|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (47, 48, 49)

27 mars 2004 / TN

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (47)

Dr. Zydi Dervishi

VII

AIDS në “skenën” shqiptare: Njerëz me fat tragjik dhe hije e rëndë tragjedie pa fund

Që nga fillimi i viteve ‘90 të shekullit XX edhe në Republikën e Shqipërisë filloi të trajtohej problematika mjekësore, sociale e psikokulturore e provokuar nga sëmundja AIDS. Filluan të botohen artikuj në shtypin e përditshëm dhe në revista të specializuara përgatiten broshura, të realizohen studime e depistime, të organizohen diskutime e seminare, të emetohen programe të specializuara nga qëndrat radiofonike e ato televizive etj. Veprimtari të tilla kanë synuar informimin dhe vetëdijësimin e masave të gjera popullore, veçanërisht të të rinjëve për rrezikshmërinë e infektimit me virusin  HIV / AIDS dhe masat për parandalimin e kësaj sëmundje vdekjeprurëse.

Natyrshëm shtrohen pyetjet: sa profesionale janë informacionet e emetuara nga masmediat e ndryshme për infeksionin HIV / AIDS? A duhen divulguar këta informacione me qëllim që të bëhen më të kuptueshme për masat e gjera të të rinjve me nivel arsimor jo të mjaftueshëm? Sa dhe si i çmojnë të rinjtë njohuritë e tyre për “murtajën e shekullit”? etj. Në grafikun e mëposhtëm jepen të dhënat për shkallën e vetëvlerësimit të informacionit për sëmundjen AIDS që zotërojnë të rejat dhe të rinjtë e anketuar.                                                               

VII.1. Inflacion në vetëvlerësim, kuptime të thjeshtësuara

Siç shihet është gati e papërfillshme pesha specifike e të rejave dhe të rinjëve të anketuar, të cilët kanë pohuar se nuk kanë informacion për sëmundjen AIDS. Përgjithësisht këta kanë formim arsimor të pamjaftueshëm dhe banojnë në zonat rurale më të izoluara, ku përgjithësisht dhe valët e emetuara nga qëndrat televizive kombëtare depërtojnë me vështirësi. Për të karakterizuar dikë që ka njohuri të cekëta për këtë murtajë të shekullit ndër mjaft studentë të shkollave të larta të Tiranës përdoret shprehja ironike: “Ai ose ajo e di AIDS-in organizatë joqeveritare që shpërndan ndihma në malësi”.

Ky grupim të rinjsh si dhe ata që janë shprehur se zotërojnë pak njohuri për këtë sëmundje jo rrallë vihen në pozitë qesharake në mjedise të ndryshme ku diskutohet për problemet e marrëdhënieve seksuale dhe sëmundjet që transmetohen nëpërmjet tyre. Veçanërisht në zonat rurale këto çështje diskutohen më shumë në grupet e shoqeve dhe shokëve të afërt se sa në familje. Diskutime të tilla, siç thuhet shpesh, “përtypin e ripërtypin miellin e njohurive te vjetëruara”.

Eshtë e lartë pesha specifke e të anketuarve ( rreth 72.75  për qind ), të cilët kanë pohuar se zotërojnë shumë informacion për sëmundjen AIDS. Mendojmë se një vetëvlerësim i tillë duhet trajtuar me rezerva, sepse për mjaft të rinj e të reja pohimi “kam shumë informacion”, ka kuptimin e thjeshtësuar “kam dëgjuar shpesh për të”. Nga bisedat me të rinjtë konstatohet se përgjithësisht njohuritë e tyre për këtë sëmundje vdekjeprurëse janë fragmentare, të sipërfaqëshme, të krahasueshme me ato të posterave dhe të fletpalosjeve.

Një student në kursin e dytë të Fakultetit të Ekonomisë në një bisedë të lirë në maj 2002, ndër të tjera, theksoi: “Në gjimnaz bisedonim shpesh për SIDË-n. Në fillim biseda të tilla na dukeshin interesante. Por shpejt u bënë të mërzitshme sepse nuk shtonim asnjë informacion të ri. Kishte edhe një farë ngurrimi sidomos për të nisur biseda të tilla. Shpesh ai që ia bënte “çak” bisedës ironizohej nga shokët: “Paske rënë në kurthin e SIDË-s, konsultohu me mjekun më mirë se muhabetet tona nuk të bëjnë punë”. Dhe shpesh ai shok ose shoqe e klasës time që niste me qëllim ose spontanisht një bisedë për SIDË-n thumbohej me shaka për disa ditë me shprehjet: “mos iu afroni atij ose asaj se është rrezik vdekje”, “largohuni nga ai ose ajo se është SIDË e gjallë”etj.

