|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Reportazh

GOJDHANË, JO GOJÇTHURJE !

13 mars 2004 / TN

Edison YPI

Ishin tre motra, vajza të mira të dlira shqiptare…jo-jo, nuk shkon. Ndoshta edhe ishin edhe janë, po hajde gjeji; njëra në Greqi lan pjata dhe lëpin sahana, tjetra në Itali i mban oturakun një plaku që s'lëviz dot nga vendi, tjetra, e treta, aq e nyt, lëre mos e cyt.

Ishin disa turq me shallvare, çallma dhe biçakër në duar…jo-jo. Nuk ka më nga ata. Janë ca turqër hallexhinj në Laprakë që ndërtojnë pallate. Në vend të çallmave, shallvareve, biçakërve; kasketa, kominoshe, sqeparë.

Një reportere TV në një familie të një fshati të thellë. Duke ua rrënqethur mishin teleshikuesve, familien e organizuar në mënyrën më kapitalistike disa herë e quajti;  "mini kooperativë"…as kjo nuk vete. Minireporteres me minifund mini i duken të gjitha.

Një publicitar, reklamën TV të një birre fantastike po e bën duke treguar një gotë të madhe që zbrazet pak-nga-pak me në sfond një glluk-glluk-glluk gurmazor me ta shpif. Lëre, nuk thuret kurgjë me një idiot.

Janë në Tiranë disa redaksira OJQ-ira, salla, sallone, restorante, kafenera, hotele, motele, zyra, ku në dhjetë metra katrore thuren gojëçthurje leshatore një ditore…k'tu m'rri !

Hajt ta bëjmë rrugën e një gojdhane madhështore; aspak gojçthurore, aspak leshatore; dhjetë shekullore, dhjetë milionë metra katrore.

Karpen. Buzëdeti, pak kilometra në perëndim të Kavajës atje ku, bashkë me gojdhanën, drejt jugut, nis vargu i kodrave që përfundon në derdhje të Shkumbinit. Fshati ndodhet jo në perëndim të kodrave ku i madhërishmi det në bashkëpunim me erëra të hatashme të kripura prej miliarda vitesh rreh duke lëpirë pa u ngopur të zezën tokë, por në lindje, kah fusha. Ç'do banor i planetit do ta kishte zili një vend pushimi veror n'at parajsë ambientaliste, ku, për më tepër, duken edhe rrënojat e një kështjellëze të vogël mesjetare. Nuk e ka honepsur fshati detin apo deti fshatin, nuk kuptohet. Ndoshta kanë preferuar diellin e dritës së lindjes dhe fushën pjellore në këmbim të erërave të kripura dhe piratëve detarë.

Bunkerë pafund, hallakatur, disa brënda në det, luftëtarë ngordhalaqë kokfortë të lodhur të dëshpëruar të një lufte të humbur që s'u bë kurrë. Ca barraka të shkreta të shkalafitura peshkatarësh nuk ta mbushin mëndjen se ky fshat mund të jetë bërë ndonjëherë merak për peshk, det, zjarr, tigan. Le që s'ke as kë pyet këtu. Frymë njeriu. Një dyqanxhi i kërrusur i dëshpëruar si krejt peisazhi rretherrotull. Tregon për djem e vajza në Itali, ca me punë, ca pa punë, ca me dokumenta, ca pa dokumenta, ca të martuar, ca të pamartuar, ca me kalamaj, ca pa kalamaj. Lokali i tij, goxha i madh, ndërtuar me Lireta dhe Euro Italie. E çë ?!

Ai jeton vetëm me plakën, dhe bën e shumta njëzetëmijë lekë të vjetra xhiro në ditë. Ja ku janë në një kuti kartoni katër a pesë mijë lekët e xhiros së një gjysëm dite. Pse e ke ndërtuar gjith' këtë shtëpi ?! Ku di unë, djali, ai e ndërtoi, ndoshta për nipërit. Pse nuk punohen këto toka ?! Nuk ka  pompa për ujë, nuk ka kimikate, nuk ka traktorë, kushtojnë shumë. Fshatari, mikrobiznesmen nga halli, ankohet për shtetin. Tregon një arkë me domate italiane. Me zemërim, me arkën që i dridhet në duar, thotë se gojëçthururi shtet e ka fajin që mu aty ku duhej të kultivoheshin domate për Shqipërinë dhe Italinë bashkë, shqiptarët blejnë e hanë domate Italie.

Fshati duket i mbajtur, gjith' këto shtëpi të reja ?! Po-po, por pa shihi mirë, janë të shkreta, vetëm ca si unë dhe më pleq se unë kanë brënda, të tjerët i ke të gjithë në Itali. A është aq i varfër fshati sa për shëmbull të blejë me listë tek ty ?! Ja te i ke listat, defterët ! A i shlyejnë këto "kredi" ?! Po pse o, Bankë jam unë që të punoj me kredi, bankë u thua ti këtyre defterëve gjith' zgjyrë ?! Ca i lajnë ca i pres të mi lajnë. Pak më tutje, tjeter lokal, tjetër mikrobiznesmen, të njëjtat meselera.

