|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Dr. Zydi Dervishi

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (23, 24, 25)

17 mars 2004 / TN

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (23)

Dr. Zydi Dervishi

III.6. Edukatë seksuale e niveleve baritore

Udhëpërshkrues e studiues të huaj dhe intelektualë shqiptarë  kanë konstatuar se në shoqërinë shqiptare tradicionale perversitetet në marrëdhëniet seksuale ishin dukuri mjaft të rralla, të përhapura kryesisht në qytetet më të mëdhenj e më të vjetër. Por edhe njohuritë e njerëzve të rritur për botën e trazuar e gjithë mistere të seksit ishin shumë të pakta, të sipërfaqshme, të krahasueshme me ato të shoqërisë baritore. Diskutimet për problemet e seksit edhe ndërmjet të afërmve ose shoqeve e shokëve të ngushtë ishin përgjithësisht fare të rralla, kalimtare dhe që i skuqnin deri te veshët, jo vetëm femrat, por edhe meshkujt më të shkathët e më trima. Madje sa më trima të ishin, aq më pak ishin të interesuar për seksin dhe  diskutimet për të, ose, së paku, shpërfaqeshin të tillë.

Për këtë problematikë Faik Konica në vitet ‘30 të shekullit XX, ndër të tjera, ka shkruar: “Pak, gjë mund të thuhet për jetën seksuale të shqiptarëve në një libër të caktuar për lexuesin e gjerë. Disa vese nuk janë të panjohura në qytetet, ndonëse ardhja e tyre mund të gjurmohet lehtë nga ndikimet e  huaja, por zor se mund të gjendet një popull tjetër në botë më i urtë sesa  në fshatrat e Shqipërisë. Pafajësinë   e fshatarëve mund ta tregojë një zakon interesant që ka mbizotëruar deri në kohët e fundit dhe që ende nuk është zhdukur. Kur do të bëhej një martesë, që zakonisht  lidhej ndërmjet të rinjve pa i mbushur njëzet vjeç, dhëndri ishte nga nëntëmbëdhjetë deri në njëzet vjeç, ose aty rrotull, ndërsa nusja nga pesëmbëdhjetë   deri  shtatëmbëdhjetë  vjeç, një anëtar mashkull më i moshuar  i familjes duhej  t’i shpjegonte  burrit të ardhshëm anën  fizike të martesës; ndërsa një femër e farefisit  me një  copë gëlqere, qymyr ose diçka tjetër që shërben për të  shkruar, do t’i shpjegonte  nuses së ardhshme… Kjo thjeshtësi baritore e një kohe të vjetër na tregon shkallën e përhapjes së urtësisë e të shëndetit moral, që i ka bërë shqiptarët gjatë shekujve të jenë model i fuqisë  dhe i shëndetit” (2001 : 251).

Përgjithësisht në shoqërinë tradicionale shqiptare nuk vlerësohej kënaqësia e marrëdhënieve seksuale, ose së paku, flitej fare pak për të. Më së shumti marrëdhëniet seksuale trajtoheshin kryesisht si domosdoshmëri për lindjen e fëmijëve, të pasardhësve trashëgimtarë. Për këtë çështje Faik Konica, ndër të tjera, ka shkruar: “Në tërësi shqiptarët nuk janë njerëz sensualë.  Shumica e tyre bëjnë një jetë pothuaj si të asketëve dhe ndonëse  janë të urtë me gratë e tyre, burrat shqiptarë priren t’i mbajnë ato më tepër si nëna sesa  si gra të dashura” (2001 : 251). Madje, veçanërisht në malësi, në bisedat me të tjerët burri zakonisht nuk e përmendëte emrin e gruas së vet, por e quante atë “nëna e fëmijëve” ose “nëna e fëmijëve të mi”.

III.7. Dukuria e virgjinave në kontekstin e funksioneve socialkulturore

Në shoqërinë tradicionale shqiptare kishte edhe dy grupime të rriturish, të cilët kishin qëndrime skajmërisht të kundërta ndaj marrëdhënieve seksuale. Së paku deri në fillim të viteve ’60 të shekullit XX në hapësirat shqiptare ka ekzistuar dukuria e virgjëreshave, e vajzave që nuk martoheshin, pra mbeteshin të virgjëra, të papërlyera, të pastra. Në gjuhën e popullit vajza të tilla quheshin tybeli ose tybelie, domethënë femra të betuara (kanë bërë tybe) të mos martohen, pra të vetëprivuara nga disa kënaqësi jetësore, veçanërisht nga emocionet e marrëdhënieve seksuale (Halimi, K., 2000 : 45). Etnologu Kadri Halimi  ka studiuar 27 raste virgjinash, të cilat kanë jetuar në vitet 1947 – 1960 në disa vise të Kosovës. Sipas tij në gjithë Kosovën dhe trojet shqiptare numri i tyre duhet të ketë qenë shumë më i madh.

Në shoqërinë tradicionale shqiptare  dukuria e virgjinave përcaktohej nga bashkëndikimi i tri rrethanave socialkulturore kryesore:

E para. Nëse familja nuk kishte trashëgimtar mashkull, njëra prej vajzave “linte” stausin e femrës dhe merrte atë “të  djalit”. Ky ndryshim, shoqërisht real efektiv statusesh i qetësonte disi shpirtërisht prindërit  sepse, nga njëra anë, i mbronte prej shpërfilljeve të opinionit dhe, nga ana tjetër, edhe pasi të vdisnin, shtëpia e tyre do të mbahej hapur të paktën edhe për një gjeneratë pasardhëse.

E dyta. Në shoqërinë tradicionale shqipatre fejesat realizoheshin me shkuesi. Fejesa ngjante me një kontratë , e cila përcaktohej kryesisht nga interesa ekonomike, shoqërore e kulturore të familjeve e deri  të fiseve të djalit dhe të vajzës. Në realizimin e kontratave të tilla përgjithësisht nuk merreshin në konsideratë parapëlqimet e të rinjve dhe sidomos të rejave që do të fejoheshin. Vajza nuk kishte të drejtë të refuzonte të fejuarin që i ofronte  familja ose fisi nëpërmjet shkuesit. Nëse vajza refuzonte të fejuarin e parë dhe martohej me një tjetër me përkrahjen ose edhe me dijeninë e të afërmve, familja  e të fejuarit të refuzuar kishte të drejtë të vriste një mashkull në moshë madhore të familjes së vajzës.

Në paragrafin 437 të Kanunit të Skënderbeut thuhet pa ekuivoke: “ Po iku vajza  e fejueme e muerr një tjetër me dije e vullnet të prindve të vet, shtëpia e dhandrit s’ka punë me të , po me prindërit e saj, të cilët i kanë borxh nji kaptinë. Gjak për huj”(Illia, F., 1993: 44) . Familja e djalit të refuzuar e humbte të drejtën për të marrë gjak ndër meshkujt e familjes së ish të fejuarës refuzuese, nëse kjo deklaronte publikisht se nuk do të martohej kurrë në jetë, pra do të pranonte statusin e virgjinës. Udhëpërshkuesja amerikane Rouz Uajder Lein, e cila ka vizituar Shqipërinë Veriore në fillim të viteve ’20 të shekullit XX, ka shkruar se vajza “mund t’i ikte martesës duke u betuar para parisë së dy bajraqeve për vajzëri të përjetshme dhe ajo atëherë pret flokët dhe zë vendin e mashkullit  në fis” (1997 : 205).

E treta. Nëse vdiste babai ose të dy prindërit dhe linin pas fëmijë të vegjël, vajza ose djem, vajza më e madhe në moshë nuk martohej. Ajo i përkushtohej  mirërritjes së motrave dhe të vëllezërve, duke u vetëprivuar nga shumë kënaqësi të jetës. Për këtë etnologu Kadri Halimi, ndër të tjera, ka shkruar: “...shkaku i tretë  është më humanitar, njërëzor , kërkon sakrifikim të jetës së vajzës, abstenim nga funksioni natyror biologjik, frenim të epsheve emocionale seksuale, vuajtje me  përvuajtëri e me plot telashe të pakëndshme” (2000 : 46-47).

