|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI 

 

 

 

   
 

Ese

 
 

Lufta për Ide

 
 

 

24 shkurt 2004 / TN

Ardian VEHBIU

Idete hyjne ne shoqerine shqiptare nga te gjitha anet: nepermjet mediave, librit te perkthyer e te paperkthyer, filmit, artit e te gjithe atyre qytetareve qe kane kaluar kohe gjetiu; pa permendur idete qe gjellijne ne kulturen shqiptare prej kohesh e te tjera qe perftohen atje çdo dite fale veprimtarise intelektuale vendese. Gjithe ky proces gjenerimi e fermentimi nuk ka shume te beje me shkallen e vetedijes per prejardhjen ose historine e ketij apo atij sistemi idesh; edhe pse vetedija shpesh i ndih kontrollit ndaj nemos ideve te pakten ideologjive dhe lejon te verejme se cilat ide jemi te kushtezuar te pikasim, te dashurojme e te ndjekim si ideale.

Historia e ideve ne Shqiperi, e cila mbetet per t’u shkruar, nuk mund te injoroje nenshtratin trifetar (katolicizem, ortodoksi, islam) mbi te cilin hodhi shtat ideologjia e Rilindjes kombetare – ajo vete nje perzierje e romantizmit gjerman dhe e iluminizmit freng, me elemente te qendrueshme te panteizmit e te misticizmit bektashi. Me pas, gjate viteve te mbreterise, konservatorizmi laik dhe katolik, liberalizmi dhe socialdemokracia nuk paten kohe te shtjellohen ne plotesine e duhur, as te depertojne ne programet shkollore e ne masen e te arsimuarve ne shkollen kombetare, per shkak te incidentit historik te komunizmit.

Komunizmi nga ana e vet instaloi nje ideologji marksiste totalitare, qe ne te vertete ishte filozofi gjermane e historise bizantinisht e ripertypur nga akademiket ruse; çka shpjegon ate fare bashketingellimi te totalitarizmit hoxhian me ideologjine rilindese. Kjo u duk veçanerisht qarte kur regjimi ne Tirane e braktisi megalomanine internacionaliste, per t’u kapur pas kombetarizmit te ngushte – pse kulti i shpirtit te kombit, i qendreses dhe i heroizmit; ne bashkevajtje me mitin e luftrave dhe te kryengritjeve kunder “pushtuesit osman” dhe me folklorizimin masiv te kultures i pershtateshin mire e bukur elementit filozofik gjerman-romantik ne zemer te kesaj ideologjie.

Sot kultura shqiptare mbetet e sunduar, ne pjesen e mbiujshme, nga i njejti vizion ideologjik romantik; pavaresisht nga denoncimi qe iu be komunizmit dhe nga reformat e strukturave ekonomike dhe pronesore te vendit. Ne te vertete, shpesh komunizmi u hodh poshte si sistem etik, per t’u zevendesuar me parimet e ekonomise se tregut, te cilat parime u trajtuan si kritere ekonomike ose thjesht transaksionale; pa kurrfare implikimi etik. Me kete dua te them jo se kriza e sotme morale ne Shqiperi mund te shpjegohet me kolapsin e sistemit etik komunist; por vetem se shkaterrimi i nje sistemi rregullash te bashkejeteses nuk u shoqerua me adoptimin e ndonje sistemi te ri, çka nuk mund te jete pa lidhje me krizen.

Nga ana tjeter, vizionet marksiste mbeten te tilla edhe pa fillesen etike; dhe ata eksponente te klasave drejtuese qe jane formuar ne totalitarizem nuk kane as mundesi e ndoshta as deshire te ndermarrin reforma rrenjesore te botekuptimit e sidomos te kritereve qe perdorin ne analiza e ne marrje vendimesh. Me te drejte eshte thene se ndryshimet e verteta ne Shqiperi do te ndodhin kur te vije ne fuqi brezi i edukuar ne frymen e respektit per te drejtat e njeriut dhe pluralizmit kulturor dhe politik; çeshtja eshte nese do te kete Shqiperi apo jo kur t’i vije radha ketij brezi per t’u ngjitur ne krye te puneve.

