|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (38, 39, 40)

24 mars 2004 / TN

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (38)

Dr. Zydi Dervishi

VII.2.4. Logjikë e racionalizuar dhe flukse emocionale negative

Transfuzioni (marrja) e gjakut dhe përdorimi  i shiringave (ageve) të pasterilizuara, të përdorura nga një person i infektuar me HIV / AIDS pothuajse në çdo rast e përçojnë virusin te personi i shëndetshëm. Rreth 98  për qind e të rejave dhe të rinjve të anketuar janë të vetëdijshëm për mundësi të tilla infektimi nga sëmundja vdekjeprurëse, hija e rëndë e të  cilës u shkakton mjaft prej tyre edhe frikë të pajustifikuar.  Këtë e provojnë edhe të dhënat e anketimit. Kështu 77.31  për qind e femrave dhe 77.95  për qind e meshkujve e konsiderojnë si kërcënim infektimi me virusin HIV / AIDS përdorimin e banjove  publike. Studimet mjekësore kanë provuar se është shumë i ulët probabiliteti për t’u përhapur në një rrugë të tillë kjo sëmundje vdekjeprurëse.

Këto njohuri që qarkullojnë shpesh ndër të rinjtë e të rejat, nuk vihen në dyshim me arsyetime logjike prej tyre. Por, gjithsesi përfytyrimet e të rinjve dhe të rejave për sëmundjen AIDS, përshkohen më shumë se nga logjika e racionalizuar, nga flukse emocionale negative. Përvoja tregon se diskutimet e të rinjve për këtë sëmundje janë të kontraktuara, më së shumti fare të shkurtra dhe rrallëherë të stërholluara. Kur një i ri ose e re nis një diskutim për sëmundjen AIDS shpesh gjendet një shok ose shoqe në grup që përpiqet ta mbyllë me frazën: “Mos flisni për vdekjen, na lini të jetojmë jetën”. Ndërsa bisedat e stërholluara krijojnë një gjendje psikologjike më të stresuar ndër diskutantët. Një student i kursit të tretë në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Tiranës, gjatë një bisede të lirë në tetor 2002, ndër të tjera, theksoi: “Bisedat e hollësishme për infeksionin HIV / AIDS na krijojnë neuroza edhe ne studentëve të mjeksisë. Këto biseda sikur të infektojnë me hijen e rëndë të vdekjes”.

VII.3. Agjencitë kryesore të informimit për infeksionin HIV-AIDS

Sikurse në vendet e tjera edhe në Republikën e Shqipërisë aktualisht funksionon një rrjet i tërë “arteriesh” komunikimi që përçojnë edhe informacione e dije për infeksionin HIV / AIDS. Natyrshëm shtrohen pyetjet: Cilët nga arterie të tilla luajnë rol më të rëndësishëm? A e harmonizojnë veprimtarinë e tyre informuese këto arterie komunikimi? A ka defekte në funksionimin e këtyre arterieve? etj.

Të dhëna kryesore të  anketimit për tre burime kryesore nga kanë marrë më shumë informacion për infeksionin HIV / AIDS të rejat dhe të rinjtë jepen në tabelën që vijon. (Për lehtësi analizash përllogaritjet janë realizuar me 300 për qind, duke qenë se njëri nga tre burimet përfaqëson 100 për qind).

Siç shihet është fare e vogël pesha specifike e të anketuarve (rreth 4.72 për  qind), të cilët bisedat me miqtë ose kolegët i cilësojnë si një nga burimet kryesore të informacionit për sëmundjen AIDS. Ndër të tjera, ky fakt dëshmon se shoqëria shqiptare po largohet nga një prirje e traditës sipas së cilës shqiptarët problemet më të rënda i diskutonin ndërmjet miqve. Edhe në shoqërinë shqiptare të dhjetëvjeçarit të fundit procesi i atomizimit, i rritjes së shkallës së individualizmit të mënyrës së jetesës po realizohet me ritme të shpejta.

