|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

OPINIONE

Koment

Tango e përçmimit

16 mars 2004 / TN

Ardian VEHBIU

Të paktën që prej vitit 1990, Shqipëria dhe Greqia janë të mbërthyera me njëra-tjetrën në një përqafim të dhimbshëm, ndonjëherë dashnorësh të përndezur, por më shpesh mundësash të lirë në tapet. Përtej depërtimit të kapitalit grek në Shqipëri dhe monopolizimit të disa sektorëve strategjikë të ekonomisë kombëtare, përtej dyndjes së tregut grek të punës nga mërgimtarët shqiptarë, të ligjshëm e të paligjshëm, kërleshja e tanishme i ka rrënjët në kundërti të vjetra, armiqësi të lashta e të pluhurosura, padrejtësi historike e të përfytyruara. Çështja e minoritetit grek në Shqipëri, e fryrë përtej çdo përpjesëtimi, është shkëputur përfundimisht nga realiteti social, për të përfunduar si argument burokratik i kancelerive të Athinës në Evropën e Bashkuar; njëlloj si pezmatimi etnik në Himarë, ku shqiptarizmi historik ka hyrë në konflikt me greqizimin e vonë, duke u kapur më kot pas modelesh dalëboje të viktimizimit ballkanik.

Qeveritë shqiptare, nga ana e tyre, kanë filluar të lëvizin pak dhe drojtur me çështjen çame: por si gjithnjë me vonesë dhe në përgjigje agresionesh diplomatike të fqinjëve për çështje të palidhura; edhe pse plaga e dhjetëra mijëra çamëve të dëbuar prej Greqie për motive të dobëta, në fund të Luftës së Dytë Botërore, është tepër e freskët për t’u arkivuar në historinë e gjakosjeve të ndërsjella midis dy popujve.

Vetë besimi kristian-ortodoks, që dy vendet duhej në parim t’i afronte, është kthyer edhe ai në një mollë sherri; meqë i fortë është tundimi ndër qarqet konservatore kombëtariste në Greqi për t’i etiketuar ortodoksët e Shqipërisë si grekë “shqipfolës” e për ta manipuluar kishën autoqefale shqiptare; edhe pse ishin pikërisht këta, ortodoksët shqiptarë, që ia dhanë shtyllën kurrizore lëvizjes së Rilindjes Kombëtare, afirmimit të identitetit shqiptar si cilësisht të dallueshëm nga identiteti fetar i pjesëtarëve të kombit, adoptimit të alfabetit latin në letrat shqipe. Më në fund, i njëjti kaplim greko-shqiptar është shtrirë edhe përtej detit, në mërgatat; me kombëtaristët greko-amerikanë që janë kthyer tanimë në zëdhënësit më elokuentë të shovinizmit grekomadh e të antishqiptarizmit; por edhe me ndonjë fishekzjarre që e shpërthejnë sporadikisht tanët, sa herë ia lejonë vetes të kushtëzohen prej delirit kombëtarist të fqinjëve.

Natyrisht, arsyet e këtij nervozizmi ndëretnik e sidomos ndërkulturor duan kërkuar në rrjedhë të kohës – pse psikologjia e grekut etnocentrik është e mbisunduar nga kompleksi i katastrofës, i cili pjell paprerë paranojë ndaj fqinjëve, mbështjellë në vizione e mirazhe rreziqesh të qena e të paqena. Në vështrim të parë, grekët e sotëm duket sikur kanë tepër histori, ndërsa shqiptarët jo aq sa duhet; mirëpo kjo dallesë ka të bëjë më shumë me triumfin e modelit greko-klasik të qytetërimit, sesa me thelbin e ekzistencës kohore të njërit apo të tjetrit popull. Tek e fundit, grekët e lashtë janë po aq krijim e trillim i botëkuptimit evropian-rilindas sa edhe realitet historik i mirëfilltë; dhe imazhi i tyre na mbërrin në të sotmen njëlloj i pastruar nga ngjyrat, nuancat dhe zgjyra si edhe statujat e mermerta të tempujve të lashtësisë.

