|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Botime të reja

PARANOJA DHE BANORËT E SAJ

28 mars 2004 / TN

 

Dr. Ardian KYÇYKU

 

(Disa mendime rreth romanit “Paranoja” të Xhemal Ahmetit, botoi “Rozafa”, Prishtinë 2004, 193 faqe, ISBN: 9951-02-037-2)

 

 

Homo Paranoicus

 

Po t’ia tërhiqnim sërish vëmendjen kritikës zyrtare që t’i hidhte sytë e saj të vranët (e shpesh prej qelqi) drejt letërsisë që shkruhet në diasporë, do t’i jepnim një rëndësi që kritika në fjalë, për fat të keq, nuk e ka. Qarkullimi i keq i librave është në gjendje të shfajësojë secilin prej hulumtuesve të letrave shqipe, duke i dhënë zemër tërthorazi që t’i zgjatë pa fund rrënjët e rehatisë në ishullin që mund ta emërtonim “Auris Comoditas” - truall ku vetëm miqtë, anëtarët e bajrakut dhe idhujt e sajuar gjatë realizmit socialist kanë të drejtë të ngrihen në qiell. Autorët që e kanë humbur (përkohësisht a përjetësisht) tokën e tyre dhe janë të detyruar të enden trevave të huaja shqyrtohen me një shpërfillje gjoja të epërme dhe akademike, që kaherë s’e fsheh dot smirën. Autorët dytokësha s’kanë të drejtë të shkruajnë kryevepra, s’kanë të drejtë të kenë Vepër; ata janë të gjithë pa përjashtim, vetëm heraherës, falë një mëshire të diskutueshme hyjnore, bartës librash-rastësi të lumtura, por kalimtare e që s’ngrenë peshë (ngaqë jetojnë tjetërkund!?) - në përputhje me një mendësi që i ka kushtuar aq shtrenjtë kulturës sonë. S’ka kuptim të përmendet Naimi, Konica, Koliqi, Camaj e shumë të tjerë, që jo vetëm kishin një bindje krejt tjetër ndaj empatisë së shkrimtarit, por që edhe e dëshmuan fuqinë batërdisëse të saj.

 

Xhemal Ahmeti[1], lindur në vitin 1969 në Dobrdoll, kritik letërsie e artesh, eseist e gazetar, autori i romanit shkundullues “Paranoja” botuar tani së fundi nga «Rozafa», jeton në Zvicër. Ai nuk është as autor i sprovuar, as i dëshmuar, as i mirënjohur, as i dashur për lexuesin etj. Epitetet që acarojnë diabetin nuk i shkojnë për shtat, gjë që mund t’i zbulohet lehtë cilitdo lexues të «Paranojës». Esetë ideatike të Ahmetit do të befasonin e vinin në mendime këdo falë mprehtësisë, kultit ndaj së vërtetës, frymës polemike dhe dashamirësisë aq të rralluar ndër intelektualë shqiptarë qysh pas Luftës së Dytë Botërore. Por tani ai na shfaqet edhe si prozator dhe nuk ndruhem të them se romani “Paranoja” është një vegim për letrat shqipe e më gjerë, një arritje krejt e pavarur nga biografia e autorit dhe nga kahjet e deritanishme të dhuntive të tij. E ngjizur mbi një metaforë vigane rrathësh bashkëqendrorë, paranoja që zhbirohet në roman është jo vetëm shqiptare, ballkanike e evropiane, por njerëzore. Mbase do të mund të thoshim se, në këtë fillim mijëvjeçari, ajo që na shquan nga kafshët është pikërish paranoja. E ndoshta kjo veti me rrënjë të lashta nuk do të kishte qenë veçse një përmasë tjetër e poezisë së njeriut të sotëm, po qe se, pas ndërhyrjeve të saj në jetën tonë të përditshme e të përjetshme, nuk do të kish rrjedhur aq gjak e nuk do të ishin fikur aq shpirtra.

