|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Intervistë

Johana Neuman: Shqiptarët shpëtuan familjen time çifute

26 shkurt 2004 / TN

  

Intervistoi: Aida CAMA

 

Johanna Jutta Neumann, çifutja që është strehuar në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore, tregon peripecitë gjashtë vjeçare të familjes së saj. Në një kafe të Hamburgut, Johanna shfleton faqe nga libri i saj “Via Albania”, i botuar fillimisht në gjuhën angleze, libër me kujtime nga Shqipëria.

 

Ky libër sapo ka dalë edhe në gjuhën gjermane. Johanna Neuman, me origjinë çifute, ka lindur në Hamburg, menjëherë pas klasës së dytë fillore u detyrua ta ndërpriste shkollën, pasi njerëzit si ajo nuk kishin vend në Gjermani. Në shkurt të vitit 1938, prindërve të saj, për t`i shpëtuar terrorit nazist, iu desh të largoheshin nga Gjermania, për të gjetur diku tjetër, një strehë. Përse ata zgjodhën Shqipërinë si të tillë? Si e morën rrugën nga Hamburgu për në Shqipëri, pesë javë para se Italia fashiste të sulmonte vendin tonë? U vendosën në Durrës, në një hotel afër portit, por përse më pas administrata shtetërore e asaj kohe, me urdhër të italianëve i internoi në Berat?

 

Kush e ndimoi këtë familje në Lushnjë që t´i shpëtonte gjermanëve dhe si u rikthyen në Durrës e më pas në Tiranë? Përse u është mirënjohëse Neumann shqiptarëve që e strehuan, duke i ditur madje edhe pasojat që mund të kishin nga një veprim i tillë? Si i ndërruan për gjashtë vjet e gjysmë në Shqipëri 17 shtëpi, derisa regjimi i Enver Hoxhës i lejoi të largoheshin? Kur u nisën për në Amerikë, ku Johanna rifilloi shkollën? Këto dhe të tjera pyetje marrin përgjigje në intervistën interesante të Johanna Neumann.

 

PYETJE: Përse familja juaj vendosi të strehohej në Shqipëri?

 

Johana Neuman: Ideja e Shqipërisë erdhi kështu rastësisht pas një bisede me një shqiptar, funksionar i trupit diplomtatik të vendit të tij, por njëkohësisht, mik i familjes. Mbaj mend se pas Natës së Kristaltë, kur u dogjën sinagogat, çifutët nuk mund të ushtronin më profesionet e tyre, pra nuk mund të punonin dot më, dhe jeta për ta u bë e vështirë.

 

Disa miq të mamasë sime, pra të familjes sime, familja Meyer, vendosën të vinin së bashku me ne në Shqipëri. Ata kishin tre fëmijë dhe unë, ne ishim katër fëmijë dhe katër të rritur. Mamaja ime, kish njohur diku konsullin shqiptar. Ai nuk ishte direkt konsull, por atashe ose diçka e tillë. Ai kish pyetur pse prindërit e mi nuk shkonin në Berlin për të marrë një vizë për Shqipëri. Pra, personi në fjalë ishte shqiptar, dhe mua më kujtohet fare mirë edhe pse këto janë të gjitha kujtime fëmijërie, por them se janë të vërteta.

 

Më kujtohet, gjithashtu, se ai donte të martohej dhe donte të shkonte në Zvicër për pushime. Kështu që kish nevojë për para. Prindërit e mi dhe familja Meyer i dhanë para. Prindërit e tij i kthyen paratë kur ne shkuam në Durrës. Në këtë mënyrë ne morëm një vizë për Shqipëri dhe shkuam nga Hamburgu në Mynih, e nga atje në Bolonjë, më pas në Bari dhe prej andej me anije për gjithë natën për në Shqipëri.

 

PYETJE: Si e kujtoni udhëtimin tuaj nga Hamburgu për në Shqipëri?

 

Johana Neuman: Largimi nga Hamburgu ishte shumë i vështirë. Me ikjen tonë, gjyshja mbeti krejt vetëm në Hamburg. Dy hallat e mia kishin mbërritur ndërkohë në Amerikë. Ndarja me gjyshen ishte shumë e vështirë. Ne nuk e dinim a do të shiheshin më, dhe ku e kur. U nisëm nga stacioni i trenit Danton, në Hamburg, për në Mynih. Me vete kishim vetëm 10 marka.

