|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI 

 

 

 

   
 

Ese

 
 

Athina e Nxirë

 
 

 

23 shkurt 2004 / TN

Ardian VEHBIU

“Black Athena” ose “Athina e zeze” eshte nje veper disavellimshme tanime e bujshme, te cilen po e boton historiani Martin Bernal e qe e ka bere papritur aktual e te modes debatin mbi prejardhjen e kultures dhe te qyteterimit ne Greqine e Lashte. Njekohesisht, ky studim me frymemarrje te gjere meton te rithemeloje vete rrenjet ideologjike te shkences historike indo-evropiane; pse kete shkence Bernal e mban si te kontaminuar nga teorite raciste-ariane dhe antisemite te shekullit XIX dhe paragjykimet e te gjithe atyre qe pane te popujt indo-evropiane nje race superiore ndaj te gjitha te tjerave, prandaj edhe fitimtare.

   
Vete Bernal – hebre sefardik nga prejardhja dhe tani profesor ne Cornell University (New York, SHBA) – nuk e fsheh strategjine e vet; pse krejt hapur e deklaron se paradigma shkencore ne te cilen eshte e inkuadruar dija indo-evropiane ekzistuese nuk u pershtatet me rrethanave te sotme (post-moderne), prandaj edhe do rishikuar nen driten e fakteve e te dhenave te reja, kritikes se metodave te perdorura dhe sidomos rivleresimit te dokumentacionit qe na ka mberritur nga lashtesia.

Objekt i ketyre orvatjeve revizioniste kaq epike te Bernal-it eshte Greqia e lashte, e cila qe prej Rilindjes evropiane e ketej eshte pare nga dija si truall i nje qyteterimi te lire, njerezor e te shendetshem. Brenda atij qyteterimi garantohej zhvillimi harmonik i arteve dhe i dijeve; per here te pare ne histori linden e u levruan idete e demokracise dhe te barazimtarise; mendja selitej njelloj si trupi e sensualiteti nuk druhej perballe fanatizmit fetar, as pafajesia perballe frikes se lindur ndaj ndeshkimit tokesor a hyjnor; e perseri per here te pare shkenca u konceptua veçmas nga zbatimet praktike dhe filozofia njelloj veçmas nga teologjia.

Dija klasike e konsideron kete qyteterim si te perftuar ne menyre te pavarur nga konteksti gjeokulturor; si nje krijim te mevetesishem, ose si nje realizim praktikisht te paster te te gjitha potencialeve qe bartte me vete vala indo-evropiane. Perkundrazi, Bernal merr persiper te provoje, ne menyre te shumanshme, se qyteterimi e kultura greke nuk jane indo-evropiane te kulluara, por vetem rezultat i nje perzierjeje te nderliqshme te fiseve (barbare) indo-evropiane te zbritura nga veriu me popullsite dhe kulturat mesdhetare qe gjellonin ne ate kohe ne Mesdhe: dhe pikerisht me kulturat fenikase, egjiptiane e te tjera me pak te njohura.

Dihet boterisht se egjiptianet zhvilluan edhe ata nje qyteterim te mrekullueshem e jetegjate ne brigjet e Nilit, nga i cili na kane mbetur trashegim piramidat, tempujt, sfinksi, pikturat murale, mumjet dhe nje mori mbishkrimesh hieroglifike te cilat tanime jane deshifruar (pa permendur mistiken ezoterike, masonike e okulte); njelloj sikurse dihet se fenikasit ishin lundertare te çartur te Mesdheut te lashte (paragrek), duke ndihmuar keshtu vendimtarisht me perhapjen e mallrave, kulturave materiale dhe formave kulturore nga njeri breg ne tjetrin. Ishin pikerisht fenikasit qe u mesuan grekeve te lashte alfabetin, kete instrument te pazevendesueshem kur eshte fjala per t’ia hedhur themelet nje qyteterimi.