Në shoqërinë tradicionale shqiptare krahas meshkujve dhe veçanërisht femrave të privuara ose të vetëprivuara nga emocionet e marrëdhënieve seksuale kishte edhe nga ata, ndonëse me pakicë, të cilët ishin shumë të dhënë pas epsheve seksuale. Këtë fakt e ka konstatuar edhe Faik Konica. Ndër të tjera, ai ka shkruar:  “ ... Shqipëria është një vend ekstremesh, prandaj kur njerëzit janë sensualë, janë të tërbuar fare. Historianët e hershëm turq na flasin për një vezir të madh* të famshëm, i cili një kohë pati dyzet foshnja në djepe dhe kur vdiq la njëqind e njëzet djem pas. Ky vezir i madh ka qenë Ajaz Pasha, të cilin e kishin rrëmbyer nga familja në Vlorë kur ishte fëmijë për ta futur në radhët e jeniçerëve  (këtë dukuri një historian e ka quajtur “taksa e gjakut”), e rritën si mysliman dhe për arsye të talentit u ngjit në postin më të lartë. Ndërkaq, në kontrast me të, tre vëllezërit e  tij mbetën në Vlorë me nënën, që të tre u bënë murgjër   dhe kaluan një jetë të ashpër si të krishterë, duke mbajtur kreshmë e duke u lutur” ( 2001 : 252 ).

Në shoqërinë mesjetare shqiptare deri në fillim të shekullit XX njerëzit shumë sensualë  ishin nga familjet e pasura të feudalëve ose nëpunës të veshur me pushtet të konsiderueshm. Opinioni  mbisundues në shoqëri marrëdhëniet seksuale paramartesore ose jashtëmartesore të njerëzve të tillë i trajtonte  si “vese, si hardisje që vijnë nga kamja dhe që tolerohen nga halli, sepse të pasurit kanë dhe gurin dhe arrën në dorë dhe mund të vendosnin e të imponohen për gjithshka”. Ndërkohë opinioni shoqëror ishte shumë më intolerant ndaj marrëdhënieve seksuale paramartesore dhe jashtëmartesore të të varfërve. Madje në mjedise disi të gjera të shoqërisë shqiptare konsiderohej diçka e turpshme të flisnin për dukuri të tilla. Shumica e shqiptarëve e quanin diçka vulgare të flisnin, jo vetëm për problemet e seksit, por edhe për ato të ushqimit. Udhëpërshkuesja amerikane Rouz Uajlder Lein, e cila ka njohur nga afër viset e veriut të Shqipërisë në vitet e fundit të funksionimit të shoqërisë tradicionale, veç të tjerash, ka shkruar: “Ndër shqiptarët... është zakon që kur vijnë të huajt të bëhet muhabet. E vetmja mënyrë  për ta, për të dëgjuar lajme dhe dëfrimi i tyre i vetëm është të flasin me mysafirë...Në Shqipëri nuk është e hijshme të flitet për ushqim” (1997 : 81,73).

Në shoqërinë tradicionale shqiptare përgjithësisht nuk diskutohej për problemet e marrëdhënieve seksuale. Këto quheshin biseda jo të denja për burrat dhe përgjithësisht për çdo njeri të respektuar. Edhe këngët folklorike të popullit tonë që i këndojnë dashurisë  nuk  përmbajnë fjalë vulgare. Pothuajse asnjëra prej tyre nuk përshkruan drejtpërdrejt marrëdhëniet intime. Fjala “seks” nuk përdoret gati në  asnjë rast. Në krijimet folklorike shqiptare për dashurinë gjendet një pasuri e pallogaritshme fjalësh të rralla dhe imazhesh figurative të zgjedhura, të cilat pasqyrojnë në rrafshe të tërthorta e fluide marrëdhëniet intime, mjaft të tjetërsuara ndërmjet partnerëve. Dhe partnerët ishin ose të fejuar që ëndërronin martesën ose të martuar, por kurrsesi persona, të cilët flirtonin ose që dëshironin të flirtonin.  

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (24)

Dr. Zydi Dervishi

III.8. Realiteti i shoqërive të urbanizuara perëndimore deformohet nga thjerrëzat etnocentrike

Pas luftës së Dytë Botërore në Republikën e Shqipërisë u instalua diktatura totalitare e orientimit socialist, e cila synonte të kontrollonte  dhe praktikisht kontrollonte jo vetëm veprimet e modelet e sjelljes së njerëzve, por edhe shijet e mendimet e tyre. Për të zgjatur sa më shumë në kohë pushtetin e saj një diktaturë e tillë nuk mund të mos adoptonte politika e praktika me natyrë etnocentrike, të cilat e rritën me ritëm të përshpejtuar masën e vetizolimit, fillimisht nga vendet demokratike të zhvilluara të Perëndimit dhe pas vitit 1960 edhe nga vendet ish - socialiste të Lindjes. Pas ndërprerjes së marrëdhënieve ekonomike (korrik 1978) dhe më pas kulturore etj. me Republikën Popullore të Kinës vendi ynë, si të thuash, u fut në rrjedhat e një vetizolimi më të thellë.

Në rrethana të tilla populli shqiptar, në zemër të Europës, privohej nga përfitime të shumanshme që ofronte përparimi i përshpejtuar  i shkencës, teknikës e teknologjisë si dhe ndryshimet  në mendësitë dhe kulturën e jetesës së njerëzve. Ritmet e zhvillimit të Shqipërisë, pothuajse në të gjitha fushat e veprimtarisë  ishin më të ngadalshme se ritmet e përparimeve jo vetëm në vendet e Evropës Perëndimore, por edhe në ato ish – socialiste të Lindjes. Po thelloheshin shpërpjesëtimet në nivelin e jetesës ndërmjet shqiptarëve dhe popullsisë së vendeve të tjera të Evropës. Për të përligjur këtë prapambetje ekonomike, teknike, teknologjike, shkencore etj., dhe sidomos në nivelin e mirëqenies së popullsisë ( çka ishte më e prekshme drejtpërdrejt prej saj ) strukturat partiako – shtetërore të regjimit totalitar socialist  projektuan e zbatuan politika e praktika me natyrë skajshmërisht etnocentrike.

Gjithashtu psikoza e praktika të tilla etnocentrike përligjnin dhe nxisnin mjaft dukuri e procese sociale, ekonomike , politike e kulturore, të cilat shkonin në kahje të kundërt me ata analogë të vendeve më të urbanizuara të Evropës e më gjerë. Madje strukturat partiake e shtetërore përkatëse propagandonin me intensitet të lartë se Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë ndërton socializmin në luftë të gjithanshme kundër rrethimit armiqësor imperialisto – revizionist. Në Kongresin e VIII të PPSH ( nëntor 1981 ) lidhur me këtë problematikë, ndër të tjera u theksua: “ Partia, shteti, populli ynë luftojnë ballë për ballë dhe vetëm për vetëm kundër një force kolosale armike, kundër botës kapitaliste e revizioniste që na rrethon. Njerëzit tanë kurrë nuk duhet t’i nënvleftësojnë e t’i harrojnë  rreziqet që i kërcënohen shoqërisë sonë socialiste nga presioni i madh e i gjithanshëm politik, ekonomik, ideologjik e ushtarak i kësaj  bote” ( PPSH, 1986:172 ). Dhe i parë  me syzet e errëta të etnocentrizmit ky realitet armiqësor nuk mund të ishte veçse i zi, në të nuk kishte pothuajse asgjë që mund të vlente  për Shqipërinë që “ndërtonte shoqërinë e re socialiste duke ecur në rrugë të reja, në shtigje të pashkelur”.