Kodrat janë të mbuluara me ullinj. Këtu, "degët e paqes", s'është çudi, edhe me Degën e Brëndëshme të jenë ngatërruar; Dikush thotë i ka mbjellë kooperativa, një tjetër Ushtria, një tjetër thotë se shtrydhin vaj prej tyre, një i katërt bën be' se prej tyre deri më sot pik' vaji nuk ka dalë, një i pestë i vë muhabetit kapak të horrorrshëm; "I kemi ullinjtë, por i kemi meshkuj, më kupton, jam agronom unë, i di mirë këto punë, nuk bëjnë kokrra këta ullinj, janë, si të thuash, beqarë të përjetshëm, nga ata që janë betuar të mos e mbarsin tokën për të shtuar mbi të të tjerë bij' bastardë, se s'janë pak edhe këta që janë".

Tjetër fshat. Po ata bunkerë, po ata defterë, po ata ullinj, krejt-krejt njëlloj si në të parin. Si në në të gjithë fshatrat e tjerë, edhe këtu, dy orë korent në ditë, dhe vetëm disa orë natën. Pak kilometra nga Kavaja nuk arrin asnjë gazetë. Me rradhë, Bago, Hajdaraj, Beden, Çurum, Kryevidh. Pak nga pak, drejt jugut, nisin të duken toka të punuara. Diku mes këtyre fshatrave testoj një sëmundje aq të përhapur në fshatrat e sotëm shqiptarë. Pyes njërin sa kilometra dhe sa minuta larg është fshati tjetër. Tre kilometra, thotë, për tre minuta. Faleminderit, pa të shohim sa i sëmurë je, kilometrazhi zero.

Fshati tjetër; kilometrazhi dhjetë kilometra, ora dhjetë minuta. E kthej makinën me turi andej nga erdha. Pyes një fshatar i cili nuk mund ta ketë parë hilen e kthimit të makinës; Sa mban fshati tjetër ? Tridhjetë kilometra, thotë, nja tridhjetë minuta. Çkurdisje kohë-hapësirë në lidhje me kushedi ç'shkak kozmik, hutim, trazim, çrregullim, "tranzicionopati' " apo diçka më e thellë ?! Nuk ndodh kurrkund me shqiptarë të Kosovës dhe Maqedonisë.

Vetëm pleq, vetëm kioska, vetëm dritare si dyqane mbi muret e shëpive, vetëm kafenera të ftohta bosh, vetëm fëmijë që përtypin luledielli në lule të jetës, të gjithë aspirantë për në Itali. I pyes si kanë ndërmënt të ikin. Udhëtimet normale legale për t'a nuk ekzistojnë. Ekzistojnë vetëm blerje vize, gomone, skafe, fshehje në tragete. Itinerare të çuditëshme dhe të frikëshme nga Durrësi, Tirana, drejt Mynihut, Berlinit, Brukselit, Ljubljanës, Zagrebit, Karakasit, Tokios, që përfundojnë atje ku përfundojnë të gjitha rrugët me një ndryshim të vogël, jo në Romën e Italisë, por në Italinë e Romës.

Një vocërrak mërdhacak kapuçak po ha një hamburger. Ku e ka gjetur këtë ngopës modern hileqar qintvjeçar këtu në këtë uri shekullore, s'merret vesh.

Prej njëzet deri pesëdhjetë vjeç, asnjë, absolutisht asnjë, as femër as mashkull.

Edhe pleqtë e fëmijët, edhe ata nuk shihen ku janë. Ti kujton se meqënëse nuk po i sheh, as nuk të shohin. Gabohesh ! Ata po ndjekin me kujdes çdo hap tëndin. I ke prapa dyerve, dritareve, perdeve pakëz të mënjanuara. Do' t'i shohësh, do' të llafosesh me t'a ? Mos u merr me portën, mos ju afro portës, nuk ke punë me portën. Përpara portës klithi me sa ke në kokë të gjitha zanoret a, e, ë, i, o, u, y, zgjati sa të kesh frymë, nuk përgjigjet kush. Afroju gardhit ose murit, preke pak, fare pak, dhe shihi kur të dalin pes' a gjashtë, njëri që pas derës, tjetri nga pas mullarit, tjetri nga mbrapa shpinës, fëmijët në fillim, pastaj plaku, plaka.

Ja si kullot atje ku bar nuk ka një kope me dhën me lesh gjith' zhul mes baltrash, bunkerash, mbeturinash, duke lëpirë shishe dhe qese plastike, të stërlëpira dhe të flakura prej fshatarëve. Një foto ?! Patjetër ! Fotoja do derdhet në bronx për distingtiva të vegjël. Një kryetar OJQ-ire ambientaliste në Tiranë do t'jau vari në xhaketë Kryetarëve të Komunave pararojë disktingtivin; "Miku i Vogël i Ambientit". Ceremonia do të kushtojë treqint Euro, por do të shpenzohen tremijë. S'ka problem, me reston do të bëhen të tjera punë. Pastaj, se mos janë paratë tona, ca gjytyrymër OJQ-irë europiano-veriorë do paguajnë.