 

Çifutëve nuk u lejohej të merrnin më shumë para me vete. Në Mynih qëndruam në një hotel dhe ditën tjetër kaluam kufirin për në Itali, në Brenner, në kufirin midis Austrisë dhe Italisë, treni u ndal dhe prindërit e mi i nxorën jashtë. Ata u kontrolluan nga SS-ët. U kontrolluan në trup.

 

Mamasë iu desh të zhvishej krejt. Ajo gruaja, gjermania që e kontrollonte, e pyeti: “Çfarë keni te flokët”. Mamaja iu përgjej “i kam bërë permanent”. Ajo i tha: “Mos u bëni e pacipë. Keni fshehur gjë atje te flokët?”. Nga Hamburgu, ne ikëm me një paketë të vogël, të cilën e kam ende përpara syve. Brenda ishin unazat e martesës së prindërve dhe disa gjëra të tjera të vogla. Por, bizhuteritë nuk lehojej të merrshin me vete, as lugë argjendi. Mamasë iu desh të blente tre lugë të veshura me argjend dhe të gjitha ishin në atë paketë të vogël.

 

Brenda në paketë ishte një listë e gjërave që ndodheshin në paketë dhe ushtarët në Brenner kishin po ashtu një listë të gjërave që kishim marrë ne me vete dhe në prani të prindërve u hap paketa dhe, falë Zotit se sikur në paketë të kishte patur gjëra të tjera nga ato që shkruheshin në listë prindërit e mi nuk do ishin lënë të lirë. Ata u futën në tren dhe ne vazhduam udhëtimin për në Bolonjë. Në Bolonjë nuk dinim ç`të bënim.

 

Por, atje kishte studentë çifutë të Italisë, që ishin organizuar dhe shkonin çdo ditë te stacioni i trenit kur vinin trenat nga Gjermania. Ata shikonin nëse nga treni dilnin refugjatë dhe ata i prisnin dhe i shoqëronin, i çonin në hotel dhe shihnin a kishte për të ngrënë. Ne na duhej të prisnim që miqtë tanë nga Amerika të na dërgonin para për të shkuar nga Bari për në Durrës. 10 markat ishin mbaruar me kohë. Kështu na u desh të rrinim një javë në Bolonjë.

 

PYETJE: Kur mbërritët në Shqipëri?

 

Johana Neuman: Në Durrës mbërritëm më 1 mars të vitit 1938 dhe nuk dinim se çfarë na priste. Nuk e dinim që atje ndodheshin edhe emigrantë të tjerë, 60 çifutë austriakë edhe mbase edhe ndonjë çifut nga Jugosllavia. Ne menduam se do të qëndronim vetëm për disa muaj në Shqipëri, pra derisa të bëheshin gati vizat për në Amerikë. Por, pesë javë pas mbërritjes sonë, Italia pushtoi Shqipërinë. Mbretit Zog dhe familjes së tij iu desh të largoheshin nga vendi i tyre.

 

Kështu lufta filloi dhe ne mbetëm në Shqipëri. Nuk mundëm të largoheshim më. Italia, pra Musolini, pati marrë urdhër nga Hitleri që të mos i lejonte çifutët të hynin në Itali. Megjithëse më 8 maj 1940, na u dha e drejta që të shkonim në konsullatën amerikane në Napoli, nuk mundëm të lëviznim më nga Shqipëria për në Itali. Ndaj na u desh të qëndronim gjatë gjithë luftës në Shqipëri.

 

PYETJE: Çfarë ndodhi më pas?

 

Johana Neuman: Përsëri, edhe pse nuk mundëm të shkonim në Itali, mendoj se ky ishte fat për ne, për të mirën tonë, sepse kështu shqiptarët na shpëtuan jetën, na strehuan. Shqiptarët, kjo është kryesorja në gjithë këtë histori, ishin fantastikë. Unë them se nuk ekziston asnjë vend tjetër i Evropës ku pas luftës pati më shumë çifutë se para luftës. Kur gjermanët marrshuan në Jugosllavi, shqiptarët hapën kufijtë e Kosovës dhe thanë: “Kush është në gjendje të kaloj kufirin, le të vijë”.

 

Kjo është e dokumentuar dhe nuk është fantazi fëmije. Shqiptari Kruja shkoi te Jakomoni. Ju e dini kush ishte Jakomoni, dhe i tha: “Ne do i fshehim të gjithë çifutët e Jugosllavisë, do u japim dokumente falso, emra shqiptarë dhe do i shpërndajmë në gjithë vendin”.