 

 

Helmi dhe humori

 

Për atë që di të lexojë mes e përtej rreshtave, “Paranoja” ka mbi një mijë faqe, të gjitha të dendura, tejet të vërteta, të përgjakshme, të dhimbsura e vegimtare. Këto faqe lexohen me një frymë e duket se pó me një frymë janë shkruar. Lexuesi ka rastin dhe fatin të rritet shpirtërisht e mendërisht përmes vëzhgimesh psiko-shoqërore befasuese, disa syresh: zbulime përjetësisht të vlefshme. Gjetjet, ironia e veçanërisht parodia rrënjore e romanit, ajo e qeshur falas, prej fëmije që sikur nuk është në këtë jetë, por që i njeh shkëlqyer të fshehtat e groteskut arketipal, trandin. I pjestuar vllazërisht në zëra e trajta personazhesh, autori është katërcipërisht i lirë, relativisht i pavarur nga realitetet që zhbiron, dhe ka një zë të freskët, të lindur. Duket sikur vetë ngjarjet të kumtohen, duke shmangur vetjaken e autorit, që ndonjëherë mund t’i bëjë të duken thjesht shpikje.

 

Në fakt, paranoja nuk le vend për shpikje, ngaqë fshin çdo kufi mes të njëmendtës dhe trillit artistik. Shqipëria e sotme, ajo që sikur ngutet të mos i përkasë asnjë shpirti të vërtetë shqiptar, por vetëm qënieve të ‘importuara’ (lexo: shitur gjer në palcë), ajo Shqipëri që shpesh na ngjeth mishtë ngaqë mbulon si velenxë e shtëllungë tymrash Shqipërinë tonë ëndërrore, të përjetshme, së cilës çdo shqiptar, qoftë jashtë, qoftë brenda, i turret me mënyrat e veta për ta ngjallur e (ri)pushtuar, - se është fëminia e katragjyshërve tanë, - kjo pseudo-Shqipëri pra, del në roman si një hidër shumëkokëshe (e shumëkombëshe) dhe revolton, magjeps, shiton. Në këtë rrokopujë ndjenjash të kapërthyera, secili prej nesh mund ta gjejë, më në fund, vetveten, dhe të bëhet më fort bir i shqipes së kulluar dhe i Shqipërisë që, po të perifrazonim një politikan të shquar rumun, e kemi trashëgim nga stërnipërit, jo nga stërgjyshërit.

 

 

Dy botë që përjashtohen mesveti

 

Është në natyrën e paranojës që të vendosë përbri e jo rrallë të shartojë egërsisht botë krejt të ndryshme. Sa më tepër të përjashtohen mesveti këto botë, aq më tepër pretë e paranojës nguten të mendojnë për botën tjetër me logjikën e tyre dhe për botën ku gjallojnë me logjikën fqinje. Në roman ndeshet një hapësirë (gjeografike, historike dhe mendore) ku pushka e mbrame është shkrehur para njëqind e ca vjetësh dhe një tjetër ku tymi i plumbave të passhpinës ende s’ka dalë mirë nga tyta e kallashnikovit. Në këto dy botë, në kufirin e brishtë dhe përgjakës që i ndan e i bashkon, enden prijësa, krijues, xhahilë, anonimë dhe shumë nga vdekatarët që tranzicioni i zgjoi atje ku s’ua kish prerë mendja as në makthe.

  

Monologjet e personazheve ia dalin mbanë të ngjizin një rrjetë shumëpërmasore, që është pasqyra e gjallë e realitetit të prekshëm. Ky realitet shpesh ia kalon në dalldi e të papritura çdo fantazie letrare. Një personazh tërheqës është Kryetari i vendit të vogël ballkanik, ku zakonisht «asgjë s’lëviz veç pluhurit». Ky prijës kalimtar i epokës sonë, - kur pak vetë kuptojnë që, në të tilla kohëra, jo aq politikanët e kanë pushtetin, se sa pushteti i ka ata, - i ngjan një kukulle që heraherës ngre krye ndaj fatkeqësisë së të qënit i vocërr, i parëndësishëm. Si të gjitha viktimat e një atdhedashurie të cekët, së cilës mirëqënia i shton një dell romantizmi jo rrallë të dënueshëm, anonimi-president që se si ish gjendur në dallgën e demonstratave të ’90-ës, zbulon dalngadalë se kontrollohet gjer në leshin e veshëve nga shërbimet e fshehta.

