajo mund të më merrnin në telefon në numrin e shtëpisë çdo pasdite, pa asnjë  kufizim. Ajo buzëqeshi hidhur aq sa fytyra e brishtë iu kontraktua,  iu shformua në pamjen më të trishtueshme. Gjatë njëzet viteve të punës si mjek kam parë shumë fytyra në çastin më të dhimbshëm të ndërrimit të jetëve. Por trishtimi në fytyrën e  asaj vajze se ç’kishte diçka të veçantë, shumë më tragjike. Ajo as nuk më mori në telefon, as nuk më takoi më në spital. Si mjek kisha dëshirë ta takoja për ta ndihmuar me diçka, së paku me fjalën e ngrohtë. Por edhe kisha njëfarë druajtje ta takoja: nuk isha i sigurtë nëse do ta përballoja trishtimin në fytyrën e saj”.

    Në përgjithësi të infektuarit me HIV / AIDS në vendin tonë ose ata që dyshojnë se janë të infektuar komunikojnë me mjekët sipas këtij modeli të tjetërsuar, në emër të një të treti.  Madje meshkujt janë më të prirur të mbyllen ne vetvete, të ndikuar ndoshta edhe nga një mendësi tradicionale sipas së cilës “burri duhet ta mbajë vetë peshën e gjëmës që e ka zënë, nuk ka përse i shqetëson të tjerët, qofshin këta edhe njerëzit më të afërt”. Nën trysninë e kësaj mendësie ndodh shpesh që në vendin tonë burrat me sëmundje kanceroze të përpiqen të ruajnë “sekretin” e fatkeqësisë deri në çastet e fundit ose ta marrin atë me vete në varr. Përgjithësisht një model i tillë sjelljeje konsiderohet si shprehje e burrërisë, si përpjekje humane për të mos shqetësuar të afërmit, miqtë e shokët.

 Ndryshe nga kanceret sëmundja AIDS është infektive. Trajtimi i saj si “sekret” personal paraqet rrezikshmëri të lartë. Personi i infektuar me këtë virus dhe i paekzaminuar, si të thuash, shndërrohet në varr të hapur që gllabëron bashkëshortin ose bashkëshorten, partnerët ose partneret, me të cilët kryen marrëdhënie seksuale pa masa mbrojtëse, madje edhe të personave të tjerë  që përdorin agiet e infektuara të pasterilizuara sa e si duhet etj. Në rrethana të tilla mendojmë se është e domosdoshme të merren masa energjike, të shumëllojshme për të vetëdijësuar të gjithë njerëzit që edhe për dyshimin më të vogël të këshillohen me mjekët, të bëjnë analizat përkatëse për të zbuluar sa më shpejt infektimin me virusin HIV / AIDS. Kësisoj personeli shëndetësor ka më shumë mundësi jo vetëm të luftojë më me efektivitet për të kufizuar përhapjen e këtij virusi vdekjeprurës, t’i zgjasë jetën pacientëve, por edhe të parandalojë përhapjen e kësaj sëmundje nga çdo i infektuar që përbën një vatër infeksioni.

VII.3.4. Më intim komunikimi me gazetat

Disa studime - anketime kanë provuar se,  sidomos gjatë 7-8 viteve të fundit, të rejat dhe të rinjtë janë ftohur e gati janë “divorcuar” me gazetat e revistat. Sipas një anketimi të realizuar në mars 2001 të rinjtë e Tiranës shpenzojnë mesatarisht 3.83 orë përballë ekranit të televizionit gjatë një ditë - nate. Ndërsa për leximin e gazetave të rinjtë shqiptarë “konsumojnë” mesatarisht vetëm 2.84 orë në javë (vetëm 0.4 orë në ditë) ose 9.6 herë më pak se koha që qëndrojnë në shoqërinë e “ekranit të vogël” (Dervishi, Z., 2001:107). Në çështjen e informimit për infeksion HIV / AIDS gazetat i konkurojnë të gjithë mediat dhe burimet e tjera. Pse ndosh kështu?