 

Ndërkohë gjermanët i dinin shumë mirë emrat e gjithë atyre çifutëve që kishin kaluar kufirin dhe kërkuan që brenda 48 orëve të dëboheshin të gjithë nga Shqipëria. Brenda 48 orëve, Kruja i fshehu të gjithë çifutët në Shqipëri. Disa prej çifutëve mbetën të fshehur në një spital të Prishtinës. Dhe Kruja u tha gjermanëve se ata vuanin nga sëmundja e tifos, ndaj dhe nuk duhet të hynin brenda. Kështuqë dhe gjermanët nuk u futën në spital. Të gjithë ata njerëz shpëtuan.

 

PYETJE: Dinit ndonjë gjë për Shqipërinë?

 

Johana Neuman: Asgjë. Ne dinim që ishte një vend shumë primitiv, por më shumë nuk dinim. Nuk dinim gjë për Shqipërinë.

 

PYETJE: Cila është përshtypja juaj e parë nga vendi i shqiptarëve?

 

Johana Neuman: Kur mbërritëm në Durrës, më kujtohet shumë mirë që ishte një ditë me shi dhe porti kishte një molo dhe aty ishte “një mal” me qymyr, shiu kish lagur gjithçka dhe çdo gjë ishte e zezë. Njerëzit që punonin në port kishin thasë sipër kokës, sepse binte shi. Ishte e trishtueshme. Mamaja ime tha: “Unë nuk zbres nga anija. Do kthehem mbrapsht”. E gjithë situata ishte e trishtueshme, shiu, qymyri i zi dhe njerëzit që punonin atje duket se ishin të gjithë jevgj. Në këtë moment, krejt të dëshpëruar, dëgjuam një zë gjerman. Ai tha: “Hej, unë jam këtu dhe ne të gjithë jemi këtu.

 

Mirë se erdhët!”. Personi që na foli tha se në Shqipëri kishte edhe çifutë të tjerë. Ata kishin marrë me qira një shtëpi të madhe, ku çdo familje emigrantësh kish zënë një dhomë. Kuzhina ishte e përbashkët. Shkuam atje dhe menjëherë u ndodhëm mes njerëzve tanë. Nuk mund ta mohoj që kaluam shumë mirë. Më pas shkuam në një hotel, pasi dhomat ishin zënë të gjitha. Fillimisht në hotel “Splendid” dhe më vonë në hotel “Metropolo”. Me siguri edhe sot ekziston në Durrës një Kullë romake, në afërsi të portit. Direkt pranë Kullës ishte hotel “Metropolo”. Nuk e di nëse hoteli ekziston edhe sot.

 

PYETJE: Mbase ju flisni për hotelin që më pas u quajt “Vollga”…

 

Nuk e di. Pastaj erdhën italianët. Ishim direkt në rrugën ku ndodhej hoteli, që ishte disa metra larg portit, jo shumë larg. Kuptohet ishim në linjë të parë kur italianët pushtuan vendin, ndaj dhe na dërguan në një bankë, që ishte disa hapa më tutje, e quhej “Banka di Napoli”. Na futën atje derisa pushuan krismat. E gjitha zgjati vetëm disa orë. Kjo ishte lufta jonë e parë. Ndërkohë, çifutët morën me qira një shtëpi të dytë emigrantësh. Atje jetuam deri në shtator të ´39-tës. Pastaj të gjithë emigrantët morën me qira shtëpitë e plazhit në Durrës.

 

PYETJE: Ç´ishin këto shtëpitë e emigrantëve?

 

E dini, më parë atje ka qenë një burg, por nuk e mbaj mend se si quhej rruga. Ah, po, Rruga “Ahile Staraci”, tani m´u kujtua. Atje ishin dy shtëpi të mëdha, përballë njëra-tjetrës. Ne i quanim ato Shtëpi-Emigrantësh, por nuk e di të kujt ishin dhe kush i kish marrë me qira.

 

Jetuam disa muaj, pastaj shkuam të banonim në afërsi të plazhit. Ishte dimër, dhe shqiptarët nuk shkonin më në plazh. Pra, në fund të shtatorit, shkuam në plazh dhe deri në shtator të vitit ´40-të ndërruam disa shtëpi. Dikur shpërtheu lufta me Greqinë. Italianët sulmuan fqinjin jugor të Shqipërisë. Ata nuk shkuan dot larg, fronti ishte në Gjirokastër. Më pas na internuan në Berat, jo ngaqë ishim çifutë, por sepse ishim të huaj.