I përthyer në psikozat skajshmërisht etnocentrike realiteti i vendeve më të urbanizuara të Perëndimit, paraqitej prej strukturave përkatëse të shtetit totalitar socialist krejt i deformuar, deri i përmbysur para syve të shqiptarëve. Ndërkohë që në vendet  më të urbanizuara të Perëndimit ekonomia, shoqëria në përgjithësi përparonte e humanizohej me ritme të përshpejtuara, në dokumentet zyrtare partiake e shtetërore të Republikës së Shqipërisë flitej shpesh e më shpesh  për “ periudha të rënda krizash  që kanë përfshirë botën kapitaliste, ku ka tronditje të shumta politike, stanjacion e rënie prodhimi, ulje të nivelit të jetesës dhe dekadencë të vlerave morale...”, se veçanërisht superfuqitë “janë  në kalbëzim, janë të krimbura, të degjeneruara”, se “kapitalizmi nuk mund të dalë nga kaosi” etj. (PPSH, 1986: 118,212). Strukturat propagandistike të regjimit socialist  përpiqeshin t’i bindnin shqiptarët se në vendet më të urbanizuara të Perëndimit kultura ishte më e degjeneruar se çdo aspekt tjetër i jetës. Ndodhte kështu ngaqë treguesit e kulturës përgjithësisht janë më pak të matshëm dhe  spekulimet me to janë më të mundshme, bëhen më të besueshme sidomos për njerëzit socialisht e kulturalisht më të izoluar.

Veçanërisht pas vitit 1960 në forume të ndryshme drejtuese e kontrolluese të Partisë  së Punës herë pas here theksohej: “...fenomenet e kalbëzimit e të degjenerimit të kulturës borgjeze bëhen gjithnjë e më të theksuara. “Izmat” e saj që mbijnë si kërpudhat, janë shenja më e qartë e këtij kalbëzimi” (PPSH, 1978 : 360). Dhe si aspekti më i dukshëm  i degjenerimit të kulturës së jetesës së vendeve borgjeze konsiderohej liberalizimi i marrëdhënieve seksuale paramartesore ndërmjet të rinjve , çka përvijohej si një prirje e zhvillimit të kulturës së jetesës, sidomos pas Luftës së Dytë Botërore. Këtë e provojnë mjaft  fakte e të dhëna.

Duke u bazuar në studimet për këtë problematikë të kryera në vitet ’40 dhe ’50 të shekullit XX, studiuesi George Murdock, ndër të tjera, ka shkruar: “Shumica dërrmuese e shoqërive në botë pranojnë marrëdhëniet seksuale paramartesore: 70 për qind e shoqërive i lejojnë ato për të dy sekset dhe pothuajse gjithë të tjerat i pranojnë së paku vetëm për meshkujt. Shoqëri të tilla jo vetëm mbyllin sytë para marrëdhënieve seksuale paramartesore, por edhe i inkurajojnë ato. Një baba në këtë shoqëri i thotë djalit të vet adoloshent: “Nuk duhet të shkurajoheni nga kundërshtimi i vajzave që ju presin me këmbët e para ose ikin me vrap. Ndiqe atë pas. Ndiqe atë pasi kjo është mënyra më e mirë për të kaluar kohën. Shoqëria jonë është  dukshëm jo  thjesht tolerante, madje seksiste.Vetëm rreth 5 përqind e shoqërive ndalojnë plotësisht marrëdhëniet seksuale paramartesore” (Shih: Thio, A., 1989 : 191).

Si kudo në botë edhe në vendet më të urbanizuara të Perëndimit funksionojnë një varg normash kulturore që nxisin dhe sidomos frenojnë marrëdhëniet seksuale paramartesore. Për shembull shoqëria  amerikane e pas Luftës së Dytë Botërore konsiderohet si shoqëri “relativisht kufizuese” për marrëdhëniet seksuale paramartesore. Sociologu amerikan bashkëkohës Alex Thio, ndër të tjera, ka shkruar: “Ne kemi një normë kundër seksit paramartesor , siç dëshmohet edhe prej faktit se shumica e të rriturve mbi 35 vjeç , e konsiderojnë shkarje morale kryerjen e marrëdhënieve seksuale para martesës. Është pak e çuditshme që shumë prindër nuk pranojnë të diskutojnë për probleme të seksit me fëmijët e tyre adoleshentë dhe gjithashtu kundërshtojnë të mësuarit e edukatës seksuale në shkollë.

Si rrjedhojë, shtatzënia e adoleshentëve është e zakonshme, dhe sipas studiuesve Harmatr dhe Novak “rekomandimet fillestare për të orientuar seksualitetin janë shpesh të acaruara, të sëkëlldisura, të pasjellshme, provokojnë, ankth dhe  në disa raste, traumatizime”. Këto probleme nuk janë shqetësime në Suedi, ku nuk ekzistojnë më norma kundër marrëdhënieve seksuale paramartesore” (1989: 191 – 192). Edhe në ditët tona në shumicën e shoqërive të botës ende nuk janë “shfuqizuar” mjaft norma kulturore që ndalojnë marrëdhëniet seksuale paramartesore e jashtëmartesore, por është zgjeruar shumë masa e tolerancës ndaj dhunuesve të moreve të tilla.  

III.9. Paradokse të regjimit komunist

Kultura shqiptare tradicionale ka patur një fond shumë të pasur normash kulturore, kryesisht more mjaft të detajuara, të cilat ndalonin marrëdhëniet seksuale paramartesore dhe jashtëmartesore. Ndoshta në kulturën tradicionale të asnjë populli tjetër nuk parashikohen dënime aq të ashpra për ata që dhunonin more të tilla si leçia (veçimi) nga komuniteti, dëbimi i përhershëm deri edhe vrasje. Nuk lejohej që nderi i njollosur të shlyhej me gjobë. Madje nëse një femër ose mashkull vritej për çështje nderi të afërmit duhej të ulnin kokën dhe grykën e armës, pasi nuk kishin të drejtë të merrnin gjak. Gjithashtu ndëshkimeve të tilla të rënda i nënshtrohej edhe simahori, domethënë personi që në një formë ose tjetër kishte ndihmuar partnerët të kryenin marrëdhënie seksuale jashtë kurorës së martesës. Për të krijuar një përfytyrim më konkret për norma kulturore të tilla mjafton t’i referohemi këtij fragmenti të shkëputur nga “E drejta zakonore shqiptare – 1”, botim i Akademisë së Shkencave të Republikës së Shqipërisë:

“Vajin për grue të dhunueme s’ia gjegj kuj; parimi “Gjaku për faj s’jet” në dhunim të grave e bjerr fuqinë e vet. Kanuja s’i del zot kuj, as s’ka si i del zot në këtë rast: gjithkuj ia le shtegun të lirë të mëkambë nderin e vet e ta lajë fytyrën e vrugnueme. Arsyeja asht pse “ndera s’lahet me grosh” dhe “Ndera e marrun gjobë s’ka”.

* * *

Ata qi kanë shtat e dhunë bashkë, po u vranë të dy në punë të keqe shkojnë gjakhupës.

I marruemi dhe e marruemja vetëm atëbotë shkojnë gjakhupës, kur të vriten në punë e në mëndyrë të keqe e me nji pushkë, pse e dyta pushkë e len dorërasin në gjak.

Vajza a grueja e dhunueme e grueja e vejë, po duelën me marre (me barrë) do të rrethohen me kallzue se kush i marroi e mbrapa do të vritet ai qi e marroi, ashtu dhe e marruemja, e shkojn gjakhupës.

Po duelën me marre grue a vajzë, a cucë e po pshtuen pa u vra, ikën në dhe të largët, ata i leçitë flamuri për jetë.

...

Herët gratë e veja e varzat qi delshin me marre, i lidhshin për bishta kualsh e i dajshin dy kortarësh, i shkyejshin e i digjshin për së gjalli në grumbull të plehit e dhunuesin e grijshin katundisht, ose i vejshin ndërmjet dy turrave drush të ndezuna e, a i bajshin me kallxue simahorin, a i lejshin të shkrihen për mnderë ndërmjet dy zjarrmesh. Me kenë se mbrrijshin me ia xjerrë fjalën se cili e koriti, atëbotë i vejshin rrethin edhe simahorit dhe i grijshin bashkë.

