Shënime për librin “Hija” të Ismail Kadaresë

Boshësia e qënies pezull

11 mars 2004 / TN

Por kini kujdes të zgjidhni drejt pjesën e biografisë, të portretit shpirtëror, timin dhe të kineastit… Pse ikën dhe afrohet pareshtur, si dritëhije gjatë shpalimit të vet kineasti? Mos e kërkon pjesën e tjetërsuar, përkatësisht dyzimin e heshtur në unin autorial? Si do të dukej portreti shpirtëror i kineastit pa praninë e hijes së shokut nga Moska?

Është ky rrëfim ku përplasjet psikologjike të personazhit janë me përmasa gjeniale, lartësi dostojevskiane. Përplasjet e brendshme shpërthejnë si goditje sa në një mur, sa në tjetrin, sa pas një realiteti sa pas një tjetri, sa në një pohim, sa në të kundërtën, e vazhdimisht pas çdo përplasje të shkrepë në horizont flaka e vetëtimave...

Ali ALIU

Po të lihet anash romani “Kronikë në gur”, asnjë vepër narrative e Ismail Kadaresë nuk është aq personale sa rrëfimi romanor “Hija”. I fshehur dyfish, sa prapa kineastit dhe sa prapa shokut të studimeve nga Moska, zëri autorial, në fakt, gjatë tërë rrëfimit, gjakon identifikimin përmes bërjes një të të dy personazheve. Jo një herë e ndjejmë pëshpërimën: ja, atje jam unë, mos më kërkoni këtu, herë ja ku jam pranë, mos më kërkoni larg. Edhe atje-ja, edhe këtu-ja e zërit mëton identifikim të plotë…

Nga fundi, te “Shënimi i shtatë dhe i fundit”, do të hasim në një pasus të tillë e që e ndriçon qartë këtë njësh zëri të dyzuar: “Një herë m’u duk se ishte truri i shokut tim të Moskës, që e rrezatonte gjithë këtë turbullirë. Më erdhi të ngrihesha dhe ta kapja për fyti atë që kishte qenë për aq vite njeriu im më i afërt. Më thuaj kush është njeriu e kush është hija e vet? Natyrisht, ti e mban veten për pjesën hyjnore të qënies sonë dyshe…”. Duke qenë vizion i brendshëm, zëri autorial, gjatë gjithë rrëfimit, nuk do të harrojë që herëpashere të na e përkujtojë praninë, të qenit e shokut të Moskës brendapërbrenda, njësoj si te shumica e fragmenteve nga jeta dhe bëmat e kineastit.

Për më shumë, shoku i Moskës është komplet, brenda, pa i shtuar asgjë distancuese, siç është rasti me kineastin. Mjeshtëri, ujku madhor i magjisë së rrëfimit, me këtë rast arrin të pamundshmen: do ta shihni që unë jam atje te ai i Moskës, me të gjitha të dhënat saktësisht, me regjistër biografik letrar, ja kompet alibia e mos qenies këtu, tek kineasti, e megjithatë, vazhdoni të më lexoni edhe në Paris. Por kini kujdes të zgjidhni drejt pjesën e biografisë, të portretit shpirtëror, timin dhe të kineastit… Pse ikën dhe afrohet pareshtur, si dritëhije gjatë shpalimit të vet kineasti? Mos e kërkon pjesën e tjetërsuar, përkatësisht dyzimin e heshtur në unin autorial? Si do të dukej portreti shpirtëror i kineastit pa praninë e hijes së shokut nga Moska?

Ndriçimi i tyre në këtë rrëfim vjen përmes përftimit të vetëtimave që pareshtur çajnë terrin. Përmes kësaj poetike narrative, Ismail Kadare arrin idealin e synuar nga Dostojevski: zëri i autorit të jetë Zot në gjithësi, i padukshëm por i gjithëpushtetshëm, të ndihet gjithandej por të mos shihet…

Ismail Kadare në romanin “Hija” ka artikuluar fuqishëm portretin shpirtëror dhe psikologjik të intelektualit shqiptar gjatë diktaturës komuniste.