Përgjithësisht shqiptarët, si të thuash, janë dorëlëshuar në vlerësimin e njohurive vetjake. Shumica e tyre kanë turp të pohojnë, qoftë edhe në mënyrë anonime përmes anketës, se nuk kanë njohuri rreth çështjeve për të cilat pyeten. Vitet e fundit janë kristalizuar mendësitë se “gazetat dhe sidomos radiot e televizionet kanë dërguar në çdo mjedis informacione për gjithçka”, se “edhe kur udhëton me makinë ose ndodhesh në bar-kafe je i bombarduar nga informacione për gjithçka që ndodh në botë nga radiot” etj. Në kushte të tilla të thuash “nuk di” për diçka është njësoj si të thuash jeton jashtë shoqërisë si eremit. Një miku im pedagog në Fakultetin e Mjekësisë përsërit shpesh me ironi: “ Në kohën tonë mjafton të mësosh anglishten dhe kompjuterin se të tjerat quhen të ditura. Mjafton t’i kesh dëgjuar emrin një sëmundjeje dhe mund të quhesh doktor për të. Kështu ndodh edhe me infeksionin  HIV / AIDS” .

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (48)

Dr. Zydi Dervishi

VII.2. Duke iu afruar nivelit real të njohurive për infeksionin HIV / AIDS

Një përfytyrim më i plotë për nivelin e njohurive të të  rinjve rreth sëmundjes AIDS mund të krijohet nga shqyrtimi i të dhënave të anketimit mbi rrugët e përhapjes së kësaj sëmundjeje, të cilat parashtrohen në tabelën e poshtëshënuar.

Nga shqyrtimi analitik i të dhënave të kësaj tabele përvijohet përfundimi se përgjithësisht  vajzat e  reja janë më të mirinformuara se djemtë për rrugët kryesore të përhapjes së infeksionit të kësaj sëmundjeje vdekjeprurëse.

VII.2.1. A është e përligjur frika e infektimit nga shtërngimi i duarve dhe puthja me viktimat e “murtajës së shekullit”?

Është 11.53 për qind  më e lartë se e vajzave pesha specifike e djemëve (37.19 për qind),të cilët mendojnë se gjithësesi paraqet rrezik infektimi shtrëngimi i duarve me një të sëmurë me AIDS. Përgjithësisht këta të rinj ose të reja mund të konsiderohen me njohuri fare të pakëta ose të sipërfaqshme për këtë sëmundje. Studimet mjekësore kanë provuar se infeksioni HIV / AIDS ka pothuajse probabilitet zero të përhapet nëpërmjet shtrëngimit të duarve. Vetëm nëse personi i infektuar me virusin HIV / AIDS dhe personi i painfektuar  kanë plagë që kullojnë gjak dhe në momentin e shtrëngimit të duarve plagët e gjakosura kontaktojnë me njëra - tjetrën. Vetëkuptohet që raste të tilla nuk mund të jenë veçse shumë të rralla, ose të pamundura.

Vitet e fundit në disa mjedise sociale të vendit tonë është përhapur  gjerësisht mendësia se “të sëmurët me AIDS janë kufoma të pakallura në dhe, të cilat tërheqin në gropën e varrit këdo që i jep dorën, këdo që prekin”. Në fillim të tetorit 2002 në një bisedë të rastësishme me një grup të vogël studentësh të kursit të tretë të Fakultetit të Ekonomisë një vajzë, ndër të tjera theksoi: “Në jetë fatet e njerëzve janë të ndarë. Njeriu lind vetëm dhe vdes vetëm. Unë kur jam me grip vetëveçohem edhe nga shoqet më të afërta. Më duket mjaft cinike që për hir të një shoqërimi në kinema ose bar-kafe unë t’i bëj “dhuratë” shoqes time virusin e gripit, që vetëm e mundon, por nuk ia merr jetën.

Po të isha bartëse e virusit të SIDË – s unë do të vetëburgosesha në një mjedis pa dashur të takohem drejtpërdrejt me askënd. Kështu do të dëshiroja të silleshin me mua kushdo i prekur nga kjo sëmundje e keqe. Jam e bindur se po t’i  shtrëngoj dorën një të sëmuri me SIDË nuk infektohem. Megjithatë kam fobi të prek njerëz me këtë sëmundje, pasi më duket se prek vdekjen”. Në rrethana të tilla sociopsikologjike është vështirë të diferencosh qartë të rinjtë që vërtetë besojnë se mund të infektohen nga virusi HIV / AIDS nëpërmjet shtrëngimit  të duarve prej atyre që thjeshtë kanë fobi psikologjike.