* * *

Po u hetue ai qi i koriti, edhe ia vunë rrethin si këtij, si edhe të marruemve, fisi, katundi e flamuri i grin të dy tuj ia ba gjakun gjobë.

Duel grueja ase çika me barrë, i qitet në derë fajtorit e i ngarkohet nji gjak. Kopilin e ka të vetin. Grueja i qitet në derë, në dashtë ta marrin, në dashtë i jep rrugat. Nji gjak për të e ka.

* * *

Puna e femnës më ket dhenë tonë, ndër male e ndër fusha, asht e rrebtë: femna asht e paprekme e s’ka burrë mishit qi guxon me e shnjerzue, se bahet rrënim, bahen vrasë të përgjejme e gjamë e mndershme” (1989: 307-309, 493). Përvoja historike dëshmon se këto norma kulturore, mjaft të kristalizuara në vetëdijen individuale dhe kolektive të bashkësive vetëqeverisëse të fshatarëve të lirë në shoqërinë tradicionale shqiptare, janë zbatuar në një numër shumë të kufizuar rastesh, sepse shumë të rralla kanë qënë aktet e marrëdhënieve seksuale paramartesore dhe jashtëmartesore. Edhe ashpërsia e moreve të tilla si dhe zbatimi me korrektësi i sanksioneve që buronin nga dhunimi i tyre kanë ndikuar që shoqëria tradicionale shqiptare deri në fillim të viteve ‘30 të shekullit XX të ishte ndoshta shoqëria më me pak akte marrëdhëniesh seksuale paramartesore dhe jashtëmartesore për frymë të popullsisë së rritur në krahasim me të gjithë shoqëritë europiane të kohës.

Pas Luftës së Dytë Botërore strukturat partiako-shtetërore të regjimit totalitar, me pretendimet se po ndërtonin një rend të ri, i shpallën luftë kanuneve, duke i karakterizuar si “mishërim të konservatorizmit prapanik”, si “zakone barbare”, si “tradita skllavëruese që duhen flakur tej me guxim e pa hezitim” etj. Propaganda zyrtare dhe strukturat përkatëse të regjimit totalitar deklaronin “shfuqizimin” e kanuneve. Megjithëkëtë struktura të tilla zbatonin në thelb, mjaft norma kanunore, veçanërisht për ndëshkimin e personave që kryenin marrëdhënie seksuale paramartesore dhe jashtëmartesore, të cilat paraqiteshin, si të thuash, në formë më të modernizuar. Ndër to më shpesh aplikoheshin ulja në përgjegjësi ose mohimi i padeklaruar i së drejtës për t’u ngjitur në shkallët e hierarkisë profesionale e sociale, transferimi nga institucionet qendrore në ata lokale, transferimi me punë e banim nga kryeqyteti ose qytetet e mëdhenj në qytetet e vegjël periferikë dhe sidomos në zonat rurale malore, kritikë poshtëruese ose, siç quhej, “demaskim” para kolektivit të punës ose të banorëve të lagjes, dëbimi nga vendbanimi, internimi e deri heqje e lirisë.

Deri në vitin 1990 propaganda zyrtare e regjimit socialist totalitar në Republikën e Shqipërisë marrëdhëniet seksuale paramartesore e jashtëmartesore i paraqiste si shfaqje të ideologjisë e të degjenerimit borgjezo-revizionist, si shprehje e kalbëzimit të shoqërive perëndimore të konsumit, si diçka krejt të papranueshme për njeriun e ri me botëkuptim marksist-leninist (PPSh, 1986:212).

Madje në shoqërinë shqiptare të këtyre viteve ishte rreptësisht e ndaluar që strukturat me fuqi më të madhe socializuese si shkolla, mas media, organizatat e masave etj., të trajtonin zyrtarisht e publikisht problemet e edukatës seksuale, e cila në çdo vend të urbanizuar të gjysmës së dytë të shekullti XX konsiderohet pjesë e rëndësishme e socializmit të të rinjve, sidomos në moshën e adoleshencës. Autoritetet kryesore të regjimit që propagandonin me bujë se po krijonin njeriun e ri me edukatën komuniste neglizhonin e shpërfillnin një aspekt kryesor të saj, domethënë, edukatën seksuale. Vetë përdorimi i termit edukatë seksuale krijonte alergji e irritim te ideologët, propagandistët e militantët fanatike, dogamtike të regjimit totalitar. Nga padija ose me qëllim, përgjithësisht ata e ngatërronin edukatën seksuale me çthurrjen seksuale.

Në gjysmën e dytë të viteve ’80 të shekullit XX Profesor Hamit Beqja argumentoi në shtyp domosdoshmërinë e përhapjes edhe në Shqipëri të edukatës seksuale. Shkrimet e tij u kundërshtuan, si të thuash, me komplotin e heshtjes, të përçmimit dhe të kritikave të hapura në median e shkruar dhe sidomos në strukturat partiake. Në një artikull të botuar në revistën e përdymuajshme shkencore divulgative “Shkenca dhe jeta” ky autor, ndër të tjera, theksonte: “Rezervat e reagimet ndaj trajtimit publik të problemit të edukatës seksuale kanë qenë të ngjyresave të ndryshme. Më i tejskajshmi ka qenë pak a shumë ky: Ç’është kjo “eduktatë seksuale”? Mos ka të bëjë me “lirinë seksuale” që ekziston dhe propagandohet në botën borgjeze e revizioniste? Për më tepër: Mos kemi të bëjmë këtu me një “thirrje” për degjenerimin seksual, për shthurjen seksuale të rinisë? Megjithëse në bashkëtekst është fjalë “edukatë”, siç duket, ajo nuk ka ndikuar thuajse fare në shmangien e moskuptimit, madje edhe të keqkuptimit të problemit” (1989: 41-42).

Kësisoj, duke anashkaluar ose, më saktë, duke shpërfillur problematikën e marrëdhënieve seksuale strukturat partiako-qeveritare të regjimit socialist totalitar pretendonin se mbyllnin shtigjet e degjenerimit moral të shoqërisë, veçanërisht të brezit të ri. Përvoja ka treguar se mendësi e praktika të tilla më së shumti kanë realizuar efekte të kundërta, të cilët do të shqyrtohen hap pas hapi në faqet vijuese të këtij libri.

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (25)

Dr. Zydi Dervishi

VI

Profile shqiptare të përjetimit dhe interpretimit të sëmundjeve seksualisht të transmetueshme

Sikurse në shumë vende të tjera të botës edhe në Republikën e Shqipërisë gjatë dhjetëvjeçarit të fundit është rritur disi numri dhe pesha specifike e njerëzve të infektuar nga sëmundje seksualisht të transmetueshme (SST), sidomos në qytetet më të mëdhenj dhe krahinat më të ekspozuara ndaj  lëvizjeve  migruese dhe emigruese  të popullsisë. Natyrshëm shtrohen pyetjet: A mund të përgatiten statistika të sakta për të infektuarit me sëmundje seksualisht të transmetueshme? Të ç’natyre janë vështirësitë kryesore që pengojnë përgatitjen e statistikave të tilla? Sa është pesha specifike e të anketuarve të rrezikuar ose të prekur nga sëmundjet seksualisht të transmetueshme? Sa prej tyre kanë kërkuar ndihmën e kualifikuar të mjekëve të specializuar? Ç’masa kanë marrë të sëmurët për të ruajtur të tjerët, bashkëshortin/bashkëshorten, ose të dashurin/të dashurën nga infeksioni? Si kanë reaguar partneria ose partneri ndaj tjetrit të infektuar? etj. Të dhënat kryesore të anketimit për këtë problematikë jepen në tabelën që vijon.

Siç shihet është e konsiderueshme pesha specifike e të rinjve dhe të rejave (3.76 për qind) të cilët kanë përjetuar shqetësime në organet gjenitale nga sëmundje seksualisht e transmetueshme. Mendojmë se një tregues i tillë duhet të jetë më i lartë. Këtë e provojnë edhe dy të dhëna të vetë anketimit.