Përgjithësisht për shqiptarët sëmundja AIDS është sa e tmerrshme, aq edhe turpëruese. Prandaj ata priren të konsultohen me burime informacioni, të cilat, si të thuash, e ruajnë në mënyrë të plotë konfidencialitetin, nuk e dekonspirojnë shqetësimin e tyre. Gjithashtu në artikujt e profilizuar të gazetave ose revistave të rejat e të rinjtë mund të këshillohen në vetmi  të plotë dhe aq herë sa e quajnë të arsyeshme. Në rrethana të tilla mendojmë se është e nevojshme të botohen më shumë artikuj për infeksionin HIV / AIDS, të cilët të trajtojnë me nivel shkencor, por dhe me gjuhë divulguese të përshtatshme për masat e gjera të të rinjve problematikën mjekësore dhe psikosociale të kësaj sëmundje vdekjepërurëse. Edhe organizatat joqeveritare më të angazhuara në luftën kundër përhapjes së virusit AIDS, mundet e lipset të japin ndihmesë të shumanshme për përgatitjen e botimin e artikujve të tillë.

VII.3.5. Edukimi në shkolla – mbizotëruese fjala e mësuesit

Është e vogël pesha specifike e të anketuarve (vetëm 21.03 për qind), të cilët konsiderojnë shkollën si burim të rëndësishëm informacioni për sëmundjen e shekullit. Në tabelën e poshtëshënuar pasqyrohen të dhëna të detajuara rreth informacionit që jepet në shkolla nga përbërëse të rëndësishme të procesit mësimor për sëmundjet seksualisht të transmetueshme, në të cilat përfshihet edhe ajo e AIDS-it.

Nga shqyrtimi i kujdesshëm i shifrave të kësaj tabele del se është afro dy herë më e  lartë  pesha specifike e të rejave dhe të rinjve që vlerësojnë si më të arrirë nivelin e shpjegimit të mësuesve në krahasim me ata që vlerësojnë tri përbërëset e tjera të procesit mësimor. Veç të tjerash, kjo do të thotë se për problematikën e sëmundjeve seksualisht të transmetueshme  shpjegimi i mësuesve qëndron  më lart se niveli i teksteve mësimore, më lart se niveli i informacionit dhe shkalla e pajisjes së shkollave me mjetet e nevojshme didaktike e laboratorike. Aktualisht gjithë veprimtaria mësimore – socializuese nëpër shkolla  për të përhapur njohuritë rreth infeksionit HIV / AIDS dhe përgjithësisht sëmundjeve seksualisht të transmetueshme bazohet kryesisht në fjalën e gjallë të mësuesit, në punën e tij pasionante, të përkushtuar, çka nënkupton edhe njëfarë subjektivizmi.

Mendojmë se është e domosdoshme që edukimi  shëndetësor i nxënësve, veçanërisht në shkollën e mesme, të përmirësohet rrënjësisht. Për këtë është e nevojshme të zgjerohen ndjeshëm njohuritë mjekësore për organizmin e njeriut dhe disa nga patologjitë më problematike, më të përhapura. Dhe kësisoj informacionet për sëmundjet seksualisht të transmetueshme, sidomos për infeksionin AIDS, do të integrohen natyrshëm në strukturat konceptuale mjekësore. Përgatitja e teksteve cilësore, të cilat të studiohen në të gjithë shkollat e mesme të vendit tonë si dhe përgatitja e pajisjeve didaktike përkatëse do të përbënin hapat e parë për të zhvendosur formimin e  nxënësve me njohuritë biologjike  nga bota e kafshëve te bota e njeriut. 

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (51)

Dr. Zydi Dervishi

VII.4. AIDS dhe ndryshimi i modeleve të sjelljes:

