|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

PROJEKT PROPOZIM

Lidhur me ;

INICIATIVËN E KTHIMIT DHE  REINTEGRIMIT TË ZHVENDOSURËVE NË  KOSOVË

4 mars 2004 / TN

 

Prishtinë, Mars 2004

Zyra e IDERK-ut

Institutit për Demokraci dhe relacione Etnike të Kosovës, për MEDIAT elektronike dhe ato te Shkruara, lëshon këtë;

 

PROJEKT PROPOZIM

Lidhur me;  INICIATIVËN E KTHIMIT DHE  REINTEGRIMIT TË ZHVENDOSURËVE NË  KOSOVË

 

PROPOZUESI;

Instituti per Demokraci dhe Relacione Etnike I Kosoves (IDERK)

 

 

HYRJE;

 

            Ekipi i ekspertëve të IDERK-ut (Institutit për Demokraci dhe Relacione Etnike i Kosovës, nën udhëheqëjen e Fadil Malokut (Kordinator i Proejktit), duke marr parasysh rrethanat  të cilat janë krijuar pas largimit të një pjese të komunitetet serb, si pasojë e involvimit të tyre në luftën e ndodhur, dhe duke e marr parasysh  se  iniciativa e kthimit të tyre, është poashtu edhe një “standard”, të cilin Qeveria e Kosovës  duhet patjetër ta plotësojë si kusht për ta definuar statusin e sajë final,  është munduar të  përpunoi një Strategji Shkencore rreth mundësive të kthimit dhe reintegrimit të asajë pjese  të shpërngulurëve serb nga Kosova pas ndërhyrjes së Nato-s, në Qershor të vitit 1999.

 

             Ekspertët e IDERK-ut, konstatojnë, se edhepse është arritur një përparim i dukshëm i kthimit të disa kategorive të shpërngulurëve, ende egzistojnë pengesa serioze të cilat e ngadalsojnë kthimin e të shpërngulurëve nga Kosova .Trendi apo Projekti  i nisur nga ana e Administrates se UNMIK-ut dhe asajë të Beogradit (pa involvimin e Shoqërisë Civile Kosovare), që është paraparë të zhvillohet në këtë vit, do të duhej parimisht të shoqërorizohej me masa adekuate të bazuara paraprakisht në studimet e bëra në teren

 

       

       Ekspertët e IDERK-ut, konsiderojnë se;

        

     - nëse përpjekjet për reintegrimin e serbëve nuk trajtohën si pjesë e Strategjisë shtetërore (parasëgjithash Qeverisë së Kosovës), asajë të Administratës së UNMIK-ut, Shoqërisë (mikst ) Civile dhe Qeverisë së Beogradit, atëherë  procesi I kthimit mund të hasë në pengesa të pabërballueshme dhe si I tillë  mund edhe të dështojë me osa pa fajsinë e komunitetit shumicë.

 

Shtrohet pyetja përse?

 

       Ekspertët e IDERK-ut, konsiderojnë që; trekëndëshi, Qeveri e Kosovës, UNMIK dhe Këshilli Kordinues Serb së bashku me asistencën e  Shoqërisë (mikste) Civile, mund të jenë shtyllat kryesore të cilat mund ta qojnë gjerë në fund procesin e reintegrimit dhe rikthimit të komunitetetit serbomalazias, të cilët dëshirojnë të jetojnë dhe veprojnë në Kosovë.

 

Ky Projekt, për mendimin tone do të duhej;

 

-     të zhvillohej jo tani dhe jo me këtë ritëm

-     të posedojë paradispozitën e krijimit të klimës perms debateve dhe transparences nga ana e sidomos UNHCR-s

-     të identifikojë edhe bartësit (tjerë; Shoqërinë civile dhe Qeverinë me ekipe te tëra ekspertësh) të cilët do t’I identifikonin nevojat e dhe strategjinë e  procesit të kthimit

-     të posedojë mjetet adekuate (materialo-politike)për realizimin e tij

-     të bëjë kthimin edhe të zhvendosurëve shqiptarë në pjesën veriore të Kosovës

   

 