Në shoqërinë tradicionale shqiptare femrat dhe sidomos meshkujt e rritur putheshin rrallë ose nuk putheshin me njëri-tjetrin. Burrat si rregull i  shtrëngonin dorën njëri-tjetrit dhe në shenjë afrimiteti takonin anët e ballit dy ose më shumë herë. Madje sa më shumë shtrëngonin duart  dhe sa më shpesh takonin anët e ballit aq më të afërt ose miqësor konsideroheshin për njëri-tjetrin. Pas Luftës së Dytë Botërore, dhe sidomos pas vitit 1960, më së shpeshti specialistët e arsimuar në shkollat e larta të vendeve të tjera të lindjes përhapën edhe në Shqipëri të puthurën  ndërmjet meshkujve që simbolizonte afrimitet dhe respekt të thellë për njëri-tjetrin. Si të thuash, ky model sjelljeje u importua nga jashtë.

Gjatë dhjetëvjeçarit të fundit po nën ndikimin e kulturave të vendeve të tjera, dhe sidomos të sëmundjeve që janë importuar, edhe ndër  shqiptarët po rrallohen të puthurat. Infeksioni HIV /AIDS është një ndër faktorët kryesorë në kufizimin e këtij modeli sjelljeje. Këtë e provojnë edhe të dhënat e anketimit. Rreth 76.15 për qind e të rejave dhe rreth 74.08  për qind e të rinjve janë shprehur se paraqet rrezik shumë të madh ose qoftë edhe të vogël puthja me një person të infektuar me AIDS. Kësisoj tre ndër katër të rinj, edhe nën trysninë e rrezikut të infektimit me virusin HIV / AIDS janë të prirur  t’u shmangen puthjeve me të tjerët, veçanërisht me emigrantët. Studimet mjekësore kanë provuar se mundësia për t’u përhapur kjo sëmundje nëpërmjet të puthurës është shumë e vogël, vetëm nëse i  infektuari dhe i painfektuari kanë plagë në gojë ose në rastet kur ata realizojnë puthje të thella. Mendojmë se në rrethanat e lëvizjeve intensive të njerëzve brenda dhe jashtë vendit, të pakësimit të masave depistuese e profilaktike  etj. është e nevojshme të shmangen sa më shumë puthjet ndërmjet personave jo shumë të afërt si masë mbrojtëse për shumë sëmundje infektive.

VII.2.2. Mosbesim te pajisjet kontraceptive apo te cilësia e tyre?

Është mjaft e lartë pesha specifike e të rejave (89.24 për qind ) dhe të rinjëve (85.37 për qind) që kanë pohuar se  edhe përdorimi i prezervativit gjatë marrëdhënieve seksuale nuk  të mbron nga infeksioni HIV / AIDS i partnerit ose partneres. Studimet mjekësore kanë provuar se në marrëdhënie të tilla prezervativi është një masë mbrojtëse mjaft efektive. Natyrshëm shtrohen pyetjet: A do të thonë këto të dhëna të anketimit se të rinjtë e vendit tonë nuk njohin funksionet mbrojtëse të prezervativit? Se nuk kanë besim te dijet mjekësore? etj.

Mendojmë se afërsisht nëntë ndër dhjetë të reja e të rinj të anketuar, më shumë se te shkenca, nuk kanë besim te cilësia e prezervativëve që tregtohen në Shqipëri. Gjatë 7-8 viteve të fundit në vendin tonë është përhapur gjerësisht mendësia se disa firma private të vendeve të tjera prodhojnë shumë lloje mallrash deri edhe ilaçe me cilësi të dobët të paracaktuara për tregun shqiptar. Sipas kësaj mendësie edhe nëse nuk janë prodhuar enkas për Shqipërinë  jo pak ilaçe vijnë në vendin tonë në pragun e afat skadencës ose të skaduara. Ndër të rinjtë, në motërzime të ndryshme, përsëritet shpesh e më shpesh mendësia: “Në një vend ku ilaçet dhe pajisjet mjekësore vijnë të skaduara vetëm rastësisht ose gabimisht mund të vijnë  prezervativë me cilësinë e duhur”.

Gjithashtu  është e lartë pesha specifike e të rejave (73.84  për qind ) dhe të rinjve  (66.16  për qind ) që mendojnë se prezervativi nuk të mbron as në marrëdhëniet seksuale orale. Vetëkuptohet se ky grupim të rejash e të rinjsh  nuk do të përfshiheshin në marrrdhënie seksuale orale, si marrëdhënie perverse, jo vetëm pa prezervativ, por as edhe me prezervativ.