E para. Është e lartë pesha specifike e të anketuarve ( 27.79  për qind ) që nuk i kanë dhënë përgjigje kësaj pyetje, pasi përgjithësisht ndjehen të turpëruar të pranojnë shqetësimet e tyre gjenitale.

E dyta. Është gati tri herë më e lartë se e të infektuarve pesha specifike e të anketuarve ( 9.66  për qind ), të cilët kanë pohuar se nuk janë vizituar nga mjeku për sëmundje seksualisht e transmetueshme. Ndër të tjera, kjo nënkupton që disa prej tyre dyshojnë se janë të sëmurë, por kanë patur turp të vizitohen te mjeku, ose janë të sëmurë të vizituar te mjeku dhe pohojnë të kundërtën për të ruajtur “sekretin” e gjendjes së vet shëndetësore.

VI.1. Njohuritë e mjaftueshme: vetekzaminim fillestar dhe mbrojtje nga stresi

Diçka më pak se gjysma e atyre që kanë përjetuar shqetësime në organet gjenitale janë vizituar dhe kanë marrë mjekimet përkatëse. Të tjerët kanë patur thjesht dyshime. Në kushte të tilla bëhet gjithnjë më e nevojshme që të zgjerohen njohuritë e gjithë të rinjve dhe të rejave për sëmundjet seksualisht të transmetueshme, aq sa ata, si të thuash, të jenë në gjëndje të kryejnë një farë vetekzaminimi fillestar. Me këtë nivel njohurish të rejat e të rinjtë do të sigurojnë dy përparësi kryesore:

1.Të infektuarit do të paraqiten në kohë pranë institucioneve mjekësore. Duke u kuruar shpejt, ata si të thuash, do të pushojnë së funksionuari si burim infektimi me sëmundje seksualisht të transmetueshme.

Përgjithësisht shqiptarët ngurojnë të vizitohen për shqetësime në organet gjenitale. Dhe në mjaft raste paraqiten me aq vonesë sa sëmundjet janë shndërruar në të pashërueshme. Është i konsiderueshëm dhe ka prirje të rritet numri i shqiptarëve që vdesin nga tumoret në organet urogjenitale. Sipas të dhënave të publikuara nga strukturat statistikore  zyrtare në vitin 1998 nga tumoret malinj në organet urogjenitale vdiqën 99 femra ose 73.68  për qind më shumë se në vitin 1994. Gjatë këtyre viteve u rrit 53.93  për qind edhe numri i femrave që vdiqën prej tumoreve malinj të kockave dhe të gjirit, nga 89 në vitin 1994 në 137 në vitin 1998. Gjithashtu është konsiderueshëm më i lartë se i femrave numri i meshkujve që vdesin nga tumoret malinj në organet urogjenitale. Kështu në vitin 1998 nga sëmundje të tilla vdiqën 168 meshkuj, d.m.th. 35.48  për qind më shumë se në vitin 1994 ( INSAT, 2001: 35; përllogaritje të autorit ). Nëse do të ishin kuruar në kohë një pjesë e të sëmurëve të tillë do t’i kishin shpëtuar kthetrave të vdekjes.

Këto dhe fakte të tjera provojnë se në Republikën e Shipërisë, në krahasim me femrat, meshkujt ngurojnë më shumë të vizitohen tek mjeku për shqetësime në organet urogjenitale. Një ngurim i tillë, më shumë se nga turpi, përcaktohet nga neglizhenca e meshkujve për shëndetin vetjak. Ndodh jo rrallë që për shqetësimet në organet gjenitale të burrit të konsultohet me mjekun, dhe sidomos me mjeken, bashkëshortja e tij. Duke mos qënë të drejtpërdrejta, konsulta të tilla jo gjithnjë kanë rezultuar  të dobishme. Madje në raste të veçanta dhe e kanë keqorientuar punën kuruese të mjekëve.

2. Njohuritë e  mjaftueshme për sëmundjet seksualisht të transmetueshme do të ndihmojnë edhe për t’i mbrojtur të rinjtë e të rejat nga streset që u provokon çdo shqetësim në organet gjenitale. Në jo pak raste shqetësime të tilla, si të thuash, i zhvendosin të rinjtë më pranë bestytnive, i nxisin të këshillohen me klerikë ose me mjekë  popullorë, të cilët përgjithësisht janë më të prirur t’u japin këshilla e barna pa ekzaminuar drejtpërdrejt ndryshimet në organet gjenitale si rrjedhojë e sëmundjeve. Nën trysninë e turpit ose të misterit që shoqëron shqetësimet në organet gjenitale, jo pak të reja e të rinj priren të bëhen më besimtarë. Gjatë një bisede të lirë në qershor 2002 një i ri elektriçist, i cili pak muaj më parë kishte mbaruar ushtrinë, ndër të tjera, tha: “Në gushtin e vitit të kaluar më doli një gjëndër pranë organeve. Nuk më jepte dhimbje. Kjo më friksonte më shumë.

Kisha turp të konsultohesha me mjekun e repartit. Më dukej se, po ta merrnin vesh shqetësimin tim, të gjithë shokët do talleshin me mua. Ditët kalonin dhe frika se mos kisha sëmundje të keqe më gërryente përbrenda. Sa bëhesha gati të shkoja tek doktori mendja më ndërrohej. Nga fati i keq, thosha me vete, nuk të shpëton mjeku, por Perëndia. Unë që nuk kisha shkuar kurrë në xhami në orët e liridaljes i afrohesha xhamive dhe kishave të Beratit dhe pa zë e me shpirt i lutesha Zotit të më ndihmonte për hallin që më kishte zënë. U luta disa muaj derisa mbarova ushtrinë. Sapo u ktheva në Tiranë vendosa të vizitohem te mjeku. Shkova në spital. Mjekut iu paraqita me një emër tjetër, sepse dëshiroja që përveç mjekut, askush tjetër të mos dinte gjë për fatkeqësinë që më kishte goditur si rrufe në mot të kthjellët. Unë ndiqja me bisht të syrit ndryshimet në mimikën e doktorit. Foli pa emocion : “Është gjë pa rëndësi, gjëndër dhjamore. Mund ta hiqni, por dhe po ta mbani nuk prish punë”. Mjeku bëri shenjë që unë të dilja. U ndjeva mjaft i lehtësuar.

Por pa mbërritur në shtëpi filluan të më gërryenin përsëri dyshimet. Ndoshta mjeku nuk më vizitoi si duhet dhe nuk e zbuloi thelbin e sëmundjes. Përpiqesha të sillja në mend disa njerëz që kanë ikur nga kjo botë sepse mjekët nuk ua zbuluan në kohë sëmundjet e këqia. Ose ndoshta sëmundja ime ka mbërritur në atë gjëndje që e bën të padobishme çdo ndërhyrje mjekësore. Në raste të tilla mjekëve nuk u mbetet gjë tjetër veçse të të qetësojnë me fjalën e mirë. Kjo hamendje e dytë më trondiste më shumë. Papunësia ma shtonte edhe më tepër dëshpërimin. Shpesh këtë gjëndër e mendoja si varrin tim. Netë të tëra shihja ëndrra të frikshme. Një mëngjes, sapo u zgjova nga një ëndërr e llahtarshme vendosa të vizitohem në një klinikë private në rrugën e Kavajës.

Pasi pagova lekët te banaku, një mesogrua me bluzë të bardhë më priu në disa korridore të ngushta si labirinte. Mjeku, një burrë i thinjur rreth të gjashtëdhjetave më priti me ngrohtësi. E pa gjëndrrën me kujdes. Sytë e tij të kaltër sikur u zmadhuan. U ul në kolltuk dhe më shpjegoi me një gjuhë të thjeshtë, por bindëse se gjëndra të tilla nuk janë të rrezikshme. Në sytë e tij të thellë kishte shumë çiltërsi, çka i bënte të besueshme të gjithë fjalët e tij. E falenderova dhe dola i gëzuar nga klinika. Përjetova stres të rëndë disa muaj vetëm ngaqë kisha turp të vizitohesha në organet gjenitale”. Mjaft fakte provojnë se shumica e meshkujve që kanë shqetësime  për organet gjenitale përjetojnë strese të rënda për muaj e vite të tëra.