Shqiptarët, nga ana e tyre, e kanë bartur historinë me vete, në trajta të gjuhës dhe të të gjitha atyre aspekteve të tjera të ekzistencës që i mbajmë për aq të mirëqena, sa nuk kujtohemi ndonjëherë t’i marrim në pyetje. Nëse shkrimi ua ka dyllosur historinë grekëve në trajta të shtangëta e të muzeifikuara, gojaria u ka dhënë shqiptarëve jo veëm mjetin themelor të mbijetesës, por edhe një tipar përshtatës që mund të tregohet edhe sot e kësaj dite vendimtar, gjatë sfidave të globalizimit kulturor dhe komunikativ.

Megjithatë, ideologët e kombëtarizmit grek e gjejnë mjaft komode hipostazën e greqizmit të kulluar të lashtësisë klasike, e cila në të vërtetë u shtjellua prej Rilindjes evropiane, për qëllime që përgjithësisht nuk kishin fare të bënin me aspiratat dhe synimet e grekëve të Perandorisë Osmane. Për këta ideologë, Greqia e sotme është aktualizim virtual i Athinës së Perikliut; çka sanksionohet nëpërmjet njëjtësisë së shkronjave të alfabetit e mbetet i pacenuar nga zgavrat në kujtesën historike, katastrofat politike dhe sociale. Në kuadrin e këtij vizioni mitik të identitetit kombëtar, Greqia është gjithnjë e rrethuar nga barbarët, ose nga popuj inferiorë “me përkufizim”, të cilët nuk duhen lënë të korruptojnë genet e kulluara të racës, kulturës dhe misionit qytetërues helen.

Mirëpo virulenca e miteve të kombëtarizmit grek nuk mund të kuptohet jashtë simbiozës, brenda së njëjtës ideologji sintetike, të kultit të lashtësisë klasike (pagane) dhe krishtërimit ortodoks; Partenonit dhe malit Athos; Sokratit dhe Krishtit. Arsyen e vijueshmërisë heroike të helenizmit kombëtaristët e sotëm grekë e gjejnë – ndoshta me të drejtë – në identifikimin e shkronjës greke me shkrimet e krishtera dhe vetë kishën ortodokse të Perandorisë së Lindjes; në kuptimin që shpirti i kombit helen u përcoll brez pas brezi nëpërmjet fjalës së shenjtë, përtej përzierjes dhe shkartisjes së geneve, komuniteteve, popullsive dhe trashëgimive të tjera historike dhe kulturore.

Përkundrazi, shqiptarët më tepër ia detyrojnë vijueshmërinë e tyre të qëndruarit larg qendrave të përpunimit dhe galvanizimit të dogmës fetare, ose pozicionimit në zonat e përplasjeve tektonike fillimisht midis Lindjes dhe Perëndimit, Greqisë dhe Romës, ortodoksisë dhe katolicizmit; më pas vetë Krishtërimit dhe Islamit. Të dy popujt i kanë injektuar kapital njerëzor dhe shpirtëror sa njëri-tjetrit aq edhe popujve e qytetërimeve përreth. Një faqe e mëtejshme e kësaj historie të pandërprerë përqafimesh e keqkuptimesh po shkruhet sot në Himarë, paçka se shumëkush nga të dy krahët e kufirit po këmbëngul ta interpretojë sipas gramatikash arkaike, etnocentrike dhe autoritare.

Zemra e paranojës greke ndaj Shqipërisë ka të bëjë me mitin e Vorio-Epirit, këtij trualli të përfytyruar në kufi të grecitetit, përkohësisht të sunduar prej barbarëve, por rrënjësisht grek, për nga feja, gjuha, zakonet dhe raca. Sipas teorive të përpunuara brenda kësaj paranoje, Vorio-Epiri – që i përgjigjet gjeografikisht krejt Shqipërisë në Jug të lumit Shkumbin – është edhe simboli më i freskët (por jo i vetmi) i padrejtësive që i janë bërë kombit grek në rrjedhë të shekujve dhe që tani duhen vënë në vend, aq më tepër që Greqia është në pozita politikisht dhe ekonomikisht më të forta se Shqipëria.

Për disa mendje të sëmura, tema e minoritetit grek është vetëm një mënyrë e mirësjellshme në mos diplomatike për të hapur diskutimin rreth statusit politik të vetë Shqipërisë së Jugut dhe për të bërë të mundur “çlirimin” e ortodoksëve grekë të Shqipërisë nga diskriminimi dhe dominimi prej shumicës myslimane. Sado e çuditshme të tingë llojë kjo për një shqiptar të arsyeshëm dhe të paparagjykuar, e vërteta është që për shumë grekë vetë termi “shqiptarë ortodoksë” ngërthen në vete një oksimoron, ose contradictio in adjecto; meqë për ideologjinë kombëtariste të fqinjëve tanë dallimi etnik midis grekëve dhe shqiptarëve shpesh nuk është veçse një formë e kamufluar dhe e modernizuar e kundërvënies tradicionale mes të krishterëve dhe myslimanëve, “turqve” dhe “kaurëve”.