VII.3.1. Radio dhe posterat sfidojnë televizionin

Përvoja tregon se në shumë aspekte të komunikimit me auditorin televizioni e konkuron radion. Por në informacionet e programet për sëmundjen AIDS raportet ndërmjet këtyre mediave shpërfaqjen, si të thuash, të përmbysura. Është rreth 2 herë më e lartë se ajo e të anketuarve që parapëlqejnë televizionet si burim kryesor informacioni pesha specifike e të rinjve dhe të rejave që përmes valëve të radios thithin më shumë informacion për infektimin HIV / AIDS. Madje edhe posterat e fletëpalosjet e konkurojnë ekranin e televizorit. Natyrshëm shtrohen pyetjet: Cilët janë faktorët kryesorë që përcaktojnë një paradoks të tillë? Janë fletëpalosjet dhe posterat cilësorë apo programet e televizioneve janë të sipërfaqshme? etj.

Nga vëzhgimet, bisedat me të reja e të rinj dhe sidomos me punonjës të sektorit të shëndetësisë, përvijohet përfundimi se fletëpalosjet e posterat, duke qëndruar më gjatë të afishuara në vende publike, si në mjedise të shkollave, të institucioneve shëndetësore etj. shihen më dendur, e gati pa dashur prej më shumë njerëzve që presin dikë ose për të kryer një shërbim të caktuar. Si të thuash, duke u mbirë në sy, posterat e fletëpalosjet u ngulisin më mirë në mendje njerëzve së paku disa njohuri elementare për infeksionin HIV / AIDS. Ndërsa qendrat televizive shqiptare emëtojnë programe të posaçme për këtë sëmundje me fushata, sidomos me rastin e 1 dhjetorit, ditës ndërkombëtare  të luftës kundër saj.

Përgjithësisht programe të tilla janë biseda në studio, në të cilat ftohen mjekë, sociologë, psikologë, përfaqësues të organizatave joqeveritare dhe të reja  e të rinj. Këto biseda, si rregull, ilustrohen me ndonjë grafik ose tabelë shifrash për tregues sasiorë të përhapjes së  infeksionit HIV /AIDS në Shqipëri e në vende të tjera dhe me disa intervista të realizuara me njerëz të grup-moshave e profesioneve të ndryshme. Por, gjithsesi  këta programe janë bërë monotone, pak tërheqëse për shumicën e teleshikuesve. Mendojmë se për t’u bërë më informuese e instruktive programe të tilla lipset të shfrytëzohet më mirë gama e mjeteve shprehëse të teknikave televizive, të përgatiten ose të përkthehen filma shkencorë që trajtojnë rrezikshmërinë e kësaj sëmundjeje jo vetëm në anën biologjike, por edhe në atë psikologjike, sociale etj.

Ekranet e televizioneve konkurohen nga radiot, veçanërisht nga ato të autoveturave. Këtë e provojnë edhe të dhënat e anketimit. Është rreth 4.1  herë më e lartë se e djemve që  sigurojnë më shumë informacione nga televizionet  pesha specifike e të rinjve (26.22 për qind) , të cilët parapëlqejnë valët e radiove për të zgjeruar njohuritë e tyre rreth sëmundjes së shekullit. Përgjithësisht këta janë djem të rinj që kalojnë një pjesë të konsiderueshme të kohës në aventurë, ose siç  thuhet shpesh, e kanë autoveturën si një shtëpi të dytë.

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (39)

Dr. Zydi Dervishi

VII.3.2. Vajzat: bisedat edhe si forcim i solidaritetit kundër virusit “arkivol”

Është mjaft e vogël pesha specifike e të anketuarve (vetëm 5.9 për qind) që janë shprehur se kanë plotësuar njohuritë për sëmundjen AIDS përmes bisedave me miqtë dhe kolegët e punës. Është rreth 2 herë më e lartë se e meshkujve pesha specifike e femrave që i çmojnë shumë bisedat si burim informacioni . Përgjithësisht në vendin tonë vajzat dhe gratë janë më të prirura se meshkujt të bisedojnë me njëra – tjetrën për rreziqe vdekjeprurëse. Gjatë një bisedë të lirë në shtator 2002 një mësuese gjeografie e sapodiplomuar, ndër të tjera, veçoi: “Duke biseduar me njëra – tjetrën për SIDA-n ne femrave na duket sikur forcojmë solidaritetin kundër kësaj murtaje”. Ndërsa meshkujt përgjithësisht për vdekjen dhe sëmundjet vdekjeprurëse më shumë parapëlqejnë të heshtin se të diskutojnë. 

