|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (3, 4)

Rritja e popullsisë: përparësi dhe sfida

8 mars 2004 / TN

Dr. Zydi Dervishi

II

Rritja e popullsisë: përparësi dhe sfida

Zhvillimet ekonomike e politike, shoqërore e psikokulturore të çdo shoqërie përcaktohen në një masë të konsiderueshme nga numri, dendësia dhe ritmet e shtimit të popullsisë.

Studimet komplekse ndërdisiplinore kanë provuar se përgjatë mijëra vitesh popullsia e botës është karakterizuar nga lindshmëria e lartë. Mirëpo në shoqëritë paraurbane, si rrjedhojë e kushteve mjaft të vështira të jetesës, e mungesës së njohurive dhe pajisjeve mjekësore të përshtatshme etj., edhe vdekshmëria ishte e lartë. Në rrethana të tilla ritmet e shtimit të popullsisë kanë qenë të ngadalshme. Sipas përllogaritjeve të përafërta gjatë shekullit të parë të Erës së Re popullsia e gjithë botës ka qenë rreth 250 milionë ose rreth 10 herë më e madhe se 6000 vjet para Erës së Re. Gjatë periudhës së Mesjetës, veçanërisht në Europë, popullsia u rrit me ritme të ngadalshme edhe ngaqë herë pas here masa të mëdha njerëzish vdisnin në moshë të re prej sëmundjeve epidemike si murtaja e zezë etj.

Popullsia e botës filloi të rritet më shpejt që nga mesi i shekullit XVIII dhe në vitin 1850 arriti në 1 miliard njerëz. Gjatë 80 viteve të mëpasme numri i popullsisë së botës u dyfishua. Në vitin 1930 botën e popullonin rreth 2 miliardë njerëz (Macionis, J., 1987:552). Në harkun kohor të 70 viteve (1931 – 2000) numri i popullsisë së botës u rrit më se tre herë, duke arritur 6.08 miliardë. Gjatë 50 viteve të ardhshme popullsia e botës parashikohet të shtohet edhe 2.6 miliardë. Kësisoj popullsia e botës në vitin 2050 parashikohet të jetë rreth 10.6 miliardë ose rreth 42.4 herë më shumë se në fillim të Erës së Re (United Nations, 1999: 9; përllogaritje e autorit).

Studimet sociale kanë provuar se të gjithë dukuritë shoqërore, ekonomike e politike, të kulturës materiale e shpirtërore, drejtpërdrejtë e sidomos tërthorazi ndikohen në një masë të konsiderueshme nga funksionet e disfunksionet kryesore të rritjes së popullsisë. Mjaft studiues mendojnë se, veçanërisht pas Luftës së Dytë Botërore, rritja e popullsisë është bërë më problematike edhe ngaqë ritmet e kësaj rritje kanë qenë më të larta në vendet në zhvillim ose më të prapambetura. Këtë e provojnë edhe të dhënat statistikore të publikuara nga strukturat përkatëse më të specializuara në shkallë botërore.

Kështu nga viti 1950 deri në vitin 2000 popullsia e vendeve më të zhvilluara të botës u rrit vetëm 1.46 herë. Ndërkohë popullsia e vendeve në zhvillim u rrit 2.86 herë dhe ajo e vendeve më të prapambetura u rrit 3.29 herë. Rritja e vrullshme e popullsisë së botës përballet me vështirësi e sfida të shumëllojshme edhe ngaqë në vendet në zhvillim dhe në ato të prapambetura aktualisht jeton rreth 80.39 për qind e popullsisë së botës (United Nations; 1999:1—15; përllogaritje të autorit).

Shtimi i pakontrolluar i popullsisë përgjithësisht ka ndikuar në agravimin e mjaft plagëve sociale që traumatizojnë zhvillimin e shoqërive të këtyre vendeve si papunësia, sidomos ndër të rinjtë, mundësitë e pakta për shkollimin e fëmijëve sipas standardeve të përparuara bashkëkohore, mungesa e banesave, pamundësia për të mbrojtur shumicën e njerëzve prej sëmundjeve të ndryshme infektive, veçanërisht prej atyre seksualisht të transmetueshme si sifilisi, gonorrea, HIV-AIDS etj. Në rrethana të tilla natyrshëm shtrohen pyetjet: Cilat kanë qenë dhe janë motivet kryesore që i nxisin bashkëshortët të lindin shumë fëmijë? Si janë “modifikuar” motive të tilla gjatë viteve të fundit? Çfarë ecurie do të kenë në të ardhmen prirjet e bashkëshortëve për të lindur fëmijë? etj.

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (4)

Dr. Zydi Dervishi

II.1. Lindshmëria e lartë: nuk ngopet syri me mall e me fëmijë

Mjaft demografë dhe sociologë mendojnë se disa faktorë kryesorë ekonomikë, socialë e psikokulturorë ndikojnë në nivelet e larta të lindshmërisë.