Ne disa zona periferike te arealit grek, si ne Krete dhe ne Mikene, prania fenikase dhe egjiptiane nuk mund te vihet ne dyshim e as eshte vene ndonjehere prej arkeologeve. Vete greket e lashte, me gojen e historianeve dhe te filozofeve te tyre, e kishin per te madhe te pohonin se egjiptianet jo vetem ua kishin mekuar kulturen e qyteterimin, por edhe u kishin dhene perendite e orakujt; madje mite te tilla si ato te Danaosit me te drejte jane interpretuar si nje prove sado e terthorte e marredhenieve jo vetem kulturore e tregtare, por edhe etnike, midis dy brigjeve te Mesdheut.

Bernal, i cili ne thelb e pranon kete version te lashte te marredhenieve midis Greqise se lashte dhe qyteterimeve mesdhetare semitike qe i kishin paraprire ne kohe, shkon edhe me tej. I nisur nga fakti se nje pjese e mire e leksikut te greqishtes se vjeter nuk gjen dot vend ne tabelat e rrenjeve indo-evropiane; por edhe nga prania ne trojet greke te lashta e nje numri te madh toponimesh te pashpjegueshme me ane te greqishtes vete a gjuheve te tjera indo-evropiane; si dhe nga pamundesia per te etimologjizuar ne menyre te kenaqshme emrat e perendive greke te lashtesise, ky autor parashtron hipotezen se te gjitha keto te panjohura ne parahistorine e grekeve do te mund te gjenin nje shpjegim te kenaqshem po te merreshin parasysh lidhjet etnike te paraardhesve te grekeve me popujt semitike te Mesdheut, dhe pikerisht me fenikasit, egjiptianet, e te tjere minore si hebrenjte.

Ne vellimin e trete te vepres se vet, qe ende nuk eshte botuar, Bernal ka premtuar te ndalet gjere e gjate ne shqyrtimin e hollesishem te elementit semitik ne greqishten e vjeter; por edhe ne dy vellimet nxjerre ne drite deri me sot, si dhe ne nje vellim te paparashikuar me pergjigje ndaj kritikave qe iu bene “Athines se zeze”, gjendet nje numer i madh etimologjish krejt revolucionare, te cilat sikur te ishin te mireqena do t’i kthenin vertet permbys studimet klasike.

Natyrisht, studiuesit e gjuhes dhe te kultures se Greqise se lashte nuk kane pritur te dilte ne skene Martin Bernal-i per t’u treguar ekzistencen e elementeve joindo-evropiane ne leksikun dhe toponomastiken greke, ose veshtiresite gati te pakapercyeshme te inkuadrimit te sakte te Olimpit grek brenda nje teogonie indo-evropiane te pranuar. Madje nje pjese e ketyre studiuesve i kane mbajtur keto elemente per pellazgjike; qe ketej edhe interesimi per pellazget e pellazgjishten, si dhe perpjekjet sporadike per te hulumtuar lidhjet parahistorike te shqipes me ate kulture te hipotezuar. Vete shqipja ka plot elemente te pasqaruara ne leksikun e vet, siç e deshmojne edhe studimet etimologjike me te fundit; dhe toponimia madhore ne trojet tona ne Ballkan mbetet etimologjikisht e mjegullt.

Per disa autore, pellazget ishin nje popull indo-evropian i afert me traket, frigasit e dako-mizet, qe u parapriu fiseve greke gjate zbritjes epike drejt Egjeut; per te tjere autore, pellazget s’ishin veçse nje emertim konvencional per te gjitha ato popullsi joindo-evropiane qe gjeten fiset indo-evropiane te grekeve (dhe te shqiptareve), kur u zhvendosen drejt trojeve ku do te jetonin gjate periudhes historike. Ne pergjithesi, kulturat dhe gjuhet paragreke ne Ballkan jane mbajtur si caku i pertejme i shkencave te tilla si gjuhesia historike dhe indo-evropianistika, sepse vetem me analiza te dhenash arkeologjike eshte pothuajse e pamundur te nxirren perfundime per te qene, ne lidhje me zanafillen kulturore te popullsive.