Të  dhënat e anketimit tregojnë se janë më të shumta nga djemtë vajzat  që i bisedojnë me anëtarët e familjes informacionet për infeksionin HIV / AIDS. Ndodh kështu, jo vetëm ngaqë të rejat janë përgjithësisht më të lidhura me familjen, por edhe  sepse ato kalojnë një pjesë më të madhe të kohës në mjediset e banesës familjare. Jo rrallë në biseda të tilla ndërmjet miqsh, kolegësh të punës ose anëtarëve të familjes qarkullojnë e shumëfishohen edhe informacione të gabuara për këtë sëmundje. Dhe për të shmangur situata të tilla mendojmë se është e nevojshme që organizatat joqeveritare më të angazhuara në luftën kundër infeksionit HIV / AIDS dhe veçanërisht institucionet e shëndetit publik të ndihmojnë  për të përgatitur libra me njohuri më të plota të  divulguara, të cilat të përvetësohen pa vështirësi edhe nga të rejat e të rinjtë me formim arsimor mesatar.

VII.3.3. Bisedat me mjekun të tjetërsuara: shqetësimet vetjake në vetë të tretë

Është e konsiderueshme pesha specifike e të anketuarve që çmojnë si burim  të rëndësishëm   informacioni  për infeksionin  HIV / AIDS  mjekët (50.86 për qind) dhe punonjësit e sektorit të shëndetit publik (51.18 për qind). Personeli shëndetësor  njohuritë për këtë sëmundje  përgjithësisht i përhap jo nëpërmjet komunikimit të drejtpërdrejt gojor, por nëpërmjet bisedave në radio, në televizione ose në konferenca e seminare të ndryshme.

Ende shumica e të rinjve dhe të rejave ngurojnë të këshillohen me mjekët specialistë kur dyshojnë se janë infektuar me virusin e kësaj sëmundjeje. Madje edhe kur i drejtohen mjekut shqetësimin e tyre e përshkruajnë, si të thuash, në vetën e tretë, si rastin  e një kushërire ose shoqe të afërt, së cilës i vjen turp të konsultohet për çështje të tilla. Në maj 2002  kam zhvilluar një bisedë të gjatë me  një mjek pediatër të specializuar në Francë e Zvicër dhe njëherazi pedagog në Fakultetin e Mjekësisë. Nga biseda e tij, ndër të tjera, po veçojmë: “Një ditë rreth orës 11, pasi kisha përfunduar vizitat e të sëmurëve në dhomën time të mjekut në spital troket   një vajzë rreth 23 – 24 vjeç. Dukej mjaft e tronditur. Me një zë të dridhur më tha: “Kam shumë besim  te ju si mjek e si njeri. Prandaj desha të bisedoj diçka intime  kur të keni ju kohën  e përshtatshme se mbase biseda zgjat”.

Pasi e sigurova se do ta dëgjoja  me vëmendje nga fillimi në fund  dhe se kjo bisedë do të ngelej vetëm ndërmjet nesh, ajo filloi të fliste. Ishte krejt e shpërqëndruar. Lëvizja e supeve dhe e duarve nuk i akordoheshin fare me fjalët që thoshte. Pasi foli për disa shqetësime të shoqes së saj më të afërt, si e trembur e me bebëzat e syve që i zmadhoheshin më tha: “Doktor, a nuk do të më pyesni për emrin, ose të paktën për emrin e shoqes  time”. Këmbëngula se detyra ime si mjek është të shëroj sëmundjet, t’u pakësoj njerëzve shqetësimet, pavarësisht nga emrat që kanë. Sikur u ndje disi më e lehtësuar dhe u përpoq ta kapte përsëri fillimin e bisedës aty ku e kishte lënë: “Shoqja ime ka qenë  në Stamboll për kurim, ka bërë disa analiza të gjakut. Një natë, ndoshta në kulmin e dëshpërimit  ajo ka kaluar pak çaste me një burrë të panjohur. Gati tre vjet më vonë asaj  i kanë filluar shqetësimet dhe  mallkon e mallkon papushim agiet a analizave, por ndoshta më shumë  përjetimet me burrin e panjohur”. Pasi e përfundoi përshkrimin mori frymë thellë, sikur shkuli diçka që e rëndonte në thellësi të shpirtit. Fytyra iu la në djersë dhe buzët i dukeshin të thara. 