VI.2. Ndryshime të modeleve të sjelljes nën hijen e rëndë të sëmundjeve të organeve gjenitale

Një turp i tillë jo vetëm vonon kurimin e sëmundjeve në organet gjenitale, por edhe i frenon të sëmurët, siç thuhet, t’i hapin zemrën partneres ose partnerit, me qëllim që infeksioni të mos kalojë nga njëri tek tjetri.  Në grafikun e poshtëshënuar jepen të dhënat kryesore të anketimit për ndryshimin e modeleve të sjelljes së të rinjve e të rejave të infektuar që synojnë  mospërhapjen e sëmundjeve seksualisht të transmetueshme te personat e tjerë.

Nga shqyrtimi analitik i këtyre të dhënave përftohet përfundimi se femrat ndjehen më të përgjegjshme për rrezikshmërinë e sëmundjeve seksualisht të transmetueshme. Në krahasim me atë të djemve, është rreth 2.1 herë më e lartë pesha specifike e vajzave ( 34.78  për qind ), të cilat pas infektimit i kanë treguar partnerit. Ndër të tjera, kjo provon se vajzat janë më të kujdesshme, më të prirura të komunikojnë me çiltërsi me partnerin me dëshirën e mirë për ta ruajtur atë nga infeksioni. Si për shumë të tjera,edhe për këtë çështje djemtë shpërfaqen më të mbyllur në vetvete, më të ndikuar nga mendësitë tradicionale se “burri i mban disa sekrete për vete dhe nuk ia thotë askujt”, se “sekreti nuk është sekret po e mori vesh një grua”, se “burri zhburrnohet po të flitet për yçkla ( d.m.th. sëmundje – Z.D. ) në organet gjenitale të tij” etj. Përvoja tregon se mendësi të tilla bëhen më problematike në ditët tona kur priren të përhapen sëmundjet seksualisht të transmetueshme, sidomos virusi vdekjeprurës HIV-AIDS. Vetëkuptohet se përpjekjet për tejkalimin e këtyre mendësive do të ishin një aspekt i rëndësishëm për përhapjen e edukatës seksuale në radhët e brezit të ri.

Është gati dy herë më e lartë se e meshkujve pesha specifike e femrave (30.44  për qind ), të cilat nuk kanë kryer marrëdhënie seksuale pasi kanë konstatuar infeksione në organet e tyre gjenitale. Veç  të tjerash, kjo provon, nga njëra anë, se femrat janë më të kujdeshme për të ruajtur partnerin nga rrjedhojat e sëmundje seksualisht e transmetueshme dhe nga ana tjetër, se ato përgjithësisht kanë më pak besim se meshkujt te përdorimi i prezervativit. Mjaft fakte provojnë se në shoqërinë shqiptare vajzat dhe gratë e kanë më të zhvilluar frymën e dyshimit për mallrat e konsumit të përditshëm dhe sidomos për ilaçet dhe pajisjet shëndetësore. Një dyshim i tillë në nivel optimal  funksionon si një masë profilaktike për të mbrojtur jo vetëm femrat, por edhe meshkujt, gjithë anëtarët e shoqërisë nga rrjedhojat negative të ushqimeve dhe të ilaçeve pa cilësinë e nevojshme ose që janë të skaduara. Në shoqërinë shqiptare kanë qenë dhe janë mjaft të përhapura mendësitë se “shëndeti i burrit është në duart e gruas”, se “fytyra e shëndetshme e burrit e merr shkëlqimin nga përkujdesja e gruas” etj.

Vajzat dhe gratë shqiptare në shumë aspekte janë, si të thuash, menaxhuese të rritjes së personalitetit të burrave, të fëmijëve të tyre, janë manaxhuese të gjithë mënyrës së jetës së shoqërisë. Pothuajse në të gjithë krahinat e vendit tonë është i popullarizuar në motërzime të ndryshme proverbi: “ Jeta dhe rybja e burrit asht gruaja” ( IKP, 1983:774 ). Ndër shqiptarët, më shumë ndoshta se ndër popujt e vendeve më të urbanizuara të Perëndimit, bashkëshortët, madje edhe të dashuruarit, sikur e shkrijnë personalitetin me njëri-tjetrin. Dhe në një interferim të tillë të personaliteteve femrat mbeten disi në hije, megjithëse ato në shumicën e rasteve japin ndihmesën kryesore në ecurinë e këtij procesi psikokulturor kompleks.

VI.3. Të rinjte: në “krahët” e emigrimit bredhacak dhe të flirteve të rastit

Veçanërisht në vendet më të urbanizuara të Perëndimit prezervativët përdoren masivisht në marrëdhëniet seksuale, sidomos pas Luftës së Dytë Botërore. Ndërsa në Republikën e Shqipërisë pajisje të tilla kanë filluar të përdoren më gjerësisht gjatë dhjetëvjeçarit të fundit, kryesisht në qytete dhe në zonat urbane. Në tabelën e poshtëshënuar jepet shkalla e përdorimit të prezervativëve nga të rejat dhe të rinjtë e anketuar.

Siç shihet, është rreth 3.5 herë më e lartë se e femrave (13.08  për qind) pesha specifike e meshkujve (45.12  për qind), të cilët kanë përdorur prezervativin në marrëdhëniet seksuale. Veç të tjerash, një diferencë e tillë përcaktohet edhe nga fakti se meshkujt e rinj, veçanërisht në kushtet e emigracionit, janë më të prirur se femrat të kryejnë marrëdhënie seksuale me partnere të rastit. Këtë e provojnë dhe të dhënat e anketimit. Në krahasim me atë të vajzave (6.12  për qind) është rreth 4.4 herë më e lartë pesha specifike e meshkujve (26.83  për qind) që kanë përdorur prezervativin në flirtet me partnere të rastit. Në fund të gushtit 2002 kam zhvilluar një bisedë të gjatë me një të ri rreth të njëzetepesave, i cili kishte punuar gati 7 vjet si emigrant në disa vende të Europës.

Ndër të tjera, ai tregoi:  “Bashkë me dy shokë të mi të gjimnazit mund të quhemi emigrantë fatkeqë. Nuk e shtymë dot një vit në një vend. Lamë maturën e gjimnazit përgjysmë dhe çalltisëm në Greqi. Atje nuk na eci. Mezi siguruam ca të holla për të shkuar në Hollandë. Edhe atje nuk e gjetëm veten. Për pak kohë qëndruam tek një miku i babait tim në Belgjikë, i cili kishte krijuar një firmë të vogël tregtare. Megjithë përpjekjet që bëri, ai nuk na gjeti punë. U detyruam të shkonim në Francë ku nuk e mbushëm muajin. Në Spanjë qëndruam pak më gjatë, por edhe atje nuk bëmë preokopi. Qëndruam ndoshta ngaqë spanjollët ishin më të ngrohtë me emigrantët.

Gjatë këtij emigrimi bredhacak shpesh jemi ndjerë të braktisur, të fyer, të dëshpëruar. Në momente të tilla mërzie, kur nuk shihnim shtegdalje nga dëshpërimi shkonim në bordelo ose kryenim marrëdhënie seksuale me vajzat e semaforeve. Nga dëshpërimi ose pakujdesia ne nuk mbanim prezervativë me vete. Ato i mbanin me vete femrat që punonin si punëtore të seksit. Po të mos ishin të kujdeshme vajza të tilla në zanatin e tyre neve do të na kishte rrëzuar sëmundja e SIDA-s kushedi se sa herë”. Përvoja jetësore dhe shumë fakte provojnë se opinioni i shoqërisë shqiptare të ditëve tona është përgjithësisht më tolerant ndaj marrëdhënieve seksuale paramartesore e jashtëmartesore që kryejnë të rinjtë shqiptarë në vendet e tjera se sa në Shqipëri. Është jo pak e përhapur mendësia se “djalit ose burrit  që kapërcen kufirin ose detin i falen disa kusure që nuk i falen në qytetin dhe sidomos në fshatin e tij të lindjes, ku jetojnë të afërmit, miqtë e shokët”.