Aktorë fattragjikë dhe aktorë altruistë

Studime të ndryshme kanë provuar se shqiptarët përgjithësisht janë të vrazhdë në “luftën” e konkurrencës me njëri-tjetrin, por nëse njëri nga partnerët vihet në vështirësi të mëdha ose pëson fatkeqësi, partneri tjetër përgjithësisht i ristrukturon rrënjësisht marrëdhëniet me të, e ndihmon edhe kundërshtarin me shpirt humanist që kalon deri në caqet e altruizmit. Me një modelim të tillë psikokulturor shqiptarët janë përgjithësisht të prirur të ndihmojnë të tjerët, të afërm, miq ose shokë, të njohur e deri të panjohur, kur ekspozohen  përballë vështirësive ose rreziqeve. Një kërcënim vdekjeprurës është edhe sëmundja AIDS. Natyrshëm shtrohen pyetjet: A kanë njohur të anketuarit persona  të infektuar me HIV / AIDS? Nëse po, çfarë kanë përjetuar në prani të tyre ose më pas? A i kanë ndryshuar ata modelet e sjelljes  ndaj ndonjë te afërmi, miku ose shoku që vuan pasojat e infektimit me HIV / AIDS? Cilët do të ishin modelet më të përshtatshëm të komunikimit me të infektuarit me virusin e kësaj sëmundje vdekjeprurëse? etj.

Në tabelën e poshtëshënuar jepen të dhënat kryesore të anketimit për të rinjtë dhe të rejat që kanë qënë, si të thuash, larg ose pranë frontit të të infektuarve me HIV / AIDS.

Siç shihet është e konsiderueshme (18.35 për qind) pesha specifike e të anketuarve që nuk i kanë dhënë përgjigje kësaj pyetje. Kjo “memecëri” përcaktohet nga dy arsye kryesore.

 E para. Mjaft të reja dhe sidomos të rinj, nuk janë të sigurtë nëse kanë takuar ose jo të infektuar me HIV / AIDS, pasi të sëmurë të tillë e kuptojnë me vonesë se janë infektuar dhe pasi analizat e vërtetojnë këtë përgjithësisht nuk e pranojnë ose nuk duan të pranojnë fatkeqësinë që u ka rënë mbi kokë. Në raste të tilla shumica e të sëmurëve janë të prirur të mos i besojnë përfundimet e analizave, t’i konsiderojnë ato të gabuara për “paaftësi ose pakujdesi të mjekëve”, për “funksionim jo normal të aparaturave përkatëse”etj. Madje edhe njerëzit me sëmundje kanceroze dyshohen si të infektuar me HIV / AIDS. Përgjithësisht ndër shqiptarët sëmundjet kanceroze karakterizohen si “sëmundje të këqija”. Ndërsa AIDS konsiderohet si “më e keqja e sëmundjeve të këqija”, sepse sipas një mendësie të përhapur gjerësisht në shoqërinë shqiptare, një infeksion i tillë “të varros së gjalli, të ndan së gjalli nga njerëzit, miqtë dhe shokët”.

E dyta. Disa të anketuar nuk i janë përgjigjur kësaj pyetje pasi e konsiderojnë si tradhëti ndaj një shoqeje ose shoku të afërm pohimin edhe përmes gjuhës anonime të anketës të fatkeqësisë që ka goditur një të rrethit të tyre shoqëror ose miqësor. Madje edhe kur përhapen nën zë  lajme të tilla njerëzit më të afërm të të sëmurit përpiqen t’i përgënjeshtrojnë ato në forma të ndryshme. Hija e rëndë e AIDS-it i traumatizon njerëzit përreth të sëmurit, gati-gati i fajëson ata. Lidhur me këtë çështje një student i kursit të tretë të Inxhinierisë së Ndërtimit  në një bisedë të lirë (tetor 2002), ndër të tjera, veçoi: “Për sëmundjen e SIDë-s mund të flasësh në dy mënyra. Ose ta trajtosh si një shaka hipotetike. Ose ta konsiderosh si diçka më të rëndë  se vdekja, si diçka që të varros trupin, por hijen e turpit ta lë mbi dhe”. 

Në grafikun e poshtëshënuar  pasqyrohen të dhënat kryesore të anketimit  për masën e ndryshimit ose të modifikimit të modeleve  të  sjelljes  së të  rejave  dhe të rinjve ndaj të infektuarve me “murtajën e shekullit”.