Shtylla kuptimore e këtij (vetë)rrëfimi lidhet me pamundësinë e daljes së plotë, e daljes së vërtetë nga bota në pranga shpirtërore e perandorisë komuniste, dalje nga bota e të robërve në botën e të lirëve. Në mbështetje të një hyrjedaljeje të shpeshtë të kinestit nga Shqipëria-varr, në Parisin e gjallë, më në fund do të bindet se daljen nga të vdekurit tek të gjallët ai, kineasti, e realizon mekanikisht, si fizik, por jo si qenie komplete: ai nga brenda është i lidhur përfundimisht si pjesë e qenies kolektive shqiptare, ngjashëm me Konstandinin e përtejmë mbi të cilin sundojnë të tjera ligjshmëri të paprekshme…

Kështu, Kadare vihet pas gërmimeve drejt shtresimeve psikologjike në thellësi, drejt ndriçimit të zonave të errëta, mëton të kaptojë përtej, të kap kumte të Hadit dhe Tokë-qiellit, që, mbase i dërgojnë njëratjetrës ato…

Gjakon të zërë perspektivën pezull mes Tokës e Qiellit, të dëbuarit dhe njëherish mbërthimin e tij në përqafim të tokës e cila dëbon njësoi si hapësira qiellore… Në raste tjera, Ismail Kadare këtë kumt të mistershëm, të ndërsjellë, provon ta zërë, ta zhbirojë përmesë mrekullisë së ringjalljes, përmes fenomenit Konstandin, diku përmes alkimive, magjive, ëndrrave, gjakmarrjeve, ndërsa te romani “Hija” përmes vetëshpalimit të personazhit narrativ.

Duke kërkuar embrionin, zanafillë e lidhjes, e burgosjes së vet nga brenda, e ngrirjes nga brenda që prodhojnë sjelljet, bërjet-mosbërjet, shtytjet që përplasen njëra kundër tjetrës, kineasti i bindet pamundësisë së daljes. Objektin për t’u sfiduar nga kjo perspektivë ai, kineasti do ta gjejë te parisienja, Silvena. Tundimi, në çaste shokuese që përjeton ai në shoqëri me të, hap mundësinë e ndriçimit shkallë shkallë të zonave të errta, të pazotëruara dhe të pazotërueshme…

Prandaj, bota e kineastit, që provon të vetëshpalohet, megjithatë, nga ky kënd, është fragmentare: ai herë ndjen nevojë të papërmbajtur për të ndriçuar sferat e veta të errëta, që pak më pas, ethshëm ta dëshirojë të kundërtën duke shmangur sfidat që e shpien andej. Konfrontimi i sfidave mes njëra-tjetrës janë vatra që e dikton ritmin dramatik dhe tendosjen psikologjike në këtë rrëfim. Kineasti në çaste është agresiv deri në barbari, kundërvullnetshëm – jo për ta pushtuar parisienen, as Parisin, as botën e këtejme, por për ta pushtuar vetveten, hijen e vet. Dhe fjala është për një vetëpushtim të ethshëm, makthi për t’u parë i plotë, i identifikueshëm.

Personazhi i Ismail Kadaresë në romanin “Hija” gjakon të zbulojë kodin e fshehtë brenda lëmshit të thurrur dhe ngrirjes së brendshme, kakofoninë e shpirtit. Sipas të dhënave të jashtme, këtë çelës ai e kërkon në fillim të viteve tetëdhjetë të botës shqiptare. Hyrje-daljet shqiptare mureve kufitare janë shndërruar në varre kufomash të reja që gjakojnë po ashtu hyrje – dalje njësoi si kjo e pamundshmja e kineastit, te i cili, kapërcimet nëpër qiell të këtij kufiri, në sytë e mendjes dhe shpirtit të tij, faniten si mirazhe ngjethëse – pikërisht kur provon ta dëshmojë daljen përmes Silvës.

Me këtë hije në shpirt, me ndjenjën se edhe kapërcimi i tij do të ishte i tillë – mundshëm i tillë, të qenit në Paris e bën si të qenit të hijes, të kufomës, por jo edhe të shpirtit. I tillë do të jetë kalimi, dalja e tij si në shtrat me Silvën, si në lokal, në rrugë…

Dhe gjatë tërë vetëshpalimit ai, kineasti do të gjakojë të zërë përmasat e kësaj hijeje në vete, të përkapë kumtet e veprimeve të ndërgjegjshme apo jo, të dashjeve e të mosdashjeve që në pandërperje ia zënë vendin njëra-tjetrës, çfarë këtë rrëfim romanor e shquan në rafshin psikologjik, e bën atë të kërkojë dhe të gjejë sferat më të ndërlikuara të shpirtit i cili përpëlitet të vetëgjendet koridoreve të errta.