VI.4. Motive dhe argumente “pro” përdorimit të pajisjeve kontraceptive

Përvoja tregon se përdorimi ose jo i prezervativit shoqërohet nga një atmosferë psikologjike, e cila zien nga lufta e motiveve pro dhe kundër. Në tabelën e poshtëshënuar parashtrohen të dhënat kryesore të anketimit për motivet që i nxisin të rejat dhe të rinjtë të përdorin një mjet të tillë mbrojtës nga disa rrjedhoja të padëshiruara të marrëdhënieve seksuale.

Shqyrtimi analitik i shifrave të kësaj tabele tregon se është rreth 3 herë më e lartë se e femrave ( 16.39  për qind ) pesha specifike e meshkujve ( 48.17  për qind ), të cilët shprehen se ndjehen më të motivuar për përdorimin e prezervativit. Madje për motivin kryesor një shpërpjestim i tillë është më i thellë. Kësisoj është 25.91  për qind ose rreth 4 herë më e lartë se e femrave, pesha specifike e meshkujve që pohojnë se i përdorin prezervativët si masë mbrojtëse nga sëmundjet seksualisht të transmetueshme. Mjaft fakte provojnë se meshkujt ndjehen më të kërcënuar se femrat nga sëmundjet seksualisht të transmetueshme së paku për dy arsye kryesore:

E para. Përgjithësisht meshkujt janë më pak të kujdesshëm gjatë marrëdhënieve seksuale. Duke zotëruar njohuri më të pakta, më të sipërfaqshme për sëmundjet seksualisht të trasmetueshme meshkujt e kanë më të vështirë të konstatojnë te partnerja simptomat e sëmundjeve të tilla.  Madje edhe nëse dyshojnë se partnerja është e infektuar, në shumicën e rasteve meshkujt nuk i shmangin marrëdhëniet seksuale, pasi e konsiderojnë si mungesë burrërie një sjellje të tillë. Në fund të gushtit 2002 një mjek i sapodiplomuar gjatë një bisede, ndër të tjera, tha: “Në vëndin tonë femrat e kontrollojnë më mirë veten se meshkujt gjatë marrëdhënieve seksuale. Kur vënë re ndonjë gjë të dyshimtë te partneri, femra me gjithfarë marifetesh të stërholluara u shmanget mardhënieve seksuale. Kësisoj femra është më e mbrojtur nga sëmundjet seksualisht të transmetueshme edhe në saje të autokontrollit. Ndërsa te meshkujt një autokontroll i tillë funksionon shumë zbehtë. Edhe për këtë arsye bëhet e domosdoshme që meshkujt të përdorin prezervativin në marrëdhëniet seksuale, veçanërisht me partnere të rastit, pak të njohura ose të panjohura”.

E dyta. Djemtë e rinj, veçanërisht në kushtet e vështira të emigrimit, kanë pasur më shumë përvoja marrëdhëniesh seksuale me partnere të rastit, deri edhe me prostituta. Përgjithësisht ky grupim të rinjsh e konsideron të domosdoshëm përdorimin e prezervativit, ka krijuar, si të thuash njëfarë përvoje në përdorimin e një paisje të tillë mbrojtëse nga sëmundjt seksualisht të transmetueshme.

Në shoqërinë shqiptare tradicionale femrat kanë qënë shumë të ndjeshme ndaj shtatzënive paramartesore. Një shtatzëni e tillë pothuajse në çdo rast ia shkatërronte jetën në mënyrë të pandreqshme vajzes fatkeqe. Madje nga opinioni mbizotërues i shoqërisë tradicionale shqiptare shatzënia paramartesore konsiderohej si çnderim për gjithë fisin e vajzës, i cili kishte të drejtë të vriste  babain e paligjshëm, pra personin që e kishte çnderuar atë. Në shoqërinë tradicionale shqiptare raste të tilla kanë qënë shumë të rralla.

Megjithatë, ata i paraprinte dhe i passhoqëronte një situatë mendësishë mjaft rënduese. Sidomos gjatë dhjetëvjeçarit të fundit mendësi të tilla janë zbehur në një shkallë të konsiderueshme, ndonëse ende nuk janë tejkaluar. Ajo pjesë e këtyre mendësive, që, si të thuash, funksionionon edhe në ditët e sotme, rëndon më shumë vajzat e reja se sa partnerët e tyre. Përgjithësisht meshkujt shkaktarë të shtatzënive të padëshiruara, emigrojnë për t’i shpëtuar detyrimeve dhe forcës mbytëse të opinionit. Në situata të tilla vajzat fatkeqe ndjehen dyfish të rënduara. Ndaj, për të parandaluar shtatzëninë paramartesore, të padëshiruar, për t’iu shmangur kalvarit të vuajtjeve që provokon një shtatzëni e tillë, vajzat janë më të priruara t’i imponohen partnerit për përdorimin e  prezervativit. Këtë e provojnë edhe të dhënat e anketimit.

Është rreth 6 herë më e madhe se e femrave pesha specifike e meshkujve të anketuar, të cilët kanë pohuar se kanë përdorur prezervativin ngaqë këtë ua ka kërkuar partneria. Në rrethana të tilla, ndër grupime të vogla djemsh të rinj më pak të arsimuar, më pak të përgjegjshëm janë përhapur mendësitë anakronike se “prezervativët duhet t’i sigurojnë vajzat nëse nuk duan të mbeten shtatzënë”, se “për femrat prezervativët janë mbrojtje e dyfishtë, nga sëmundjet seksualisht të transmetueshme dhe nga shtatzënitë e padëshiruara”, se “është detyrë e vajzave të mendojnë për prezervativët siç mendojnë për rregullimin e shtratit të dashurisë” etj.

Mirëpo, ndoshta, janë më të shumtë djemtë e rinj, që si të thuash, i ndëshkojnë me paragjykime përçmuese femrat që kujdesen për sigurimin e prezervativëve, i konsiderojnë ato “të përdala”, “vajza që nuk kanë një të dashur të zemrës, por partnerë të rastit në flirte” etj. Nën trysninë e mendësive të tilla mjaft vajza nuk flasin me të dashurit e tyre për prezervativët, si të thuash, detyrohen të dalin jashtë natyrës së tyre , të shpërfaqjen më të shkujdesura në marrëdhëniet seksuale vetëm për t’iu shmangur etiketimeve me nofka poshtëruese. Mendojmë se është e domosdoshme të luftohen e të tejkalohen sa më shpejt këto mendësi, të cilat bëhen gjithnjë më problematike, ndërkohë që sëmundjet seksualisht të transmetueshme e vaçanërisht infeksioni HIV-AIDS, kërcënojnë çdo ditë e më shumë për jetën e të rinjve dhe të rejave. Në rrethana të tilla është e nevojshme, jo të dobësohet preokupimi i femrave, por të përforcohet kujdesi i meshkujve për përdorimin e prezervativëve.

Është rreth 2.1 herë më e lartë se e femrave (3.31 për qind)) pesha specifike e meshkujve (7.01 për qind) që mendojnë se prezervativët nuk kanë efekte anësore. Edhe kjo e dhënë e anketimit provon se janë më të shumta vajzat dhe gratë që ndjehen më të rrezikuara  se meshkujt nga përdorimi i kontraceptivëve. Në radhët e mjaft femrave, sidomos në qytetet e mëdhenj të Shqipërisë është përhapur gjerësisht mendësia se “përdorimi i kontraceptivëve të ndryshëm, i prezervativëve, dhe sidomos i ilaçeve, i rrit mundësitë për sëmundje tumorale në organet gjenitale femërore”. Një mendësi e tillë, nga njëra anë, si të thuash, nxit mjaft femra të mos përdorin kontraceptivë të shumëllojshëm dhe, nga ana tjetër, rrit shkallën e kujdesit, të vetëkontrollit të tyre në marrëdhëniet seksuale me bashkëshortin ose partnerin.

