|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Shqipëria në tranzicion: flirte me plagët (1)

5 mars 2004 / TN

Dr. Zydi Dervishi

I

Në vend të hyrjes

Në kohët moderne, veçanërisht gjatë shekullit XX, shoqëria njerëzore është zhvilluar me ritme të përshpejtuara pothuajse në të gjithë fushat e jetës e të veptimtarisë, edhe në saje të intensifikimit të komunikimeve më të shpejta, më të shumanshme në rrafsh ndërindividual, ndërkulturor e botëror. Sofistikimi i mjeteve të komunikimit masiv, sidomos i atyre elektronike, mundëson në disa orë ose minuta ndërkombëtarizimin e informacioneve, të pikëpamjeve, të dijeve e të mentaliteteve, të historive jetësore ose të “mekanizmave” psikokulturor e ligjor të zgjidhjes së problemeve të ndryshme.

Në saje të “funksionimit të efektit trampolinë” (sipas të cilit një zbulim ose arritje shkencore, shoqërore etj., shërben si bazë për arritje të tjera) difuzimi i elementeve kulturore nga njëri popull te tjetri i jep impulse të vazhdueshme zhvillimit të kulturës, të shoqërisë njerëzore në tërësi. Pavarësisht se në cilin vend janë shpikur për herë të parë rrota ose motori me avull, avioni ose kompjuteri, telefoni ose radioja, televizori ose pajisje të ndryshme që realizojnë mrekullira në trajtimin mjekësor të njerëzve, arritje të tilla janë vënë në shërbim të gjithë njerëzimit. Madje, rritja e shkallës së bashkëpunimit, të kooperimit në shkallë botërore dhe ndikimet e shumanshme, të drejtpërdrejta e të tërthorta të përparimeve kulturore, shkencore e teknologjike po zbehin gjithnjë e më shumë profilin kombëtar të çdo zbulimi, dukurie kulturore, shoqërore etj.

1. Një “diagnostikim i plagëve” sociale të difuzuara

Veçanërisht pas Luftës së Dytë Botërore është rritur shumë edhe shkalla e qarkullimit të mallrave e të njerëzve në shkallë botërore. Përvoja tregon se difuzioni i dukurive kulturore, i dijeve shkencore dhe i pajisjeve teknologjike të përparuara ka më pak disfunksione sociale ose, së paku, disfunksionet shpërfaqen në trajta më fluide. Ndërsa qarkullimi i mallrave dhe i njerëzve përçon më drejtëpërdrejt, në forma më të dukshme jo vetëm përparësitë e komunikimeve të shumëllojshme, por edhe “infeksionet” e plagëve sociale ose, të paktën mjegullën e paragjykimeve që i shoqëron ato kur përhapen nga njëra shoqëri në tjetrën. Aktualisht, nëpërmjet bashkëpunimeve e lidhjeve të shumëfishta shoqëritë formojnë, si të thuash, një sistem enësh komunikuese, të cilat, megjithë filtrat vetëmbrojtëse, turbullohen nga rrjedhojat problematike të dukurive ekonomike e politike, sociale e kulturore të njëra-tjetrës. Globalizimi i arritjeve në shkallë botërore nuk mund të mos shoqërohet me globalizimin në masa të caktuara edhe të “sëmundjeve” shoqërore, të krizave kulturore e arsimore, të perversiteteve të ndryshme etj.

Gjatë periudhës së regjimit socialist totalitar, veçanërisht gjatë viteve ’70 dhe ’80, strukturat partiako – shtetërore i përforcuan gjithnjë e më shumë filtrat vetizoluese, të cilat e mënjanuan konsiderueshëm Republikën e Shqipërisë jo vetëm nga dukuritë disfunksionale të shoqërive të tjera, veçanërisht të atyre më të urbanizuara të Perëndimit, por edhe nga arritjet e tyre më të përparuara në të gjitha fushat e veprimtarisë. Vetizolimi u shoqërua dhe u përforcua nga psikoza etnocentrike të skajshme deri në kufijtë e absurditetit.