 

Këto shërbime prandaj edhe janë të fshehta - që të gjithë t’ua dijnë bëmat përmendësh dhe t’ua kenë frikën... Shefin e tyre, Presidenti e zgjedh vetë, e nxjerr nga këneta e anonimatit. Leonard Shkeza, ish i burgosur i regjimit komunist, qënie që, gjatë burgimit të gjatë, vetëm poetët s’kish arritur t’i merrte vesh, por që shkruante poezi në fshehtësi, thirret të prijë shërbimet e fshehta ngaqë kish pasur gjatë të bënte me to dhe ua njihte mënyrën e punës(!). Sejmenët e tij janë djem pa emra, pa thelb, por të përkushtuar. Etja e tyre për gjak është aq e madhe, sa të duket se viktimat e ardhshme u mbajnë peng në vena gjakun që u takon me ligj. Rrjedha e ngjarjeve në roman të bind edhe njëherë për fuqinë dhe rolin që luan smira ndër qënie që ngatërrojnë nëpunësinë diku lart (në pallatin e komploteve legale, siç pagëzohet në roman administrata) me komplekset vetjake dhe që mezi presin të mund ta shfrytëzojnë funksionin zyrtar për të holluar sadopak thartirën e smirës. Smira e të qënit i papërkryer, i paqiell, ose, më saktë: smira e të mosqënit ai që ëndërron të jesh.

 

Rrugët, zyrat, kafenetë dhe skutat e “Paranojës” gëlojnë nga personazhe tejet të njohur, që aq dhunshëm gargaren ekraneve, gazetave e tribunave, mirpo të cilët tani na faniten nën një dritë tjetër. Politikanë që flasin përçart, shkrimtarucë që pasurojnë letërsinë shqipe, pa fismosur, me vepra bajalldisëse mërgimtarësh të kamur, spiunë të tipit pavarësisht nga feja, krahina e ideja, “bakterie në shërbim të kancerit artistik”, siç i ka damkosur njëri nga protagonistët; aristokratë të vetëshpikur perëndimorë, që vijnë të përgjumin mangësitë në prani të aq hallexhinjve dhe të hiqen, sado kalimthi, si ata që s’janë e s’kanë për të qenë kurrë; pijanecë që, të dehur a krejt esëll, thurrin plane për të rrëzuar qeverinë; femra që kanë humbur çdo qëndresë ndaj epshit arhaik dhe që, bashkë me qëndresën, kanë humbur misterin dhe shijen e tyre; të huaj të cilët qetësia dhe paqja në shterpëzim e sipër e Perëndimit i shtyn vetëdijshëm të luajnë mendsh herë pas here; shqiptarë të mërguar, që, me t’u gjendur mes një lirie të paskaj, heqin dorë nga arritjet shkencore dhe bëhen shitës simitesh... Është një botë e jashtëzakonshme, së cilës nuk i duhet cënuar fshehtësia me mjete të kritikës klasike.

 

 

Paranojishtja - gjuhë e vyer e kohës sonë

 

Pak kohë më parë, njëri nga shumë kritikët e sotëm, me një shaka tejet të pafrymëzuar (për të mos thënë: të kapërcyer ylberi), i quajti shkrimtarët shqiptarë që krijojnë edhe në gjuhë të tjera ‘autorë që kanë kapërcyer ylberin’. Kulmi është se në Ballkan e më tej, radha për të kapërcyer ylberin është e pafundme dhe frymëzënëse, kurse ata që kanë pasur fatin ta përcjellin frymën dhe shpirtin shqiptar edhe matanë, me gjuhën e tjetrit dhe pa ndërmjetësinë e përkthyesve, paditen si të pabesë. Kam të dhëna se romani «Paranoja» do të botohej fillimisht në gjuhën gjermane, të cilën Xhemal Ahmeti e zotëron përkryer.

 

E s’është as rasti i vetëm e as për t’u çuditur, po të shohësh me ç’shpejtësi, dashamirësi e përkushtim zyrtaria shqiptare s’rresht së përhapuri vlerat tona kulturore të mirëfillta. Besoj se botimi i këtij romani fillimisht në një gjuhë të huaj do ta kish tërhequr vëmendjen që ai meriton dhe do ta kish shpërndarë në të gjitha trevat ku lexohet shqip, të shoqëruar (ligjëruar) nga vlerësimi aq i nevojshëm mediatik i kritikës perëndimore. Një vlerësim, të cilin kritika jonë ka rastin ta bëjë pa asnjë vështirësi, për më tepër që, në gjuhën amtare, «Paranoja» ruan atë që mund të quhet shqipja e globanalizuar, - njëfarë shartimi mes barbarizmash latine, osmane, angleze, italiane, frënge etj - dëshmi të një turbullire e rënieje të përgjithshme kulturore, ballkanike, evropiane e përtejoqeanike, por dëshmi edhe e zgjerimit të kultit të rëndomtësisë. Me gjuhën që përdor, romani thotë, veç të tjerash, se idealet e përkora, gjërat e thella dhe poetike nuk po kanë më vend askund. Bartësit e tyre pandehen gati vetiu si qënie të dyfishta: shkrimtarë-hafije, poetë-vrasës me porosi, mendimtarë të lirë-kufoma në morg etj, siç është rasti i protagonistit Martin Gera.