Se sa i vështirë bëhet dialogu midis popujve e kulturave, në kushtet e një dallese të tillë pothuajse “metafizike” botëkuptimesh, po dua ta ilustroj me një incident nga përvoja vetjake. Si autor disa artikujsh dhe esesh për minoritetet në Shqipëri e veçanërisht për greqizimin e disa fshatrave shqiptare të Bregut, muajt e fundit kam marrë letra e mesazhe të postës elektronike nga lexues përndryshe të panjohur, të cilët i kanë hasur shkrimet e mia në Internet. Ndër të tjera, më është drejtuar edhe një lexues grek, i cili e paraqet veten si jurist me banim në SHBA, njeri i moderuar dhe tolerant, mishërim i konceptimit modern të intelektualit kulturëdashës. “Megjithëse e kuptoj se je nisur nga qëllime të mira kur ke shkruar për marrëdhëniet greko-shqiptare në Himarë, më thotë ky avokat i nderuar, prapë nuk mundem të mos të kujtoj se shqiptarët janë një racë fisesh nomade aziatike të ardhur në Ballkan andej nga shekulli X-XI nga stepa t e Uralit, në një kohë që ne helenët kemi qenë atje, madje edhe në bregdetin tuaj, që prej mijra vjetësh.”

Mesazhi vijon me një leksion të shkurtër “historik” për favorizimin e elementit shqiptar prej turqve, zellin e shqiptarëve për të braktisur fenë e të parëve e për t’u konvertuar në Islam, në emër të privilegjeve të ndryshme, e kështu me radhë, deri te avazi revoltues i nazifikimit të çamëve. Këto “fakte” historike, avokati grek nuk m’i sillte si argumente, por si premisa për të vazhduar një diskutim që atij i dukej vërtet interesant e frytdhënës!

Nuk kam dyshim se “miku” im elektronik teoritë në fjalë i ka vjelë poshtë e lart, në lexime materialesh “patriotike” greke që qarkullojnë me bollëk në mërgatë por edhe në Greqi; dhe pikërisht në atë hapësirë ku kultura etnocentrike dhe autoritare përzihet me obskurantizmin dhe intolerancën ndaj dallesës. Po të kesh durim e t’u vësh vesh këtyre teorive përndryshe pa bazë shkencore, arrin në përfundimin se shqiptaria nuk do të duhej të ekzistonte: sepse ortodoksët e Toskërisë janë në thelb grekë (me tek-tuk ndonjë vllah, sa për syrin e keq); myslimanët – turq, dhe ata pak katolikë “mbetur gërxheve” të Veriut rezultat artificial i veprimtarisë misionare të Papatit. Me fjalë të tjera, Shqipëria e sotme, si njësi gjeografike, politike dhe kulturore, qenka rezultat i një gabimi historik, kryesisht në dëm të helenizmit dhe të popullit të shumëvuajtur helen. Lexuesi im jurist, dhe të tjerë avokatë të pan-helenizmit në mërgatë, në Greqi e ndoshta edhe në Shqipëri, as që e vënë re natyrën krejtësisht manipulative të këtij miti që marton në vetvete historizmin histerik (apo vallë histerizmin historik?) dhe viktimizmin klasik, për t’i flijuar pastaj në themelet e një helenizmi që megjithatë kërkon të jetë modern, dhe pishtar i evropianizmit në Evropë.

Mirëpo reagime për shkrimet nuk më vijnë vetëm nga juristë trushplarë greko-mëdhenj; përkundrazi, më të shumtat e komenteve i kam marrë dhe vazhdoj t’i marr prej vëllezërve “të gjakut”, që për nga zelli nuk u lënë gjë mangut të parëve. Ka forume në Internet ku më kanë quajtur hapur “himariot” (që besoj do marrë për njëfarëlloj akuze) dhe agjent të grekut (përkatësisht serbit); ndoshta pse kam kërkuar ta analizoj kapërthyemjen greko-shqiptare përtej pasioneve kombëtariste dhe vizioneve përjashtuese. Këtu do mbajtur parasysh se sipas së njëjtës forma mentis, në Shqipëri botohen me të madhe e madje konsiderohen “ngjarje” kulturore vepra autorësh margjinalë ose të diskutueshëm, si D’Angely e Fallmereyer, prej të cilëve i pari praktikisht e mohon ekzistencën e grekëve në lashtësi, ndërsa i dyti vijueshmërinë historike midis Greqisë së lashtë dhe së sotmes.