U përpoqa jo vetëm t’i shpjegoj me hollësi gjithçka që i duhet të dijë një i infektuar me virusin e sëmundjes AIDS, por edhe ta qetësoja. Dëgjonte shumë e përqëndruar. Ndryshimet e befta, të  skajshme të gjendjes emocionale i lexoheshin qartë në sytë që herë pas here i shformoheshin nga lotët. Sapo përfundova, ajo u ngrit dhe me një zë krejt të ndryshuar më tha: “Doktor, ju kërkoj ndjesë për shqetësimin. Ndoshta nga emocionet në ato që  thashë ka edhe pasaktësi. Ju u sollët me mua ashtu siç e kisha përfytyruar. Nuk desha të konsultohem me mjekët që merren posaçërisht me këtë çështje. Ai pavion sikur ta ngjit sëmundjen, ose së paku hijen e dyshimit”.

I thashë se shoqja e saj ose ajo mund të më merrnin në telefon në numrin e shtëpisë çdo pasdite, pa asnjë  kufizim. Ajo buzëqeshi hidhur aq sa fytyra e brishtë iu kontraktua,  iu shformua në pamjen më të trishtueshme. Gjatë njëzet viteve të punës si mjek kam parë shumë fytyra në çastin më të dhimbshëm të ndërrimit të jetëve. Por trishtimi në fytyrën e  asaj vajze se ç’kishte diçka të veçantë, shumë më tragjike. Ajo as nuk më mori në telefon, as nuk më takoi më në spital. Si mjek kisha dëshirë ta takoja për ta ndihmuar me diçka, së paku me fjalën e ngrohtë. Por edhe kisha njëfarë druajtje ta takoja: nuk isha i sigurtë nëse do ta përballoja trishtimin në fytyrën e saj”.

Në përgjithësi të infektuarit me HIV / AIDS në vendin tonë ose ata që dyshojnë se janë të infektuar komunikojnë me mjekët sipas këtij modeli të tjetërsuar, në emër të një të treti.  Madje meshkujt janë më të prirur të mbyllen ne vetvete, të ndikuar ndoshta edhe nga një mendësi tradicionale sipas së cilës “burri duhet ta mbajë vetë peshën e gjëmës që e ka zënë, nuk ka përse i shqetëson të tjerët, qofshin këta edhe njerëzit më të afërt”. Nën trysninë e kësaj mendësie ndodh shpesh që në vendin tonë burrat me sëmundje kanceroze të përpiqen të ruajnë “sekretin” e fatkeqësisë deri në çastet e fundit ose ta marrin atë me vete në varr. Përgjithësisht një model i tillë sjelljeje konsiderohet si shprehje e burrërisë, si përpjekje humane për të mos shqetësuar të afërmit, miqtë e shokët.

 Ndryshe nga kanceret sëmundja AIDS është infektive. Trajtimi i saj si “sekret” personal paraqet rrezikshmëri të lartë. Personi i infektuar me këtë virus dhe i paekzaminuar, si të thuash, shndërrohet në varr të hapur që gllabëron bashkëshortin ose bashkëshorten, partnerët ose partneret, me të cilët kryen marrëdhënie seksuale pa masa mbrojtëse, madje edhe të personave të tjerë  që përdorin agiet e infektuara të pasterilizuara sa e si duhet etj. Në rrethana të tilla mendojmë se është e domosdoshme të merren masa energjike, të shumëllojshme për të vetëdijësuar të gjithë njerëzit që edhe për dyshimin më të vogël të këshillohen me mjekët, të bëjnë analizat përkatëse për të zbuluar sa më shpejt infektimin me virusin HIV / AIDS. Kësisoj personeli shëndetësor ka më shumë mundësi jo vetëm të luftojë më me efektivitet për të kufizuar përhapjen e këtij virusi vdekjeprurës, t’i zgjasë jetën pacientëve, por edhe të parandalojë përhapjen e kësaj sëmundje nga çdo i infektuar që përbën një vatër infeksioni.