 

Romani dhe e folmja e personazheve kanë dy shtresa globalizmash, të dyja shprehje jo aq të njëfarë nihilizmi të shpjegueshëm të një autori që nuk është lindur e nuk ka jetuar në Shqipëri, se sa të një amebe tekstuale që synon e shpesh arrin të gjallojë si botë më vete, paralele. Nga kjo pikëpamje, edhe vetë romani merr përsipër me kthjelltësi të jetë njëri prej shumë rrathëve bashkëqendrorë të paranojës. Jo rastësisht René Claire thoshte se kthjelltësia është vuajtja që ndodhet më pranë diellit...

 

 

Gjysma tjetër e Xhokondës dhe shteti

 

“Paranoja” ka një nënshtresë të fuqishme morali e filozofie. Me paanësinë dhe humorin e tij të mbamendshëm, autori kumton se fajtore për shumë nga tragjeditë e dyndura mbi njeriun e sotëm është papërkryerja e tij, lënia e tij përgjysmë. Për këtë arsye, njeriu është në kushtet e tanishme një qënie e përngjitur, gjysma-njeri / gjysma-paranojë. Etja për të filozofuar i kaplon natyrshëm të gjithë personazhet. Varfëria e jetës, klishetë, përsëritja e gjërave me një përpikmëri kafshëruese, dëshpërimi drobitës dhe mungesa e një të ardhmeje të qartë shpirtërore, e ndan shapin nga sheqeri, domethënë: shpirtin e rëndomtë, dashnor të vogëlimave tejet tokësore, nga shpirti i mprehtë, i zgjedhur të përkryhet mes angushtish.

  

Nganjëherë e folmja e personazheve, qofshin të mbarë a të mbrapshtë, viktima a gjakatarë, është e njëjtë. Në kushte sadopak të natyrshme, falltarja moderne Sofie Bara, për shembull, nuk do të kish medituar njëlloj me L. Shkezën apo me Petrit Kusarin, sado e varfër të qe jeta shpirtërore e së tashmes, por kjo ngjashmëri të folmesh, përveç trysnisë së paranojës, - që është si puna e ligjit: e njëjtë për të gjithë, - përcjell tërthorazi edhe idenë e binjakëzimit. Kaloi edhe një ditë, nuk të vrau kush, nesër ka rrezik të gdhihemi binjakë. Shkurt fjala: s’ka më rëndësi se cili prej nesh zhduket nesër nga faqja e dheut...

 

Në vend të pjesës së papërfunduar të kryeveprës Xhokonda vigjëlon hidra e mistershme e qarqeve zyrtare që mbajnë emrin shtet. Është e tepërt të zgjatemi me përfaqësuesit e shtetit në roman. Të dhënat që jepen lidhur me këtë botë që «të vetëvret» (siç thotë Niçja), janë vegimtare. Në përputhje me to, gjysma e përfunduar e Xhokondës nuk është veçse një relike e gjetur mes rrënojave të një qytetërimi, ku fryma krijuese ende dihaste. Mirpo meqenëse kryevepra e pambaruar përfaqëson vetëm një relike, - që nuk i shërben me asgjë epshit, kamjes dhe paranojës, - ajo nuk ka pikë vlere. Nuk ka vlerë madje as sa të mund të shitet a të blihet. Atë as falas, gjetur në udhë, nuk e honeps njeri.

 

Në kreun e fundit të librit, protagonist bëhet një X që mishëron copëra nga të gjithë personazhet e tjerë. Është nëpunësi, zyrtari total, roboti, i paveti, prijësi dhe ushtari i përbetuar i aq të paemërve që ta zenë frymën në çdo faqe të librit pa hyrë fare në arenë. X-i mbledh kockat e ngjarjes, si të thuash, rendit hollësitë, dhe i hedh drynin njërit prej shumë rrathëve të këtij romani që është në gjendje të ulë mjaft flamuj bajrakësh letrarë në gjysmë shtizë.

 

Bukuresht, mars 2004