Vetëm një ndër katër të anketuar pohojnë se nuk do të ndryshojnë modelet e sjelljes ndaj një të afërmi, shoku ose miku të prekur nga HIV / AIDS. Eshtë rreth 4.81 për qind më e lartë se e djemve pesha specifike e të rejave që,  siç thuhet, “manifestojnë humanizëm stoik  në komunikimet me të infektuarit me sëmundjen  që lëshon përreth hijen e rëndë  të vdekjes”.  Përvoja tregon se vajzat jo vetëm janë më të prirura t’u gjënden pranë njerëzve fatkeqë në ditët e tyre  më të zeza , por edhe më të kujdesshme për të mos u viktimizuar nga të infektuarit me virusin vdekjeprurës.

është e konsiderueshme pesha specifike e  të rejave dhe e të rinjve,  të cilët nuk i kanë dhënë përgjigje kësaj pyetje. Kjo mund të konsiderohet heshtje kortezie. Mendoj se shumica e të heshturve të tillë janë të prirur të ndryshojnë  modelet e sjelljes së tyre përballë të infektuarve me HIV / AIDS.

Njëfarë modifikimi i modeleve të sjelljes e të komunikimit të njerëzve  në marrëdhëniet me të sëmurët me “murtajën e shekullit” mund të  konsiderohet reagim njerëzor i vetëvetishëm. Problem shqetësues bëhen ndryshimet  rrënjësore të modeleve të tilla. Eshtë rreth 1.6 herë me e lartë se e vajzave (12.75 për qind) pesha specifike  e djemve (20.13 për qind) të cilët janë shprehur se  do t’i ndryshonin shumë qëndrimet e tyre ndaj një të afërmi, miku ose shoku sapo të informohen se ai është i infektuar me HIV / AIDS. Ndryshime të tilla bëhen më problematike edhe ngaqë shpesh shpërfaqen në mënyrë të vrazhdë, çka ia rëndon më shumë fatkeqësinë të sëmurëve më fatkeqë të kohës.

Mjaft prej tyre braktisen në mënyrë të menjëhershme, jo rrallë ndërpritet edhe komunikimi me telefon. Fobia gati ka formësuar  iluzionin se “kjo sëmundje mund të përhapet  edhe përmes valëve të telefonit celular”. Në korrik 2003 kam zhvilluar një bisedë të rastësishme me një murator rreth të njëzetepestave. Ai  ishte mjaft i traumatizuar  nga sëmundja AIDS. Ndër të tjera, veçoi: “Kam punuar gati 6 vjet në Itali.  Një shoku im i punës mori infeksionin e SIDA-s. Unë kam   punuar dorë më dorë me të, ngrinim tulla e llaç bashkë. Ai u shtrua në spital në Itali. Nga spitali më kërkonte shpesh me telefon celular. Gjatë bisedës më dukej se më kruhej veshi. Më shkonin të dridhura në trup dhe përpiqesha të kujtoja çdo filxhan kafe ose shishe birre që kishim pirë bashkë.

E kuptoja se unë isha i vetmi zë i afërt që mund ta ngushëlloja në dhé të huaj. Sa më shumë i soseshin ditët, aq më shpesh më merrte në telefon. Më dukej se çdo telefonatë e tij  m’i shkurtonte edhe mua ditët. Një natë me shi, kur po kthehesha nga puna, më mori në telefon. Bisedën e zgjati më shumë se çdo herë tjetër, megjithëse e sqarova dy-tri herë se ecja në shi pa çadër. Kur ai e mbylli telefonin, aparati i celularit tim më ra në një pellg me ujë. E lashë aty dhe u largova. Pas 2 ditësh u ktheva në Shqipëri. Para se të nisesha i telefonova nga një kabinë, i thashë se e kisha humbur celularin dhe se po kthehesha  në shtëpi  pasi kisha babain sëmurë. Nga ana tjetër  e telefonit u dëgjua një psherëtimë e thellë. Nuk më bëhet të kthehem në Itali se nuk dua ta dëgjoj përsëri atë psherëtimë”.