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (40)

Dr. Zydi Dervishi

VII.3.4. Më intim komunikimi me gazetat

Disa studime - anketime kanë provuar se,  sidomos gjatë 7-8 viteve të fundit, të rejat dhe të rinjtë janë ftohur e gati janë “divorcuar” me gazetat e revistat. Sipas një anketimi të realizuar në mars 2001 të rinjtë e Tiranës shpenzojnë mesatarisht 3.83 orë përballë ekranit të televizionit gjatë një ditë - nate. Ndërsa për leximin e gazetave të rinjtë shqiptarë “konsumojnë” mesatarisht vetëm 2.84 orë në javë (vetëm 0.4 orë në ditë) ose 9.6 herë më pak se koha që qëndrojnë në shoqërinë e “ekranit të vogël” (Dervishi, Z., 2001:107). Në çështjen e informimit për infeksion HIV / AIDS gazetat i konkurojnë të gjithë mediat dhe burimet e tjera. Pse ndosh kështu?

Përgjithësisht për shqiptarët sëmundja AIDS është sa e tmerrshme, aq edhe turpëruese. Prandaj ata priren të konsultohen me burime informacioni, të cilat, si të thuash, e ruajnë në mënyrë të plotë konfidencialitetin, nuk e dekonspirojnë shqetësimin e tyre. Gjithashtu në artikujt e profilizuar të gazetave ose revistave të rejat e të rinjtë mund të këshillohen në vetmi  të plotë dhe aq herë sa e quajnë të arsyeshme. Në rrethana të tilla mendojmë se është e nevojshme të botohen më shumë artikuj për infeksionin HIV / AIDS, të cilët të trajtojnë me nivel shkencor, por dhe me gjuhë divulguese të përshtatshme për masat e gjera të të rinjve problematikën mjekësore dhe psikosociale të kësaj sëmundje vdekjepërurëse. Edhe organizatat joqeveritare më të angazhuara në luftën kundër përhapjes së virusit AIDS, mundet e lipset të japin ndihmesë të shumanshme për përgatitjen e botimin e artikujve të tillë.

VII.3.5. Edukimi në shkolla – mbizotëruese fjala e mësuesit

Është e vogël pesha specifike e të anketuarve (vetëm 21.03 për qind), të cilët konsiderojnë shkollën si burim të rëndësishëm informacioni për sëmundjen e shekullit. Në tabelën e poshtëshënuar pasqyrohen të dhëna të detajuara rreth informacionit që jepet në shkolla nga përbërëse të rëndësishme të procesit mësimor për sëmundjet seksualisht të transmetueshme, në të cilat përfshihet edhe ajo e AIDS-it.

Nga shqyrtimi i kujdesshëm i shifrave të kësaj tabele del se është afro dy herë më e  lartë  pesha specifike e të rejave dhe të rinjve që vlerësojnë si më të arrirë nivelin e shpjegimit të mësuesve në krahasim me ata që vlerësojnë tri përbërëset e tjera të procesit mësimor. Veç të tjerash, kjo do të thotë se për problematikën e sëmundjeve seksualisht të transmetueshme  shpjegimi i mësuesve qëndron  më lart se niveli i teksteve mësimore, më lart se niveli i informacionit dhe shkalla e pajisjes së shkollave me mjetet e nevojshme didaktike e laboratorike. Aktualisht gjithë veprimtaria mësimore – socializuese nëpër shkolla  për të përhapur njohuritë rreth infeksionit HIV / AIDS dhe përgjithësisht sëmundjeve seksualisht të transmetueshme bazohet kryesisht në fjalën e gjallë të mësuesit, në punën e tij pasionante, të përkushtuar, çka nënkupton edhe njëfarë subjektivizmi.

Mendojmë se është e domosdoshme që edukimi  shëndetësor i nxënësve, veçanërisht në shkollën e mesme, të përmirësohet rrënjësisht. Për këtë është e nevojshme të zgjerohen ndjeshëm njohuritë mjekësore për organizmin e njeriut dhe disa nga patologjitë më problematike, më të përhapura. Dhe kësisoj informacionet për sëmundjet seksualisht të transmetueshme, sidomos për infeksionin AIDS, do të integrohen natyrshëm në strukturat konceptuale mjekësore. Përgatitja e teksteve cilësore, të cilat të studiohen në të gjithë shkollat e mesme të vendit tonë si dhe përgatitja e pajisjeve didaktike përkatëse do të përbënin hapat e parë për të zhvendosur formimin e  nxënësve me njohuritë biologjike  nga bota e kafshëve te bota e njeriut.