Nder klasat drejtuese te Shqiperise sot, pavaresisht nga orientimi politik dhe integriteti moral, kendveshtrimi marksist i situatave paraqitet i nderthurur me elemente te kultures perendimore pop, te cilat jane me te lehtat per t’u perthithur ideologjikisht, pse shpesh e gjejne rrugen per ne ideologji pa kaluar fare neper filtrin e vetedijes. Nje dinjitar i larte i shtetit shqiptar te sotem mund te vertitet me ore ne Louvre pa kuptuar asgje nga veprat – pse jo per faj te vet s’e njeh as Biblen, as mitologjine klasike, as historine e aristokracise evropiane te Mesjetes; por i njejti dinjitar prej kohesh e ka ekspozuar lektisjen e vet pas Louvre-it ne vetrinen e vet te kitsch-it kulturor. Keto adoptime urgjente ndermerren kryesisht per konsum te brendshem, aq me teper qe sot “integrimi” mbetet fjala me e lakuar nder sallonet institucionale te klasave shqiptare ne pushtet.

Integrimi i Shqiperise ne Evrope, ne vetvete, eshte i pashmangshem, pse i diktuar nga pozita gjeografike dhe nga predispozita pak a shume liberale e shqiptareve vete. Çeshtja ka te beje me teper me shqiptaret, sesa me Shqiperine; pse a do te mjaftohen shqiptaret te futen ne Evrope per t’u lare Audi-t fabrikanteve gjermane te djathit e te lakres turshi, apo valle ka ende shpresa per ruajtjen e dinjitetit kulturor kombetar pertej krenarise si ves karakterial? Po te degjohet mesazhi i perseritur deri ne deshperim nga elitat sot, duket sikur rrenjosja e tolerances do te ishte ne vetvete e mjaftueshme per ta emancipuar shoqerine ne rrugen drejt Evropes dhe vlerave te qyteterimit perendimor. Mirepo toleranca, ne kulture dhe ne ideologji, eshte faktor i dobet; kusht i nevojshem, por jo i mjaftueshem per emancipim. Nje shoqeri tolerante mund te jete e pergatitur per te pranuar ne gjirin e vet ide te reja; por keto ide te reja mbeten per t’u sjelle.

Vete mesazhet e mediave bartin fragmente idesh te reja e ndoshta te dobishme; por per mediat ideologjia eshte para se gjithash instrument shitjeje dhe suksesi, pa permendur synimet e te gjithe atyre qe i zoterojne mediat. Ideologjia qe deperton ne shoqerine shqiptare nepermjet filmit komercial; letersise se bulevardeve; muzikes pop, rap dhe rock; sportit profesionist evropian; Internetit; reklames televizive dhe formave te tjera te kultures pop buron nga nje mitologji e thjeshtuar dhe adiktive, qe nuk i sherben integrimit perveçse ne tregun e produktit kulturor masiv. Kulti i parase, jetes materiale, bixhozit, suksesit, erotizmit dhe pornografise, dhunes, droges dhe se tjerash fenomene te njohura ne kufirin midis kulturores dhe sociales ne Perendim nuk shoqerohen me ndonje mesazh te tille qe t’i sherbeje vizionit te Shqiperise se ardhme te integruar ne Evrope si e tille – si entitet jo vetem gjeografik dhe historik, por edhe kulturor; pertej klishese te nje vendi gjeometrik refugjatesh, emigrantesh, mafiozesh, korruptuesish, trafikantesh, prostitutash dhe fondamentalizmi islam, qe po ia torturon Shqiperise figuren nderkombetare sot.