VI.5. Kontraceptivët: “artificialitete” në marrëdhëniet intime apo thjesht seksuale?

“Klima” psikologjike që paraprin dhe passhoqëron përdorimin e prezervativit plotësohet dhe konkretizohet më tej edhe nga të dhënat e anketimit që pasqyrohen në tabelën e poshtëshënuar rreth shkallës së përputhshmërisë dhe mospërputhshmërisë  së opinionit të përgjigjdhënësve me 4 nga pohimet më përfaqësuese që kanë të bëjnë me këtë problematikë.

Nga shqyrtimi analitik i të dhënave të kësaj tabele rezulton se është dukshëm më e lartë se e meshkujve pesha specifike e femrave që janë të lëkundura ndërmjet përgjigjjeve pohuese dhe mohuese. Ndër të tjera, kjo tregon se vajzat e gratë janë përgjithësisht më dyshuese ndaj përdorimit dhe mospërdorimit të prezervativit. Ndër mjaft vajza e gra janë përhapur gjerësisht opinionet se “plastikat janë të dëmshme po të prekin në lëkurë, bëhen më të rrezikshme po të prekin në organet gjenitale që janë mjaft delikate”, se “prezervativët që shiten në Shqipëri bëhen më të rrezikshëm ngaqë janë të skaduar, sikurse shumë ilaçe ose pajisje të tjera mjekësore”, se “duke qenë të skaduar prezervativët mund të mos kryejnë funksionet kryesore, por mund të kenë më shumë efekte anësore” etj. Mjaft fakte provojnë se edhe mendësi të tilla ndikojnë që femrat të jenë shumë më të rezervuara se meshkujt në marrëdhëniet seksuale paramartesore, veçanërisht me partnerët e rastit.

VI.5.1. Dashuri e grryer nga mola e dyshimit,  altruizëm më shumë se egoizëm

Sikurse në mjaft shoqëri të tjera bashkëkohore  dhe ndër mjaft të rinj e të reja të vendit tonë diskutohet çështja e  ndikimit të prezervativit në “diagramën” e kënaqësisë së marrëdhënieve seksuale. Nga intervistat dhe sidomos nga bisedat e lira me mjaft djem të rinj rezulton që shumica e tyre mendojnë se “përdorimi i prezervativit e zbeh shumë kënaqësinë e marrëdhënieve seksuale”, se “prezervativi i shndërron marrëdhëniet seksuale nga diçka intime, të natyrshme në marrëdhënie artificiale të denatyruara”, se “plastika e prezervativit ka vrarë romantizmin e marrëdhënieve intime”, se “plastika e prezervativit i pengon dy zemra të dashuruara të bashkohen plotësisht me njëra – tjetrën”, se “prezervativi i shndërron marrëdhëniet seksuale nga marrëdhëniet më intime në procese industriale të robotizuara” etj. Ndër mjaft të rinj shqiptarë është bërë gati proverbiale thënia, e cila në kontekste të caktuara psikosubkulturore rilevohet me ngjyresa kuptimore serioze, humoristike e deri ironike: “të kryesh marrëdhënie seksuale me prezervativ është njëlloj si t’i marrësh erë luleve me kundërgaz”. Në këtë pohim shprehen në mënyrë sintetike mendësitë e shumicës së meshkujve shqiptarë, të cilët e konsiderojnë prezervativin si “ amortizues” të kënaqësive të marrëdhënieve seksuale.

Ndërkohë shumica e femrave (53.97 për qind e të anketuarave), duke qënë dyfish të kërcënuara nga mospërdorimi i prezervativit shpërfaqen të lëkundura për ndikimin e kësaj pajisje në intensitetin dhe cilësinë e kënaqësisë seksuale. Vetëm 18.87  për qind e femrave mendojnë se përdorimi i prezervativit nuk ndikon në kënaqësinë e kontakteve seksuale. Ndoshta një pjesë e kësaj kategorie vajzash janë më të frikësuarat nga rrjedhojat e shtatzënisë së parakohëshme e të padëshiruar ose të sëmundjeve seksualisht të transmetueshme. Ndërsa rreth 27.16  për qind e femrave të anketuara janë shprehur se përdorimi i prezervativëve i pakëson kënaqësitë e marrëdhënieve seksuale. Përgjithësisht ky grupim femrash janë më të ndjeshme, kanë përfytyrime më romantike për dashurinë.

Përhapja e konsiderueshme e sëmundjeve seksualisht të transmetueshme, veçanërisht e infektimit HIV / AIDS edhe në vendin tonë, si të thuash, ka dendësuar mjegullën e dyshimit të ndërsjellë ndërmjet të dashuruarve, të fejuarve, madje edhe ndër të martuarit. Gjatë një bisede të lirë në maj 2002 një studente e kursit të katërt të Degës së Stomatologjisë, ndër të tjera,theksoi: “Brezi ynë jeton më mirë se të mëparshmit, kemi shtëpi më komode, veshje më të modës etj. Por në dashuri jemi më fatkeqe, dashurinë e kemi më të shqetësuar. Jam fejuar që prej një viti me një inxhinier elektronik, i cili i ka mbaruar studimet para dy vitesh në Romë.

Është një djalë mjaft i ekuilibruar dhe korrekt. Deri tani shkojmë shumë mirë. Nuk është stabilizuar me punë pasi dëshiron të vazhdojë kualifikimin pasuniversitar në Itali dhe të rregullohet me punë atje. Herë pas here punon në një servis televizorësh të një mikut të tij. Duke qënë pak i rrëmbyer ai jo rrallë i gërvisht gishtërinjtë. Kur vonohet sadopak shërimi i këtyre mikroplagëve mua më ngrihet “temperatura” e shqetësimit, e dyshimit. Mijëra herë më vjen në mendje idea torturuese se imuniteti i tij mund të jetë dobësuar nga virusi i infeksionit HIV- AIDS. Kjo ide më turbullon shpesh aq shumë sa hutohem fare për pak çaste edhe në sytë e të fejuarit tim”. Strese të tilla, me intensitete e kohëzgjatje të ndryshme, përjetojnë shumë të rinj e të reja.

Dyshimi i ndërsjellë, dashur pa dashur, i nxit partnerët të përdorin prezervativin gjatë marrëdhënieve seksuale. A është fyese për partneren apo partnerin t’i kërkosh përdorimin e prezervativit? Kjo kërkesë shpreh dyshim tek partneri / partnerja apo edhe te vetvetja? Një kërkesë e tillë është shpërfaqje e shpirtit altruist apo dhe egoizmit? etj.

Rreth 18.54  për qind e femrave dhe 27.74  për qind e meshkujve të anketuar janë shprehur se përdorimi i prezervativit është fyes  për partnerin ose partneren e rregullt, për bashkëshortin ose bashkëshorten. Natyrisht, për aq sa partnerët ose bashkëshortët dyshojnë te tjetri për infektim me sëmundjet seksualisht te transmetueshme nëpërmjet marrëdhënieve seksuale me persona të tjerë, përdorimi i prezervativit nuk mund të mos mbartë një dozë të konsiderueshme fyerjeje.

Mirëpo disa sëmundje të tilla, sidomos infeksioni HIV / AIDS përhapet edhe me rrugë të tjera si nëpërmjet gjakut e përbërësve të tij, ageve ose pajisjeve kirurgjikale të pasterilizuara si duhet etj. Kështu, në masën që bie dyshimi për tradhëti të ndërsjellë të marrëdhënieve intime ndërmjet partnerëve ose bashkëshortëve, kërkesa për të përdorur prezervativin më shumë se egoizëm shpreh altruizëm, përkushtim për të  mbrojtur nga sëmundjet seksualisht te transmetueshme, sidomos nga infeksioni vdekjeprurës HIV / AIDS të dashurën ose të dashurin, qoftë edhe thjesht personin me të cilin ndahen kënaqësitë seksuale.