E reja e teorive te Bernal-it ka te beje pikerisht me permbysjen e vektorit gjeografik te kulturimit ne Evropen e lashtesise: pse sipas tyre vertet fiset indo-evropiane mund te kene zbritur nga veriu drejt jugut, por kulturimi ka levizur fillimisht ne drejtim te kundert; dhe pikerisht fale ndikimit masiv te kulturave egjiptiane dhe fenikase, te cilat benin ne ate kohe ligjin ne Mesdhe. Sipas Bernal-it, studiuesit e deritanishem te lashtesise e kane shperfillur mundesine e nje leximi te tille te fakteve te njohura, sepse kane qene nen ndikimin e paragjykimeve pak a shume raciale (dhe raciste), sipas te cilave Greqia e lashte eshte djepi i modernitetit, i konceptuar dhe i zhvilluar krejt ne pavaresi nga kulturat qe i paraprine.

Tani ka ardhur koha, thote Bernal, qe ky model “arian” i skajshem i shpjegimit te lashtesise greke te rishikohet me themel, per te integruar ne te elementet jashtezakonisht te fuqishme te ndikimit semitik ne gjenezen e qyteterimit evropian. Nje rishikim i tille, mendon autori, e ka vendin ne suazen e perpjekjes se perbotshme per ta çliruar shkencen dhe ne pergjithesi dijen nga monopoli i “burrave te races se bardhe”; pra brenda nje levizjeje te pergjithshme emancipimi te racave te tjera dhe te pakicave kulturore, seksuale dhe fetare.

Tezat, hipotezat dhe teorite e Bernal-it, ashtu siç jane parashtruar ne dy vellimet e “Black Athena” qe jane botuar deri me sot, jane pritur relativisht ftohte madje armiqesisht nga akademia, ose establishment-i i studimeve klasike ne Evrope dhe ne SHBA. Kjo nuk eshte per t’u habitur, po te kihet parasysh se orvatja e Bernal-it synon t’i jape nje goditje vdekjeprurese mu ne zemer ketij establishment-i; por edhe e sidomos ngaqe per nga metodat dhe kriteret e studimit, Bernal-i duket se le shume per te deshiruar. Teorite e tij per ndikimin e racizmit romantik evropian ne dijen indo-evropiane ngrihen mbi nje shfrytezim shume perzgjedhes te burimeve; njelloj te brishta tingellojne edhe hipotezat se fillesat egjiptiane dhe fenikase ne qyteterimin grek jane shperfillur qellimisht nga dijetaret anti-semite gjermane; dhe se tkurrja e studimeve egjiptiane ne Evropen e gjysmes se dyte te shekullit XIX ka te beje me vullnetin ideologjik per te provuar primatin indo-evropian ne kulturen perendimore.

Nga ana e tyre, gjuhetaret i kane kritikuar ashper etimologjite semite te fjaleve dhe toponimeve greke te lashta qe gjenden ne veprat e derisotme te Bernal-it; pse keto nuk ndjekin metodat e pranuara per etimologjite indo-evropiane, as parimet pergjithesisht pozitiviste te gjuhesise historike-krahasuese. Shume studiues dhe akademike te mirenjohur mendojne se teorite e Bernal-it nuk kane karakter shkencor, por mbeshteten ne nje interpretim shume manipulativ te fakteve dhe ne nje vizion me teper mitik sesa mirefilli shkencor te lashtesise mesdhetare.

Vete Bernal – studiues jashtezakonisht i kompletuar, i mprehte dhe erudit – e pranon se qellimisht i eshte larguar pozitivizmit te dijes “evropiane” dhe nevojes per t’iu permbajtur metodave te pranuara e te sprovuara te kerkimit e te analizes; sepse sipas tij keto metoda dhe pozitivizmi ne pergjithesi po luajne nje rol frenues e ne thelb reaksionar ne raport me perparimin e dijes; dhe se nderrimi i paradigmes qe ai propozon ka te beje jo vetem me interpretimin e historise se lashte te Mesdheut, por edhe me vete metodat te cilave do t’u besohet interpretimi ketej e tutje. Per Bernal-in, ky nderrim paradigme do t’i rrenoje sfratet tanime te rregjuara te shkences “se bardhe”, per te lene te shperthejne prurjet e kulturave “me ngjyre”; qe ketej edhe titulli i librit te tij, “Athena e zeze”, i cili i shkel syrin hipotezes se greket i huajten perendite e tyre prej egjiptianeve, dhe egjiptianet vete ne thelb paskeshin qene te races se zeze.