Zgjidhja do kerkuar, doemos, te arsimi publik; pse ne bankat e shkolles se sotme jane ulur shqiptaret e Evropes se neserme; dhe nese qeverite shqiptare dhe institucionet e prej kohesh kane vene integrimin evropian ne balle te programeve te tyre afatgjata, atehere nuk mund te mos i kushtojne vemendje reformes ideore te shkolles shqiptare, per ta nxjerre perfundimisht nga bataku ku e pat kallur deliri marksist-fondamentalist i viteve gjashtedhjete. Kjo reforme ideore do sendertuar dhe vene ne jete ne pajtim me vizionin e asaj Evrope ne te cilen Shqiperia kerkon te integrohet: dhe qe nuk mund te jete Evropa konservatore qe e gjen identitetin ne fene, mitologjine dhe filozofine e krishterimit; por Evropa iluministe dhe liberale e shprehur sidomos ne idealet universaliste te Revolucionit francez dhe ne kultivimin e Njeriut te lire si te tille, me te gjitha potencialet e veta. Ne rrethana te tilla, klasat drejtuese te vendit nuk mund te mos kene parasysh se fillesa ideologjike gjermane ne kulturen tone kombetare – si romantizem kombetarist, ose si marksizem i ripertypur ne akademite staliniste – nuk mund t’i sherbeje integrimit, prandaj do lene menjane perfundimisht.

Nga ana e vet, Perendimi nuk e mbeshtet integritetin e vet ne ndonje sistem te organizuar idesh; perkundrazi, çdo vend e kulture perqafon ate ideologji qe i sherben me mire per te perftuar dhe me pas realizuar vizionet e veta. Ne kete kuptim, nuk mund te shpresohet se perendimorezimi i ideologjise ne Shqiperi do te kryhet thjesht duke ua hapur krejt portat mesazheve prej superfuqive kulturore ne Perendim; perkundrazi, mungesa e vullnetit per perzgjedhje a filtrim do te çoje detyrimisht ne rrokopuje (siç edhe ka çuar). Elemente ideologjike te tilla si multikulturalizmi, korrektesia politike dhe vetecensurimi, feminizmi i skajshem dhe lufta e sekseve, relativizmi, parapelqimi i hermeneutikes ndaj heuristikes, tolerimi i teorive dhe i levizjeve intolerante vetem sa e shtojne peshtjellimin, prandaj duan pritur ne menyre kritike, pavaresisht se nga e kane prejardhjen.

I vetedijshem se argumenti kerkon thellim te posaçem, nuk mund te mos shtoj ketu se nje sistem filozofik-ideologjik i mbeshtetur ne filozofine greke-klasike te se vertetes, se drejtes dhe se bukures ne nderthurje me nje studim te gjithanshem te Rilindjes evropiane kryesisht italiane dhe te racionalizmit anglez e freng do te ishte zgjidhja me e pershtatshme per shkollen shqiptare te shekullit XXI. Nga njera ane, rithemelimi i ideologjise kombetare mbi keto tri kolona te kultures boterore pajtohet mire me nevojen e vetekuptueshme per ta mbajtur ne sordine komponenten thjesht religjioze ne ideogji; nga ana tjeter, vete historia e shqiptarizmes ka pika te shumta takimi me Rilindjen evropiane (Skenderbeu) dhe racionalizmin e iluminizmin (Rilindesit); pa permendur vete poziten gjeografike te Shqiperise ne Mesdhe dhe lidhjet e shumta, sado te terthorta, te kultures shqiptare e protoshqiptare me kulturen klasike greko-romake.

Sado te shpenguara ideologjikisht te hiqen sot klasat drejtuese ne shoqerine shqiptare, eshte edhe ne vete interesin e tyre qe t’i japin nje fytyre filozofike kultures kombetare pertej banaliteteve feminore qe nxjerrin krye ne fjalime ose ne programet e forcave politike. Nga ky aspekt – e per ta thene me Migjenin – “derrat e kenaqun” kane ngutshem nevoje per “sokratet e vuejtun”; ne masen qe politika, edhe ajo e perditshmja, ne Shqiperi nuk do te mjaftohet me administrimin e thjeshte te ekzistueses (pse pak ka per t’u administruar), por do te orientohet sidomos per nga konceptimi ase vizionimi. Nese integrimin evropian me te drejte duam ta mendojme deri ne fund si nje perqafim formash universale te tille qe te ruhet permbajtja lokale, perzgjedhja e atij aksi kulturor te perbotshem ku universalja perfytyrohet si njerezore do te ishte edhe trashegimi me i vyer qe shqiptaret e sotem do mund t’u linin te nesermve.


                       Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.