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (49)

Dr. Zydi Dervishi

VII.2.3. AIDS përforcon fobinë nga partnerët (et) e panjohur dhe prostitutat

Rreth 28.51  për qind e femrave dhe afro 95.42  për qind e meshkujve ndjehen të rrezikuar shumë a pak nga marrëdhëniet seksuale me një partner ose partnere të saponjohur. Edhe nën  trysninë e një rreziku të tillë, shumica dërrmuese e të rinjve dhe të rejave do të priren të shmangin marrëdhëniet seksuale me dikë pak të njohur. Ndërkohë që shoqëria shqiptare është përfshirë në shtjellën e lëvizjeve intensive të pakontrolluara, kjo lloj fobie realizon funksione në dy drejtime kryesore: Së pari, i mbron të rejat e të rinjtë jo vetëm nga infeksioni HIV / AIDS, por  edhe nga sëmundjet seksualisht të transmetueshme, të cilat gjatë 7-8 viteve të fundit janë bërë më problematike edhe në vendin tonë. Së dyti, nga marrëdhëniet seksuale ndërmjet personave të saponjohur shpesh janë provokuar konflikte të ashpra ndërmjet të afërmve të tyre, të cilat janë shoqëruar me veprime të dhunshme si rrahje, plagosje ose vrasje. Kufizimi dhe mundësisht shmangia e marrëdhenieve seksuale të tilla do të ndikonte për të zbutur disi tensionimet konfliktuese në shoqëri.

Studimet ndërdisiplinore tregojnë se në shoqërinë tradicionale shqiptare dukuria e  prostitucionit është frenuar si rrjedhojë e bashkëndikimit të një vargu faktorësh shoqërorë e psikokulturorë dhe sidomos e funksionimit aktiv të lidhjeve fisnore e shoqërore, e konceptimit të nderit të femrës jo si çështje vetjake, por të gjithë fisit. Në paragrafin 1888 dhe 1890 të “Kanuni i Skënderbegut”, ndër të tjera, thuhet: “Gruaja shqiptare asht ndera e prindve dhe e shtëpisë së burrit  të vet….Ç’ka thuhet për gruan në përgjithësi, ose në rrethana të caktueme vlen edhe  për vajzë, në moshë të pjekun: 14 vjeç e sipër kur fillon mosha për martesë” (1993 : 127). Norma kulturore të tilla nuk lejonin pothuajse asnjë hapësirë për përhapjen e dukurisë së prostitucionit. Këtë e kanë vërejtur edhe studiues  të huaj. Për gjendjen e Shqipërisë në vitin 1924 N.E. Haigh, veç të tjerash, ka shkruar: “Në shoqërinë tradicionale shqiptare konsideroheshin turp, paburrësi marrëdhëniet seksuale të një mashkulli me prostitutat , të cilat më së shumti ishin me përkatësi etnike ose kombëtare joshqiptare”.

Gjatë periudhës së regjimit totalitar socialist jo vetëm prostitucioni, por edhe marrëdhëniet seksuale jashtëmartesore ishin ligjërisht të ndaluara. Në nenin 135 të kodit Penal të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë, të miratuar nga Kuvendi Popullor më datë 15.06.1977 dhe që ka qenë në fuqi deri në vitin 1990, thuhet: “Ushtrimi i kurvërisë, shtytja ose ndërmjetësimi për kurvëri, si dhe dhënia e shpërblimit dënohet : me heqje të lirisë gjer në pesë vjet” (Byroja Juridike pranë Këshillit të Ministrave, 1982: 453). Një traditë e tillë, jozyrtare ose e zyrtarizuar e frenonte përhapjen e dukurisë së prostitucionit në Shqipëri.

Por, ndoshta  aktualisht dhe për të ardhmen, së paku të afërt, një faktor kryesor që pengon ose do të pengojë ushtrimin e prostitucionit në vendin  tonë është edhe  frika e infektimit me virusin HIV / AIDS nga marrëdhëniet seksuale me prostitutat. Këtë e provojnë edhe të dhënat e anketimit. Vetëm 0.66  për qind e femrave dhe 1.52  për qind e meshkujve janë shprehur  se nuk përbëjnë rrezik infektimi me sëmundjen vdekjeprurëse, kontaktet seksuale me prostitutat pa përdorur prezervativin. Ndërkohë rreth 92.88  për qind e të rejave dhe 88.72  për qind e të rinjve i konsiderojnë rrezik të madh ose shumë të madh për t’u infektuar me virusin HIV / AIDS marrëdhëniet seksuale me prostitutat pa përdorimin e masave mbrojtëse.