Në një dyqan "kreditë" janë regjistruar në një bllok të madh të frikshëm që s'është çudi të ketë qënë edhe i Sigurimit të Shtetit. Faqja ndarë në kolona; kolona e parë; "emri, emri i babës, mbiemri", e dyta; "datë lindja" (vlera e mavri-kredisë), e treta kolonë; "numuri i dosjes personale" (bobobobobosh), e fundit; "vërejtje" (bosh, m'u thaftë dora që ika pa shkruajtur ndonjë vërejtje).

Deti përballë, fshatrat rrëzë kodrave. Në Spille janë kaurë. Në Greth gjithashtu. Kaurizmi është pakëz më ndryshe, më tepër rregull. Thuhet se këto pak kryqe këtu mes këtij oqeani çallmash, janë hedhur këtej shkumbinit nga Myzeqeja, prej nga janë larguar për punë hasmërish.

- Çfarë është ajo ndërtesa e bardhë atje tej në fushë mes detit dhe kodrave ?!

- Posta e Kufirit.

- Po kufiri ku është ?!

- N't'sat'ëme, ku e di unë ku është kufiri o burr'i dheut, unë nuk di kufirin e tokës time.

- Meqënëse nuk e ditke, si thua, a ta bëjmë kufirin me gjithë postë në Sauk për shëmbull, ose në Kamëz ?!

- Bëjeni ore ku të doni, në Polin e Veriut bëjeni, ku pyes unë për kufij, unë do iki në Itali nga Republika Domenikane.

- Ik vëlla ik, ikju gojëçthurjeve. Ik në Itali nga ta leverdis, nga Katmanduja po deshe, hajt Zoti të ruajt', rrugë të mbarë nën ndonjë TIR, gjumë të mbarë nën ndonjë urë.

Një pellg goxha i madh. Dy vogëlushe kanë hipur mbi një frigorifer të boshatisur kthyer në varkë për të kaluar pellgun.

Përtej Grethit duke ju afruar Shkumbinit tokat janë të gjitha të punuara. Një bujk italian para disa vitesh ka investuar diçka bujqësore. Iku prej trazirave. Megjithatë duket se ka lënë jo pak pas; Mes oborrit të vogël plot hardhi të një shtëpie, tre bunkerë, tre gunga të mëdha çeliku dhe betoni. Bravo kaurët ! Mes vjedhjesh djegjesh dhe shkatërrimesh, pa i shkaktuar asnjë zarar, i kanë vjedhur italianit diçka të padukëshme dhe të pashkatërrueshme, madje edhe të panevojëshme për të, diçka që atij nuk i duhet se e ka në gjak; Kursimtarinë.

Kalaja e Bashtovës. Gjysma nën dhe' gjysma mbi dhe', nuk duket, por fanepset si nëpër ëndërra. As shkëmbinj të pjerrët të rrezikshëm, as rrugica të ngushta dredha-dredha; drejt në shesh, drejt në fushë - më e bukura në botë. Asnjë shqiptar nuk duhet të vdesi pa e parë dhe pa e prekur…si deshën ato të treja, ato tre shqiptarkat e bukura të mira të dlira, por që vetëm njëra mundi. Po i ndiqte Turku me shallvare, çallmë, biçak, prej diku atje ku nisi ky udhëtim. Dy prej tyre i kapi.

E treta, e bukura Perri', me flokë të shpupurisur, fytyrën e skuqur nga turpi që mund ta gjente, ballin e lartë, zemrën që i rrihte si Zog', arriti deri këtu tek rrinin vëllezërit e saj shqiptarë, shqiptarë të vërtetë të moçëm, jo si OJQ-irat e sotëm, preku këtë mur dhe thirri Bashtova, Shpëtova ! Trimnesha, bukuroshja, erdhi prej fushës së thatë drejt lumit të gjelbër, prej veriut të ftohtë, drejt jugut të ngrohtë, prej frikës drejt trimërisë, prej hilesë drejt sinqeritetit, prej skllavërisë drejt lirisë.

Këtu ejani prekeni këtë mur, këtë gojdhanë, këtë shenjtëri, ku një vajzë me vetëm një fjalë i vuri emrin një kështjelle; ju lapërdharë që, si ajo shishja e verës të cilën po e hape dhe e le të hapur për ca kohë, s'është më verë, por qelbësirë, thartirë, këtu ejani ju demokratë rishtarë pordhëtarë dhjetvjeçarë, servilë sydalë, gagaçër gojëçarë, gomerë gojëçjerrë, zagarë gojëmarrë, gojëçthurur, gojëshurrur. Hey; fjalët e mësipërme u përkasin më së shumti atyre që më së paku u shkon në mënt se kanë të bëjnë me t'a.