       Ekspertët e IDERK-ut, konsiderojnë se për t’i ikur  instrumentalizimit  nga ana e diskursit actual politik të Beogradi, (që me këtë problem po manovron gjithënjë kur është në pyetje rënja e rejtingut) është e nevojshme;

 

   Së pari, Qeveria e Kosovës, përveq mundësive dhe kapaciteteve të investigimit të rasteve, me inkuadrimin apo përfshirjen e sajë në këtë Projekt, do të duhej  kështu të dëshmojë lojalitetin dhe kujdesin e vetë ndajë gjithë qytetarëve të vetë pa dallim race, gjinie, apo përkatësie etnike

 

   S’dyti,    Administrata e UNMIK-ut permes UNHCR-s, e cila edhe ashtu është e specializuar (duke u nisur nga përvoja që ajo e ka përfituar në rastet identike) dhe e involvuar në identifikimin e rasteve dhe në evidentimin e të gjithë të shpërngulurëve nga Kosova,  do të duhej të dëshmojë këmbëngulësinë e vetë për të ndërtuar një shoqëri të re demokratike, ku askush nuk do të mund  më të diskriminohet si më parë.

 

   S’treti,   involvimi i Këshillit Kordinues serb është një përparësi e llojit të vetë, ngaqë kështu shoqëria Kosovare dëshmon(përkundër plagës ende të freskët) se është për një së paku koegzistencë fer dhe integrative në regjion

 

  S’katërti,  roli I shoqërisë Civile, në këtë rast do të kishte vetëm detyrën e monitorimit të procesit të mirëvajtjes së kthimit të komunitetit serb në Kosovë.

 

Cka synon ky Projekt –Propozim?

 

A/         Shqyrtimin e mundësisë së tejkalimit të gjitha atyre pengesave të cilat e neglizhojnë procesin e diagnostifikimit sa më të thukët të procesit të kthimit, në veqanti të komunitetit serbomalazias. Ngaqë ka indikacione të shumta që flasin në favor të mendimet se; në korpusin e të kthyerëve do të përfshihen edhe ata qytetarë serb të cilët I kanë shitur pronat, banesat, tokat e tyre, etj. në Kosovë.

 

B/         Diagnostifikimin  e saktë të statusit të gjithë të shpërngulurëve nga Kosova prej vitit 1990 – 1999, duke përfshirë dhe evidentuar  këtu edhe ish transit Administratorët e ish regjimit, refugjatët e Krajinës (me premtime të përfitimeve të majme materiale!), ata të Bosnjës, etj.

 

C/         Identifikimin në vija të trasha të procedurave dhe kornizat e definimit të qasjes të cilat kërkohën nga subjektet local (Qeveria e Kosovës së bashku me përfaqësuesit e Komunitetit serb dhe Shoqëria Civile) dhe ata ndërkombëtar, në mënyrë që të realizohën objektivat e këtij qëllimi.

 

D/         Sygjerimin që në kuadër të procesit të kthimit të zhvendosurëve të qytetarëve të Kosovës, të përfshihën të gjitha komunitetet locale, duke mos përjashtuar kthimin e sidomos komuniteteve të pjesës Veriore të Kosoves  

 

Metodologjia; Ekipi i ekspertëve nga IDERK-u, mendon se metodologjia në aprovimin e këtij Projekti, do të mund të kombinohej ekskluzivisht nga sygjerimet e;

 

·   Administratës së UNMIK-ut dhe

·   Shqiptare Kosovare (Qeverisë së Kosovës)

·   Serbe (Qeverisë Serbe),

·   Shoqërisë mikste Civile

  

  

A/         Aktiviteti lidhur me kthimin e serbve të shpërngulur

 

               Sipas analizave të ekspertëve të IDERK-ut, ndër aktivitetet të cilat do të duhej t’I identifikojë e më pastajë edhe t’I ndërmarr UNMIK-u (UNHCR-ja si iniciatore e këtij procesi), së bashku me Qeverinë e Kosovës, Këshillin Kordinues Serb dhe Shoqërinë Civile, për kthimin e të gjithë të shpërngulurëve nga Kosova gjatë qershorit të vitit 1999, do të mund të shquheshin;

 

I.  Ndihma në rindërtimin apo ringritjen e pasurisë së shkatrruar ekskluzivisht nga pasojat e luftës apo të pasluftës Ndihmë kjo që do të mund të sigurohej perms renovimit të vendbanimeve ku ata ekskluzivisht kishin jetuar edhe para luftës, në formë të materialit ndërtimor dhe infrastructures /rrugëve, kanalizimit, lidhjeve telefonike, rrymës elektrike, etj./

Propozim për ndihmë; Banka Botërore apo Pakti I Stabilitetit,etj.