Përgjithësisht në Shqipëri të rinjtë dhe të rejat kanë fare pak besim te kontraceptivët, të cilët konsiderohen jashtë standardeve. Në rrethana të tilla shumica dërrmuese e femrave dhe meshkujve të rinj në vendin tonë janë të prirur t’i shmangen ose të shmangin dukurinë e prostitucionit, këtë plagë sociale që traumatizon më shumë shoqëritë më rurale, gjysmëtradicionale e gjysmë të urbanizuara, sikurse është shoqëria shqiptare.

VII.2.4. Logjikë e racionalizuar dhe flukse emocionale negative

Transfuzioni (marrja) e gjakut dhe përdorimi  i shiringave (ageve) të pasterilizuara, të përdorura nga një person i infektuar me HIV / AIDS pothuajse në çdo rast e përçojnë virusin te personi i shëndetshëm. Rreth 98  për qind e të rejave dhe të rinjve të anketuar janë të vetëdijshëm për mundësi të tilla infektimi nga sëmundja vdekjeprurëse, hija e rëndë e të  cilës u shkakton mjaft prej tyre edhe frikë të pajustifikuar.  Këtë e provojnë edhe të dhënat e anketimit. Kështu 77.31  për qind e femrave dhe 77.95  për qind e meshkujve e konsiderojnë si kërcënim infektimi me virusin HIV / AIDS përdorimin e banjove  publike. Studimet mjekësore kanë provuar se është shumë i ulët probabiliteti për t’u përhapur në një rrugë të tillë kjo sëmundje vdekjeprurëse.

Këto njohuri që qarkullojnë shpesh ndër të rinjtë e të rejat, nuk vihen në dyshim me arsyetime logjike prej tyre. Por, gjithsesi përfytyrimet e të rinjve dhe të rejave për sëmundjen AIDS, përshkohen më shumë se nga logjika e racionalizuar, nga flukse emocionale negative. Përvoja tregon se diskutimet e të rinjve për këtë sëmundje janë të kontraktuara, më së shumti fare të shkurtra dhe rrallëherë të stërholluara. Kur një i ri ose e re nis një diskutim për sëmundjen AIDS shpesh gjendet një shok ose shoqe në grup që përpiqet ta mbyllë me frazën: “Mos flisni për vdekjen, na lini të jetojmë jetën”. Ndërsa bisedat e stërholluara krijojnë një gjendje psikologjike më të stresuar ndër diskutantët. Një student i kursit të tretë në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Tiranës, gjatë një bisede të lirë në tetor 2002, ndër të tjera, theksoi: “Bisedat e hollësishme për infeksionin HIV / AIDS na krijojnë neuroza edhe ne studentëve të mjeksisë. Këto biseda sikur të infektojnë me hijen e rëndë të vdekjes”.

VII.3. Agjencitë kryesore të informimit për infeksionin HIV-AIDS

Sikurse në vendet e tjera edhe në Republikën e Shqipërisë aktualisht funksionon një rrjet i tërë “arteriesh” komunikimi që përçojnë edhe informacione e dije për infeksionin HIV / AIDS. Natyrshëm shtrohen pyetjet: Cilët nga arterie të tilla luajnë rol më të rëndësishëm? A e harmonizojnë veprimtarinë e tyre informuese këto arterie komunikimi? A ka defekte në funksionimin e këtyre arterieve? etj.

Të dhëna kryesore të  anketimit për tre burime kryesore nga kanë marrë më shumë informacion për infeksionin HIV / AIDS të rejat dhe të rinjtë jepen në tabelën që vijon. (Për lehtësi analizash përllogaritjet janë realizuar me 300 për qind, duke qenë se njëri nga tre burimet përfaqëson 100 për qind).

 Siç shihet është fare e vogël pesha specifike e të anketuarve (rreth 4.72 për  qind), të cilët bisedat me miqtë ose kolegët i cilësojnë si një nga burimet kryesore të informacionit për sëmundjen AIDS. Ndër të tjera, ky fakt dëshmon se shoqëria shqiptare po largohet nga një prirje e traditës sipas së cilës shqiptarët problemet më të rënda i diskutonin ndërmjet miqve. Edhe në shoqërinë shqiptare të dhjetëvjeçarit të fundit procesi i atomizimit, i rritjes së shkallës së individualizmit të mënyrës së jetesës po realizohet me ritme të shpejta.