Përmbysja e sistemit socialist në vendin tonë u shoqërua me kalimin nga vetizolimi bunkerizues drejt një hapjeje të plotë ndaj ndikimeve të vendeve të tjera. Procese të tilla komplekse, mjaft shqiptarë i përjetuan edhe si zhvendosje nga psikozat etnocentrike të skajshme drejt atyre ksenocentrike. Në këtë “klimë” ndryshimesh të shpejta shoqërore e politike, ekonomike e psikokulturore strukturat e komunikimit të shtetit shqiptar, si të thuash, i çmontuan filtrat me sita etnocentrizmi, gati të padepërtueshme, por nuk i zëvendësuan me filtra të tjerë, më fleksibël, të cilët përdoren përgjithësisht në marrëdhëniet ndërmjet shteteve me demokraci të konsoliduar. Përvoja tregon se filtra të tilla ndihmojnë për të përzgjedhur dhe “modifikuar” nga kulturat e tjera ata elementë që i përshtaten më mirë kulturës kombëtare.

Komunikimi i shoqërisë shqiptare me shoqëritë e tjera u deformua dhe u frenua jo vetëm nga filtrat e përforcuara me dogmatizëm etnocentrik. Edhe mungesa e filtrave bashkëkohorë e traumatizoi një komunikim të tillë jetëdhënës, së paku në dy rrafshe kryesorë: Së pari, edhe dukuritë më përparimtare të kulturave e të shoqërive më të urbanizuara, si të thuash, u importuan bruto në vendin tonë, të pakorrektuara në përputhje me veçoritë më të qënësishme sociokulturore të shqiptarëve. Si të tilla këto dukuri jo vetëm nuk i shpërfaqën të gjithë kapacitetet zhvilluese në realitetin shqiptar, por herë-herë provokuan disfunksione problematike. Së dyti, mjaft shqiptarë nxituan të afrohen me realitetin e vendeve më të urbanizuara të Perëndimit, me modelet e sjelljes e të të menduarit të banorëve të tyre, ç’ka u ishte ndaluar gjatë disa dhjetëvjeçarëve të regjimit totalitar monopartiak. Në mungesë të “filtrave skanerues e seleksionues” shumica e shqiptarëve nuk ishin, dhe ende nuk janë në gjendje të dallojnë ndër modele të tillë ata që janë përparimtarë, që ndikojnë për konsolidimin e vlerave kulturore dhe zhvillimin e gjithanshëm të shoqërisë nga ata që realizojnë disfunksione problematike, që janë e trajtohen si plagë sociale.

Ndër ta ndikime më traumatizuese provokojnë rendja pas lojrave të fatit, përdorimi i lëndëve narkotike, veçanërisht nga të rinjtë, rritja e shkallës së përhapjes së marrëdhënieve seksuale paramartesore e jashtëmartesore, sidomos e prostitucionit dhe e rrjedhojave më shqetësuese që nxiten prej tyre si shtimi i virulencës së sëmundjeve seksualisht të transmetueshme, i infeksionit vdekjeprurës HIV-AIDS etj. Nga padija ose frustrimi, nga pakujdesia ose dëshpërimi mjaft shqiptarë, veçanërisht në moshë të re, dashur pa dashur, si të thuash, flirtuan me këto plagë. Flirte të tilla u kanë helmuar në mënyrë të pakthyeshme jetën jo vetëm këtyre “dashnorëve” fatkeqë, por edhe familjarëve, të afërmve e miqve të tyre. Madje, si të thuash, edhe hija e flirteve të kësaj natyre ka tendosur e modifikuar gjithë sistemin e mentaliteteve e të marrëdhënieve ndërmjet shqiptarëve, ka traumatizuar gjithë jetën e shoqërisë tonë.

Shoqëria shqiptare në tranzicion përballet me vështirësi e sfida të shumëllojshme. Një nga sfidat më të rënda është kufizimi i përhapjes dhe shërimi i plagëve të tilla sociale, i spazmave tjetërsuese psikokulturore që provokojnë ato. Në vendin tone, pothuajse mungon përvoja profesionale për diagnostikimin e këtyre plagëve sociale, si kusht i parë i domosdoshëm për parandalimin e maisjes dhe shërimin e tyre. Ky studim monografik synon të plotësojë këtë kërkesë të kohës, të realizojë, si të thuash, radiografinë e problematikës sociale e veçanërisht psikokulturore të praktikës së planifikimit familjar, të marrëdhënieve seksuale paramartesore e jashtëmartesore, të përhapjes së prostitucionit, të sëmundjeve seksualisht të transmetueshme e sidomos të infeksionit HIV-AIDS, të turbullimit të vetëdijes së të rinjve nga mbidozat e pijeve alkoolike, të degradimit fiziologjik e shpirtëror nga përdorimi i lëndëve narkotike etj.