II.1.1. “Seri” vajzash në kërkim të një djali

Sidomos pas Luftës së Dytë Botërore statusi i vajzave e grave në familje dhe shoqëri është përmirësuar ndjeshëmm në shumicën e vendeve të botës, veçanërisht në ato më të urbanizuara. Megjithatë, në shumicën e shoqërive meshkujt kanë qenë dhe janë më të parapëlqyer, më të vlerëuar se femrat. Ndaj mjaft bashkëshortë në shumicën e vendeve të botës lindin fëmijë derisa të paktën të lindin një djalë. Për më tepër, meqenëse fëmijët mund të vdesin, përgjithësisht çdo familje dëshiron të ketë dy ose më shumë djem, me qëllim që të rritet mundësia që së paku njëri prej tyre të mbijetojë deri në moshën e pjekurisë.

India është shembull i spikatur i një vendi ku dëshira për një djalë që arrin moshën e pjekurisë është relativisht e fortë, edhe ngaqë sipas kërkesave të fesë hinduiste prindërit duhet të varrosen prej djemve të tyre. Maltusi ka qenë i vetëdijshëm për këtë stimulues të lindshmërisë në Indi dhe në veprën e tij “Ese mbi popullsinë” citon një ligjvënës të këtij vendi. Sipas ligjit indian trashëgimtari mashkull është “një qëllim i rëndësisë së dorës së parë. Nëpërmjet një djali burri siguron fitoren mbi të gjithë njerëzit e tjerë; nëpërmjet djalit të djalit siguron pavdekshmërinë; dhe më pas nëpërmjet djalit të nipit ai arrin qëndrueshmërinë diellore” (Malthus, 1872:116). Bindje të tilla gjithashtu shërbejnë për të siguruar zëvendësimin e anëtarëve të shoqërisë përballë kërcënimit nga vdekshmëria e lartë.

Studim-anketimet në vende të ndryshme të botës kanë zbuluar korrelacionet ndërmjet numrit të fëmijëve në familje të ndryshme dhe dëshirave të nënave për të pasur djem. Në mesin e viteve ’80 të shekullit XX u realizua një anketim i tillë në Kore. Studiuesit konstatuan se ndërmjet grave koreane që kishin dy fëmijë, rreth 77 për qind e atyre që kishin dy djem pohuan se nuk dëshironin të lindnin më fëmijë, të krahasuara me 36 për qind të atyre që kishin dy vajza (Weeks, J.R, 1986:114) Kësisoj një grua koreane është dyfish më e kënaqur me masën  e familjes së saj kur ka dy djem se sa kur ka dy vajza.

Mjaft sociologë mendojnë se përgjithësisht në shoqëritë aziatike dëshirat për të pasur djem janë më të forta se në shumicën e kombeve perëndimore. Në Kinë është kaq e fortë ndjenja për të pasur djem saqë politika për një fëmijë ka percipituar më së shumti në vrasjen e foshnjave femra dhe abuzimin fizik me nënat që lindin vajza. Lidhur me këtë S. Mosher ka shkruar: “Ndërsa lindja e një djali ka qenë gjithnjë një ngjarje e rëndësishme, ardhja në jetë e një vajze për politikën e Pekinit rrit shkallën e rrezikimit për familjen e saj. Ardhja në jetë e një djali paralajmërin kënaqësi dhe pleqëri të qetë; ardhja në jetë e një vajze është ogur i varfërisë dhe i vuajteve të gjata në vitet e mëpasme…

Nëse fëmija nuk është mashkull zgjedhja është e padiskutueshme: Ta vrasë ose ta braktisë vajzën e sapolindur, duke ruajtur kështu të drejtën e lindjes së një djali nëse nuk do të përballet me sfilitjen në pleqëri” (1983;13). Edhe si rrjedhojë e mendësive dhe paraktikave të tilla në strukturën e popullsisë së Kinës mbizotërojnë meshkujt në raport me femrat, përkatësisht 51.4 për qind dhe 48.6 për qind. Ndërkohë në shkallë botërore në vitin 2000 meshkujt përbënin rreth 50.4 për qind të popullsisë dhe femrat 49.6 për qind. Ndërsa në vendet më të urbanizuara, ku përgjithësisht dëshira e bashkëshortëve për të pasur djem është më e zbehtë, ka më shumë femra se meshkuj. Për shembull në këto vende të marra së bashku në vitin 2000 femrat përbënin 51.3 për qind dhe meshkujt 48.7 për qind të popullsisë (United Nations, 1999;138 –139, 8-9, 10-11).

Popujt e besimit islamik shprehin parapëlqim të fortë për djemtë. Për shembull, një studim në Pakistan ka zbuluar se ndër nënat  që kanë lindur 6 vajza rreth 46 për qind dëshirojnë të lindin përsëri fëmijë, duke shpresuar një djalë. Ndërkohë ndër nënat që kanë lindur 6 djem vetëm 4 për qind dëshirojnë të lindin një fëmijën tjetër. Ngjashmërisht, në zonat rurale të Egjiptit, ku gratë lindin mesatarisht 7 fëmijë, rreth 41 për qind e nënave me 4 ose më shumë djem përdornin rregullisht tableta kontraceptive gjatë vitit 1977 kundrejt 11 për qind të nënave që kishin 5 ose më shumë fëmijë, prej të cilëve asnjëri nuk është djalë (Shih: Weeks, J., 1986;114).