Përvoja tregon se përgjithësisht kur konstatohet se dikush është infektuar me HIV / AIDS, njerëzit që kanë pasur marrëdhënie më të afërta me ta  shokohen psikologjikisht, fillojnë të dyshojnë te vetëvetja, fatkeqin e shohin edhe si shkaktar të fatkeqësisë që mund t’i rrëzojë ata më vonë. Duke qënë kaq të traumatizuar, përgjithësisht të afërmit, miqtë e shokët që kanë patur marrëdhënie më intensive, gati instinktivisht, përpiqen t’u shmangen të sëmurëve me AIDS. Një largim i tillë i shkakton fatkeqëve një boshllëk të madh, që ua shton edhe më shumë vuajtjet shpirtërore. Në shoqërinë tradicionale shqiptare izolimi  nga shoqëria, ose siç quhej në gjuhën popullore, lëçija konsiderohej një nga ndëshkimet më të rënda. Sipas Kanunit të Lek Dukagjinit lëçia zbatohej për figura të rënda krimi si tradhëtia ndaj katundit ose krahinës, për shmangie nga vendimet  e kuvendeve, për shmangie nga gjykimi, për faje të ndryshme etj (1993:178-179).

Madje kushdo që në një formë  ose në një tjetër  komunikonte me të  leçiturit i nënshtrohej dhe vetë një ndërshkimi të rëndë. Në paragrafin 1192 të kanunit të Lek Dukagjinit thuhet : “Me të lëçitun nuk mundet kush i katundit me marrë e me dhanë; e, po muer e dha kush, jet (mbetet dhe vetë -Z.D.) i lëçitun edhe aj e bjen n’ato ndërshkime si i lëçituni” (1993:180). Izolimi në shoqërinë tradicionale shqiptare ishte traumatizues pasi kishte hijen e rëndë të turpërimit. Por të izoluarit nga bashkësia fshatare gjithsesi jetonin me shpresën e reabilitimit. Ndërsa izolimi i të infektuarve me HIV / AIDS është më i zymtë. Ndërkohë që nuk janë zbuluar ilaçet përkatëse, që e shërojnë plotësisht këtë sëmundje, një izolim i tillë ka si përfundim të pashmangëshëm, izolimin më të thellë, të përjetshëm në banesën e fundme –varrin. Edhe për këtë arsye, mendojmë se është e domosdoshme dhe e mundëshme që pacientët e sëmurë me AIDS të trajtohen më me njerëzillëk, jo vetëm nga punonjësit e shëndetësisë, por edhe nga të afërmit, miqtë e shokët.

Ndërkohë, përgjithësisht këtij grupimi të sëmurësh u gjenden pranë njerëz me shpirt altruist, të cilët nuk kanë patur më parë marrëdhënie të drejtpërdrejta me ta. Në jo pak raste një altruizëm i tillë nxitet nga motive fetare të organizatave tradicionale dhe sidomos të përhapura në vendin tonë në trajtën e kulteve gjatë 7-8 viteve të fundit. Megjithëse janë mjaft të përkushtuar, veprimtaria e këtij grupimi altruistësh përjetohet në mënyra të ndryshme nga të sëmurët. Shumica e fatkeqëve gjejnë ngushëllim te dhuratat dhe sidomos te fjalët e ngrohta, përgjithësisht me përmbajtje fetare të njerëzve me shpirt altruist. Por ka edhe të infektuar me ndjeshmëri më të lartë, të cilët, të zhgënjyer nga braktisja prej shokëve dhe miqëve më të afërt, dyshojnë ose, më saktë, nuk ndjejnë ngrohtësi nga ndihma, respekti ose fjalët inkurajuese të altruistëve, te cilët ata më parë i kanë njohur pak ose aspak.

Në maj 2002 kam realizuar një intervistë të gjatë me një të ri rreth të 30-ave, pauses i vëllezërve ungjillorë. I motivuar nga besimi fetar ai ishte përpjekur t’i  gjendej pranë një të sëmuri me AIDS që banonte në lagjen e vet, i cili nuk kishte pranuar të shtrohej në spital. Nga një përpjekje e tillë ai kishte mbetur mjaft i zhgënjyer. Ndër të tjera ai veçoi: “Fatkeqi ishte 34 vjeç, shkollën e lartë e kishte lënë në mes. Në emigracion nuk i kishte prirë e mbara. Kishte kaluar herë pas here nga Greqia në Itali, nga Gjermania në Angli. Nuk e dinte si e kishte marrë infeksionin ose nuk dëshironte të fliste për këtë problem.  Kur shkova në apartamentin e tij ditën e parë më priti me njëfarë habie.