 

II.  Krijimi i Komisioneve , të cilat do të trajtonin rastet e konfiskimit apo marrjes së pasurisë së patundshme pas luftës, të qytetarëve të gjitha komuniteteve locale (e ne veqanti atyre serbomalazias) . Si ndihmesë në këtë drejtim, do të duhej identifikuar paraprakisht të gjitha rastet e shitëblerjeve mes komuniteteve të ndryshme locale. Në mënyrë që personave që e kanë shitur pasurinë e tyre , t’u pamundësohet rikthimi në vendbanime tjera, në ndërkohë kur ende në Kosovë ka te pastrehë

 

 

III.  Aktivitetet qe duhet ndërmarr lidhur me qëndrueshmërinë e reintegrimit

Rrethi I pasigurt I cili I percjell zakonisht Programet e reintegrimit te komuniteteve të shpërngulura për shkaqe lufte, e cili duke e marr parasysh dinamikën, pastajë shkallën dhe mostrën e procesit të kthimit të shpërngulurëve ashtu edhe qëndrueshmërinë e Projektit, zakonisht kërkon një shkallë të caktuar të fleksibilitetit në drejtim të aprovimit të tij. Zhvillimi I strategjive Programore, është një Proces I cili duhet të ndërtohet në bazë të përvojave të Komunave me ambivalence shumëetnike, ngase nuk egziston ndonjë recept I posaqëm për reintegrimin e të shpërngulurëve nga shkaqet e luftës, siq është rasti me Kosovën. Në këtë kontekst mendojmë, se është e rendësishme që në kuadër të masave të procesit të kthimit, do të duhej ndërmarr një sëri masash të caktuara.Ndër këto masa, ekspertët e IDERK-ut kanë identifikuar;

 

1.   Rindërtimin e shtëpiave

2.   Infrastrukturën

3.   Shërbimet shëndetësore

4.   Arsimimin, shërbimet sociale,etj

5.   Ndërtimin e Institucioneve demokratike

6.   Revitalizimin e bujqësisë

7.   Krijimin e të ardhurave (perms stimulimit të ndërmarrjeve të vogëla)

8.   Punësimin e atyre që kanë punuar në sektorin privat

9.   Rrjetëzimn e komunikimeve ndëretnike

10. Kthimin e vetëm atyre që nuk e kanë shitur pronën/banesën/ e tyre

11. Përgatitjen e programeve reintegruese/educative me gjeneratën e tee rinjëve që nuk kanë paragjykime për tee kaluarën/

 

 

Cka rekomandon IDERK-u?

 

(Apo cilat do të duhej të ishin Objektivat gjenerale të Kthimit të Serbëve në Kosovë?

 

Natyra e Rekomandimeve të ekspertëve të IDERK-ut, apo thenë më mire e sygjerimeve ndërsillën në suazat e një sëri konstatimeve apo investigimit paraprak me komunitetin serbomalazias, të cilat u identifikuan me rastin e ;

·    bisedave të drejtëpërdrejta,

·    intervistave dhe

·    hartimit të një Projekti të tërthorët, ku u elaboruan opinionet e qytetarëve lidhur me mundësitë e integrimit të komunitetit  të shpërngulur serbomalazias në Kosovë

 

 

Cila është shkalla e gatishmërisë së pranimit?