Disa njerëz në Shqipëri e në mërgatë n shqiptare – ndoshta me të drejtë të revoltuar nga përrallat shoviniste të grekomëdhenjve – kujtojnë se e vetmja mënyrë për t’iu përgjigjur këtij antishqiptarizmi është zhvarrimi e shpluhurosja e tezave, hipotezave e argumenteve antihelene. Me këtë logjikë të shtrembër, doktrinat fantahistorike të Vorio-Epirit e të prejardhjes së shqiptarëve nga stepat e Azisë do t’u kundërshtuakëshin paq duke shpalosur histori të qena e mite të paqena për pellazgët e arvanitët; dhe asgjësimit të vetë konceptit të Shqipërisë në mitologjinë kombëtariste greke iu dashkësh përgjigjur me një teori të ndërsjellë, të falsitetit të vetë idesë helene në histori dhe në të tashmen. Sikur këto fortifikime të rrepta të mos kishin pasoja të drejtpërdrejta dhe sidomos të tërthorta në jetën e dhjetëra mijëra shqiptarëve dhe grekëve; sikur të mos ndikonin në marrëdhëniet midis dy popujve dhe vendeve; sikur të mos infektonin psikologjinë e turmave dhe të individëve; sikur të mos molepsnin e helmonin faqet e gazetave e sidomos Internetin, do të thoja se situata e dy fqinjëve kaq të lashtë që rreken të provojnë se “tjetri” në të vërtetë nuk ekziston, është në thelb komike.

Ka megjithatë një dallim që vlen të theksohet: antihelenizmi në Shqipëri mbetet një dukuri skajesh, ose mendjesh intelektuale të drynuara në pasionet e tyre etnocentrike; ndërsa antishqiptarizmi në Greqi është dukuri sa e qarqeve intelektuale konservative e kishtare, aq edhe masive, e shtrirë në popull, e folklorizuar, e lëçitur në shkolla, pjesë e kanunit etnik; por edhe në atë masë që ushqehet nga kontakti i përditshëm me emigrantët shqiptarë dhe nga trajtimi manipulativ prej mediave vendase i çështjes së minoritetit grek në Shqipëri. Kjo mosbarazi flagrante gjen paradoksalisht mbështetje edhe në pozitat eprore të Greqisë në raport me të gjitha vendet e tjera të Ballkanit, e sidomos Shqipërisë; pozita të cilat e kanë lejuar fqinjin tonë të Jugut ta konceptojë politikën ballkanike si një lloj psikodrame, ku rikrijohen të gjitha ato rrethana që përndryshe kanë qenë e mbeten burim i pashtershëm frustracioni për Greqinë në kontinent.

Me fjalë të tjera, prej qeverisë greke, institucioneve dhe shoqërisë civile do të pritej një qëndrim më i pjekur e ndriçimtar ndaj çështjeve etnike dhe kulturore; dhe kurrsesi ky regres në errësirën mesjetare, ase kjo mani e çuditshme persekutimi që e ka zanafillën në rënien e Bizantit në duar të Sulltan Mehmetit, këtu e 550 vjet të shkuara. Mirëpo kacafytjet kulturore shqiptaro-greke, sot për sot, u shërbejnë për riprodhim vetëm atyre qarqeve pseudo-intelektuale që i ushqejnë; pse kontakti midis dy popujve, gjuhëve, ekonomive e kulturave, para se të realizohet në faqet e zverdhura të historisë e të analeve të vdekjes në Ballkan, është pjesë e realitetit të përditshëm dhe si i tillë do konceptuar e trajtuar. Në këto rrethana, nuk na mbetet veçse t’iu shmangemi në çdo rast grackave të reciprocitetit, kundërakuzës, shpagimit, kundërgoditjes e t’u tregojmë fqinjëve tanë atë fytyrë të tolerancës, mirëdashjes, mirëkuptimit dhe pohimtarisë që do të dëshironim prej tyre.