 

PYETJE: Internimi erdhi nga administrata shqiptare?

 

Johana Neuman: Po, nga administrata shqiptare. Por, kuptohet që një gjë të tillë atyre ua kishin kërkuar italianët. Atje jetuam fillimisht në një harem, pastaj morëm diçka me qira te një familje muhamedane. Për herë të parë përjetuam Ramazanin dhe Bajramin. Ishte mrekulli. Njerëzit na trajtonin sikur të ishim pjesëtar të familjes. Na dërgonin për të ngrënë, bakllava, pilaf. Madje, na morën me vete edhe në xhami. Dikur anglezët filluan të bombardonin. Ishte e tmerrshme.

 

Afër shtëpisë ku jetonim ishte një xhami. Anglezët duket kishin marrë vesh se italianët kishin fshehur armë dhe municione në xhami, ndaj përpiqeshin gjithë kohën të godisnin xhaminë. Shtëpia nuk kishte bodrume. Por afër xhamisë ishte një shtëpi e vogël, ku laheshin të vdekurit. Ajo kishte mure të trasha, dhe kur fillonin bombardimet, ne shkonim atje. Mamaja ime shkoi në Tiranë dhe iu lut autoriteteve që të na lejonin të vendoseshim në Lushnjë. Kështu shkuam për disa muaj në Lushnjë dhe jetuam te një familje po muhamedanësh, dhe kjo pati shumë rëndësi për shpëtimin tonë më vonë.

 

PYETJE: Përse e thoni këtë?

 

Johana Neuman: Do ta sqaroj. Familja e atij, ku jetuam ne, ishte në fshat. Në Lushnjë qëndruam disa muaj. Kryefamiljari i familjes ku jetonim ishte polic, dhe punonte në Prefekturën e Lushnjës. Familjen e kishte dërguar në fshat dhe ne jetonim në shtëpinë e tij. Pastaj u kthyem në Durrës dhe më vonë në Tiranë. Kur partizanët morën Tiranën, ata pushtuan gjysmën e qytetit dhe shtëpia ku ne jetonim ishte në anën që kishin marrë partizanët.

 

Ata na thanë se përballë ndodheshin gjermanët dhe do ishte mirë që ne të futeshim më thellë. Një familje emigrantësh, që ne e njihnim, jetonte jashtë Tiranës, jo larg. Atje shkohej më këmbë. Kështu, mëngjesin tjetër, ne shkuam atje. Prindërit e mi më lanë mua atje dhe u kthyen të merrnin disa gjëra personale nga shtëpia ku kishim jetuar. Kur po ktheheshin, gjatë rrugës, filluan papritur të shtënat dhe babai i thotë nënës, sigurisht në gjuhën gjermane “ulu poshtë”.

 

Një partizane, një ushtare femër, e dëgjoi dhe mendoi se kishte të bënte me spiun gjerman, ndaj i arrestoi që të dy dhe i dërgoi në polici, ose një gjë e tillë, një çadër provizore, apo një barakë dhe tha: “Ja ku janë. Kam kapur dy spiunë gjermanë”. Në atë kohë kjo gjë ishte shumë e rrezikshme. Por krejt rastësisht aty ndodhej një burrë nga prefektura e Lushnjës dhe ai tha se i njeh prindërit e mi dhe e di që ata nuk janë spiun gjerman. Ai u dha prindërve të mi një ushtar për t`i shoqëruar deri në shtëpi dhe u tha të mos dalin më nga shtëpia derisa të mbaronte lufta. Ja kështu ka ndodhur.

 

PYETJE: Po më pas, ku u vendosët?

 

Johana Neuman: Në verë të vitit 1941, na u lejua të shkonim sërish në Durrës dhe atje jetuam te një fshatar në Shkozet derisa erdhën gjermanët. Gjermanët erdhën në fund të verës së ´43-shit. Babai im u fsheh te një fshatar në Krujë, kurse ne jetuam te familja e inxhinier Pilkut. Gruaja e tij, që quhej Lisalote, ishte gjermane. Kur u kthye babai, ne morën me qira shtëpinë e pushimit të familjes Përmeti. Doktor Përmeti kishte një shtëpi vere, gjysma e të cilës i përkiste atij dhe gjysma tjetër familjes Vallahu. Erika Përmeti dhe ajo vajza tjetër, që nuk ia mbaj mend emrin, nga familja Vallahu, dhe unë u bëmë shumë shoqe.