 

Në një hulumtim të vjetshëm që ka bërë IDERK-u (Instituti për Demokraci dhe Relacione Etnike I Kosovës) hetohet një lloj gatishmërie e rezervuar e qytetarëve të Kosovës lidhur me kthimin e serbëve në Kosovë.Në të vërtetë ata si qytetarë, në pyetjen e fokusuar se sa janë të gatshëm të jetojnë me komunitetet tjera, me shumicë janë shprehur;

 

          ·   se janë  të gatshëm  t’I pranojnë ata, vetëm poqese  verifikohet se të tillët nuk kanë qenë të involvuar në operacionet ushtarake serbe gjatë vitit 1999 dhe

          -   poqese e pranojnë shtetësinë e Kosovës.

 

Një pjesë tjetër, për hire “të ruajtjes së tërësisë teritoriale të Kosovës”, mendojnë se;” procesi I kthimit mund dhe duhet të kapërdihet nga shumica e qytetarëve tjerë të Kosovës, për shkak se ata nuk mund t’I paraqesin ndonjë kërcnim serioz për identitetin e ri të Kosovës”.

 

 

Ekspertët e IDERK-ut, të angazhuar në këtë Projekt, këtë opinion e dekoduan kësisojë;

  

          A/  Sipas këtij diskursi dominues do të thoshnim sociologjikisht të identifikuar me parametra shkencor, shqiptarët do të duhej të ishin aq të ndërgjegjshëm dhe të vetëdijshëm për pamundësinë e egzistimit të shteteve të pastërta nacionale në Evropën e  sotit, ku dikund më pak e dikund më shum janë të përzier identitetet etnike.Kurse Kosova, edhe ashtu me 90% të pastërtisë së vetë etnike, nuk do të duhej të kishte e prirur ta ndjek këtë parim të cilin e ka krijuar edhe ashtu bioritmi  I saj natyror I natalitetit dhe mortalitetit me dekada të tëra.

 

         B/  Kthimi I serbve, I prejudikuar gjithënje sipas kriterit të mosinvolvimit të tyre në krime dhe gjenocid civil ndaj shqiptarëve, disa qarqeve ndërkombëtare dhe regjimit të Beogradit do të ua hjekte nga dora argumentin  për kinse mostolerancën e Kosovarëve ndaj minoriteteve tjera, e sidomos ndaj serbve, të cilët në asnjë varijant as (as politike, as demografike, e as juridike) nuk do të mund paraqisnin rrezik ndaj shtetit të ardhshëm të Kosovës.

 

         C/  Duhet të bëhet një marrëveshje në mes UNMIK-ut (ku si pjesëmarrës activ do të duhej të ishin ekspertët e Qeverisë së Kosovës së bashku me përfaqësues mikst nga Shoqëria Civile Kosovare) dhe Administratës Serbe, apo thenë më thjesht Këshillit Kordinues të z.Coviq, ku do të duhej të specifikoheshin;

 - kushtet e kthimit,

 - procedurat e mbushjes së formularëve (apo pyetësorëve) të veqant të cilët do të dëshmonin,

 

a/ vendbanimin e rezidentit,

b/ periudhën e shpernguljes(vitin e largimit nga Kosova),

c/ pasurinë e patundshme të cilën rezidenti e ka poseduar gjerë në vitin 1999,

d/ shkaqet e shpernguljes, etj.

 

Pra shkurt të bëhej një evidentim I cili do të ua lehtësonte të dy Administratave procesin e kthimit dhe të evidentimit të të shpërngulurve nga Kosova.Përndryshe, egzistojnë tendenca që në korpusin e të”shpërngulurve” nga Kosova të futen edhe shumë familje dhe resident tjerë të cilët as që kanë jetuar ndonjëherë në Kosovë, siq ishte rasti I (në zgjedhjet locale!) evidentimit edhe I të vdekurëve para njëzet e më shumë vite, për banorë aktiv të Kosovës!

  

Në të vërtetë për të qenë ekspeditivë në këtë proces, IDERK-u, Rekomandon deblokimin e enklavave serbe të cilat në stilin e kibuceve izraelite ende po e  pengojnë procesin e akomodimit të serbve në Kosovë në rrethanat e reja demokratike.