Pas pak ditësh habia u kthye në bezdi. Një pasdite, kur po largohesha nga apartamenti i tij, më tha: “Ju mund të jeni njeriu më i mirë në këtë botë dhe për kaq sa j’u njoh besoj se jeni. Por atë boshllëk që më ka krijuar braktisja prej shokëve dhe miqve më të afërt, për të cilët kam sakrifikuar shumë nuk mund të ma mbushë asgjë në këtë botë. Unë jo ditët, por orët i kam të numëruara. Më mirë të kisha vdekur në ndonjë aksident 10 vjet më parë se të dergjem i vetmuar në këtë dhomë. Kur të mbyll sytë vetëm do të më vënë në një arkivol më të vogël. Ndoshta do të jem më mirë atje. Vetmia më ka katandisur si të  vdekur të pa kallur në dhé. Trupi dhe shpirti po më mpihen, po e humbin ndjeshmërinë. Kur vini ju sikur dal nga kjo kllapi. Kur largoheni dhimbja më dyfishohet”. Ai bëri një shenjë me dorën e majtë. Kuptova se nuk duhej të shkoja më. Ndoshta ishte aq i deziluzionuar nga vetmia saqë prania e dikujt nuk e qetësonte, por e irrtionte më shumë. Disa ditë kam jetuar me shqetësimin e tij, megjithëse nuk e takoja”.

 Ndërkohë që sëmundja AIDS është e pashërueshme dhe mundësitë e shkencës mjekësore për të ngadalësuar ecurinë e saj janë fare të pakta, veçanërisht në vendin tone, rëndësi të veçantë ka trajtimi psikologjik i të infektuarve. Marrëdhëniet e komunikimet e të afërmve, miqëve e shokëve me ta, dashur pa dashur ristrukturohen e lipset të ristrukturohet rrënjësisht.

Mendojmë se punonjësit e shëndetësisë, specialistë të organizatave jo qeveritare të angazhuara me përparësi në luftën  kundër infeksionit HIV / AIDS dhe veprimtarë të kualifikuar të organizatave fetare tradicionale dhe të formuara gjatë dhjetëvjeçarit të fundit, lipset të orientojnë  ristrukturimin e këtyre marrëdhënieve në kahun e rritjes së shkallës së humanizmit të tyre real. Nga njëra anë, organizma dhe veprimtarë të tillë mund të bëjnë punë gjithnjë më të kualifikuar  për të vetëdijësuar të afërmit, miqtë e shokët e të infektuarve se virusi vdekjeprurës përhapet vetëm nëpërmjet marrëdhënieve seksuale dhe kontakteve të lëngjeve të infektuara me plagët e njerëzve të shëndetshëm.

Duke u shmangur komunikimeve të tilla rrethi i njerëzve që u qëndrojnë pranë të sëmurëve me AIDS mund të realizojnë me ta lojëra të ndryshme në   mjedise dhome si shah, domino etj, mund të bisedojnë me ta lirshëm dhe në detaje për tema me përmbajtje letraro – artistike, filozofike e fetare, të cilat i përgatisin psikologjikisht fatkeqët të përballojnë sfidën, “të vjelin” nga ditët e mbetura të jetës të gjithë përjetimet e mundshme, sidomos në rrafshin intelektual e fetar.

Kësisoj shpërfaqet humanizmi i të shëndetshmëve ndaj të sëmurëve me AIDS. Nga ana tjetër, edhe të sëmurë të tillë lipset të shpërfaqin humanizmin e tyre në përpjekjet, siç thuhet, “për ta mbajtur virusin e së keqes brenda vetes”, për të ruajtur të afërmit, miqtë dhe shokët nga ky infeksion vdekjeprurës. Si të thuash, në këtë skenë marrëdhëniesh psikologjikisht mjaft të tendosura, dilematike, luajnë aktorë altruistë dhe aktorë me fat tragjik të pashmangshëm. Altruistët ua lehtësojnë dhimbjet të dënuarve nga fati, ndërkohë që edhe fatragjikët bëhen altruistë duke i mbrojtur aktorët altruistë nga virusi – bartës i vdekjes.

FUND