 

PYETJE: Shqiptarët nuk mendojnë se shpëtimi i çifutëve gjatë Luftës së Dytë Botërore ka qenë ndonjë vepër shumë e rëndësishme. Cili është mendimi juaj për këtë?

 

Johana Neuman: Kjo që po bëni është shumë e rëndësishme, sepse, për fat të keq, shumë pak vetë dinë për rolin që kanë luajtur shqiptarët, se si janë sakrifikuar ata dhe me çfarë rreziqesh përballeshin. Nëse gjermanët do merrnin vesh që shqiptarët kishin fshehur çifutë, atëherë ata do kishin përfunduar në kampe përqëndrimi, ose do ishin vrarë. Në pamje të parë, kjo ishte një gjë normale, njerëzore, por, megjithatë, unë mendoj se është e jashtëzakonshme, sepse njerëzit ishin shumë të rrezikuar. Unë e kuptoj që ata donin të ndihmonin çifutët, por kjo ishte e rrezikshme.

 

Shqiptarët, edhe pse e dinin rrezikun, përsëri na ndihmuan. Kjo është shumë e rëndësishme. Ata e dinin se po të merrej vesh që ndihmonin, ose kishin fshehur çifutë, mund të ekzekutoheshin. Interesant është fakti se shqiptarët nuk ishin njerëz kush e di sa të arsimuar. Ai fshatari, ku ne jetonim, kishte disa pula dhe një lopë e pak tokë. Por, ai nuk na tradhtoi kurrë e për asgjë.

 

Kur erdhën gjermanët, ne na u desh t‘i linim të gjitha siç ishin në dhomë dhe të largoheshim. Në dhomë asnjë gjë nuk ishte prekur. Ai ishte kujdesur dhe kur u kthyem i gjetëm të gjitha si i kishim lënë. Kur na u desh të largoheshim prej tij, ai filloi të qante. Megjithatë, na duhej të largoheshim nga Durrësi. Gjermanët mendonin se zbarkimi i aleatëve do bëhej në Ballkan dhe gjithë qyteti i Durrësit ishte minuar. Kështu, gjithë civilët duhet të largoheshin nga qyteti. Kështu që shkuam në Tiranë. I kam numëruar. Në gjashtë vjet e gjysmë në Shqipëri ne kemi ndërruar 17 shtëpi.

 

PYETJE: Fjala shqipe për Jude (gjermanisht) është çifut. A mendoni ju se kjo fjalë ka ngarkesa negative?

 

Johana Neuman: Këtë nuk mund ta them. Unë nuk e di. Vërtet nuk e di.

 

PYETJE: Si ju kanë quajtur shqiptarët në atë kohë?

 

Johana Neuman: As këtë nuk e di. Nuk di ç‘t´u them. Edhe mund të na kenë quajtur ashtu, por unë nuk e di. Unë kam vizituar Erikën në Trieste, ku ajo jetonte me vajzat dhe burrin. Unë kujtova se po të jem disa ditë atje do kem mundësi të flas shqip. Por u zhgënjeva. Shqipja nuk më kujtohej. Por, unë nuk kujtoj të kemi ndjerë ndonjëherë negativitete.

 

PYETJE: Po më vonë, si mundët të largoheshit nga Shqipëria?

 

Johana Neuman: Qeveria e Enver Hoxhës nuk lejonte që njerëzit të iknin nga vendi i tyre. Në atë kohë, në Shqipëri, pati rënë një epidemi e keqe, e tipit të kolerës, dhe aleatët sillnin vaksina. Anglezët ose amerikanët patën kërcënuar se, nëse njerëzit nuk lejoheshin të largoheshin nga Shqipëria nuk do dërgoheshin më vaksina.

 

Kështu mundëm të largoheshim nga Shqipëria me një traget anglez që shkonte në Brindisi. Atje shkuam në një kamp, ku ishin mbledhur gjithë çifutët që kishin mbijetuar. Më 1946, shkuam në Amerikë, ku fillova të shkoja në shkollë. Unë kisha shkuar në një shkollë italiane në Durrës, ku mësimin e jepnin suorat. Por ky është një kapitull tjetër. Pastaj jetuam 20 vjet në Haifa, në Izrael, dhe tani jetoj në Uashington.