 

Një tendencë që poashtu do të mund të përvidhet në këtë Proces, sipas ekspertëve  të IDERK-ut, është edhe ai i;

 

·  investimeve të reja në zonat e banuara me komunitetin serb, të cilat gjithësesi do të mund të përforconin procesin e mësipërm të enkalvizimit dhe ndarjes së komuniteteve në baza etnike,

-  në vend që ai të bëhet në baza qytetare.

 

Mendojmë, që procesi I kushtëzimit të kthimit të kriminelve do të duhej të bëhet në bashkpunim me organet e ndjekjes së UNMIK-ut dhe Tribunalit të Hagës, I cili deridiku tash i posedon Dosjet e kriminelve serb të luftës në Kosovë.

Mbi Kantonizimin dhe Decentralizimin

 

Kantonizimi dhe Decentralizimi, do të thoshnim bien ndesh edhe me idenë e edhe procesin e multietnicitetit të cilin dëshiron UNMIK-u ta kultivojë në Kosovën e ardhshme tolerante dhe të mirëkuptimit(por jo ndoshta edhe “multietnike”). Ideja e Qeverisë Serbe,që procesi I kantonizimit do të duhej të ushtrohet sipas Projektit të koncentrimit të popullsive me shumicë etnike(aludimi është për komunitetin serb) nëpër vendbanime të cilat I posedonin para përfundimit të luftës, do të thoshnim është një grackë perfide dhe e sofistikuar e Qeverisë dhe Këshillit Kordinues të Coviqit, prapa të cilës fshihet ideja e ndarjes (apo marrjes së një pjese, siq po propagandohet këtyre ditëve ne media)së Kosovës veriore në një periudhë të mëvonshme(të cilësuar si më të “qetë” dhe më”favorizuese” për Serbinë).

 

Ngase si mund të komentohet ndryshe, insistimi që decentralizimi dhe kantonizimi I serbve të bëhet kryesisht nëpër këto Komuna;

·  Leposaviq,

·  Kolashin ,

·  Fushë Kosovë për të vazhduar gjerë në

·  Gilan,

·  Kamenicë dhe Novobrdë

 Apo ai që do të përfshinte komunat e;

·  Shtërpces (të cilës sipas këtij Projekti do të duhej t’I bashkangjiteshin viset e banuara me goran)

·  Opojes dhe

·  Gorës

Kurse ai I fundit që do të përfshinte disa fshatra të banuara mes;

·  Pejës,

·  Istogut dhe

·  Klines

Këtyre kantoneve, gjithënjë sipas ekspertëve serb do të duhej më pastaj t’u bashkangjiten tokat e Manastireve serbe të bëra me tapitë e vitit 1941!

 

 

Cili është mesazhi i Kantonizimit?

           Thënë më thjesht, Projekt Modeli serb, sipas IDERK-ut, është I paraparë  si eksperiment gjatë 15-20 vitet e ardhshme në mënyrë që për statusin definitiv të Kosovës të mos vendosë gjenerata e tanishme e politikajve por ajo pasardhëse,(!) e cila sipas tyre nuk do të ishte e ngarkuar më me “konfliktin e ndodhur  serbo-shqiptar” të ndodhur në Kosovë, në fund të mileniumit”. Bile shkohet aq larg, sa që thuhet se kjo ide apo ky model nuk bie ndesh as me Rezoluten 1244 të Këshillit të sigurimit. Por kjo në essence qonë domosdoshmërisht në planin e ndarjes së Kosovës veriore nga tërësia e sajë teritoriale!

  

Padyshim, ky model aludohet se do të mund të kaloj edhe në Kosovë, ashtu siq kaloi në Bosnje.Për t’I ikur kurthave të Qeverisë aktuale Serbe dhe padyshim edhe disa qarqeve të identifikuara  ndërkombëtare në Kosovë;

 

IDERK-u, propozon që të organizohën;

 

·  Projekte integrative të komuniteteve locale, në mënyrë që të mos krijohet alibi I enklavizimit dhe barrikadimit kibucian në Kosovë perms procesit të decentralizimit.

Ngaqë, kështu krijohën paradispozitat e poker lojës së ndarjes de jure të pjesës veriore të Kosovës. Ashtu siq edhe po insistohet këtyre ditëve në mënyrë indirekte nga pala Serbe.