Me fjale te tjera, epoka e re qe kerkon te peruroje Bernal-i ne studimet historike e parahistorike, do te tregoje sesi shume arritje themelore ne kulture e qyteterim te races se bardhe, burojne ne te vertete nga ndihmesa e huazime te drejtperdrejta prej popujve me ngjyre, ne periudhen e ngjizjes se qyteterimit grek te lashte. Te keta popuj “te zinj” Bernal-i fut pas gjase edhe semitet e vet, sadoqe keta jane mbajtur per te bardhe deri edhe nga nje pjese e racisteve me te bindur te shekullit XIX; por ndoshta nuk ia vlen qe ta kokoleps me tej kete artikull me teharrjen e nje argumenti kesisoj.

Problemi me teorite e Bernal-it nuk ka te beje aq me kontroversialitetin e tyre, as me bazimin shkencor te pamjaftueshem ose thjesht jokorrekt; por me karakterin e tyre ideologjik dhe manipulativ. Jo rastesisht, “Athina e zeze” u pershendet e perqafua nxehtesisht nga shume perfaqesues te post-modernizmit ne studimet historike, kulturore dhe antropologjike; titullare militante te katedrave te shkencave humane ne universitete e kolegje zezakesh ne SHBA e ne te tjera qendra te “afirmimit” te kultures “se zeze” ne SHBA, Afrike e gjetiu; ku prej vitesh kishin gjetur strehe sharlatanet, demagoget, mashtruesit, te fantaksurit dhe shamanet manipulatore te frustracionit zezak anembane. Bernal-i u dha ketyre pikerisht çka u kishte munguar deri me sot: nje aparat teorik te plote e te kolauduar per te sulmuar dijen “perendimore”, ne emer te nje “çlirimi” te paperkufizueshem me holle; ose te nje rivendikimi ne thelb qesharak te primateve kulturore.

Keta profete te genjeshtert kane marre tani udhet, gjithnje te frymezuar qe ta zgjidhin çeshtjen raciale ne SHBA dhe gjetiu pikerisht duke i fryre zjarrit te mosmarreveshjeve midis racave, ose edhe “racave”. Jo me kot suksesi i “Athines se zeze” koincidon me epidemine e pabesueshme te korrektesise politike, qe ia ka thyer gjunjet kultit racional te se vertetes ne akademine amerikane; meqe tanime kjo e vertete mund te shtremberohet e te perlyhet ne emer te mbrojtjes se ndjeshmerise e te interesave te grupeve e te pakicave etnike, racore e kulturore; ne kuptimin qe “shkenca” do ta gjeje kuptimin e vet ne ate mase qe u sherben grupeve dhe komuniteteve per t’u afirmuar ne arenen e ballafaqimit publik.

Per albanologjine, pasojat e ketij nderrimi paradigmatik ne horizont nuk do te jene te menjehershme, as te krahasueshme me çka ndodhi pas perfundimit te Luftes se Ftohte; por nuk me duket se do pritur ndonje e mire nga diskreditimi a pergenjeshtrimi i hapet i studimeve indo-evropiane dhe damkosja e indo-evropianizmit si shkence “raciste”, sidomos ngaqe financimet ne fusha tradicionale e te lidhura me albanologjine do te vijne detyrimisht duke u pakesuar; dhe akademia, edhe nese do t’u mbijetoje sulmeve vdekjeprurese te Bernal-it, do te shpenzoje kohe, rezerva dhe energji te çmuara per te kundershtuar mistifikimet e tij dhe per te kontrolluar histerine e pasuesve dhe ithtareve te tij.

Perndryshe, edhe ne pellazget e djeshem, do te gdhihemi ndonje dite te bukur te dyndur nga arkeologe dhe fondacione te Athines se Zeze, qe te jene duke rremuar e qemtuar me pasion e dollare per relike egjiptiano-fenikase e statuja hijerenda nubianesh ne shkallaret e kamaret e amfiteatrove te Durresit e te Butrintit; ne hije te mermereve te hajthem te Apollonise e ne heshtjen e varrezave te mjegullta te ilireve te Selces. Ende teper e larget ajo dite, vertet; por nderkohe, dikush qe tani ndoshta ka zene te pergatitet e te specializohet per ta ndjelle.


                       Copyright©2000-2003 Trepca.net - Të gjitha të  drejtat e rezervuara.