 

·  Debate  mbi transparencën e Programit për kthimin e serbomalaizasve, të cilët si pakicë shumica shqiptare është e interesuar t’I inkorporojë në rrjedhat e procesit të stabilitetit në rajon

 

  

Fitohet përshtypja nga përvoja e të tjerëve, sidomos rastit të Bosnjes dhe Kroacisë (ku edhe pas gadi një decade të mbarimit të luftës, ky process nuk është përmbyllur?!), Kosovarët duhet të mësojnë edhe disa leksione themelore;

 

S’pari, nevojen e bërjes së një marrëveshjeje mes UNMIK-ut dhe Qeverisë së Kosovës në njërën ane dhe Qeverisë së Beogradit në anën tjetër, ku do të specifikoheshin të gjitha të dhënat relevante autobiografike mbi gjithë të shpërngulurit tjerë minoritar nga Kosova, në mënyrë që bishtnimi nga ana e estabilishmentit serb të mos mund të marr më përmasat e prolongimit apo zhagitjes së një procesi tjetër, shkaku i të cilit edhe u zhvilluan këto dyndje, pra definimit të Statusit politik të Kosovës.

 

S’dyti, do të duhej krijuar metodologjinë e reintegrimit të këtyre  komuniteteve(perms Programeve strategjike dhe iniciativave të formualuara nga ekspertët përkatës local e ndërkombëtar; demograf, economist, jurist, sociolog, etj.) në mënyrë që fillojë procesi I akomodimit apo përshtatjes së këtyre komuniteteve me rrethanat e reja demokratike që po pretendohen të ndërtohën në Kosovë..

 

Së treti, do të duhej poashtu të bëhej caktimi I  një Konference Donatorësh, në të cilën do të duhej të precizohën detajisht (nga grupet mikste të ekspertëve) mënyrat, strategjitë, shpenzimet dhe taktikat e reja integruese të gjitha komuniteteve që dëshirojnë ta kenë atdhe të tyre Kosovën e hapur dhe demokratike, në mënyrë që përfituesë të jenë të gjitha komunitetet locale Kosovare. Këto do të duhej të ishin, si thuhet objektivat gjenerale të këtij Projekti.Kurse për ato specifike, me siguri do të nevojitej një metodologji më e gjatë kabinetike dhe asosh empirike.

 

________

 

 P.S. Ne momentet kur po pritet te rregullohet ceshtja e standardeve para statusit, e kur si pjese integrale e “standardeve” parashihet te permbushet e nje pjese e standardeve  qe ka te beje me integrimin e grupeve tjera etnike posaqerisht grupit etnik serb, IDERK-u, ka ndermarr nje Hulumtim I cil ipakashum do te mund te signalizonte qendrimet dhe raportet e mundshme ne perspektive mes ketyre grupeve etnike ne Kosove.

Sipas Hulumtimit me te ri te IDERK-ut, (“standerdet  rrreth Raporteve nderetnike ne Kosovë) hetohet se keto raporte nga peridha katervjeqare kane ndryshuar shum pak, per te mos thene aspak.

Ne kete kontekst analiza jone do te mund t’u sherbente institucioneve Kosovare dhe Administrates Nderkombetare, si model dhe si dioptre e thelle sociologjike ku skalpeli shkencor arrin te identifikoje raportet aktuale qe mbisundojne mes grupeve te ndryshme ne Kosoven e pasluftes.

               

Kthimi mirëpritet, vetëm kur është në funksion të stabilitetit dhe sigurisë së qytetarëve të Kosovës!

Instituti për Demokraci dhe Relacione Etnike i Kosovës

 

Drejtor Egzekutiv;       Fadil Maloku, (Sociolog)

Adresa;                       Rr.Pashko Vasa, nr.14  Qyteza Pejton (Payton Place)

Tel. ;                           +381(38) 223-577

Mob;                            +377(44)143-993

Website;                      www.iderk.org ; www.fadilmaloku.zor.org

E-mail;                        fadilmaloku@hotmail.com ; fadilmaloku@yahoo.com