|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

OPINIONE

Jet’ e trembur të mos vdesi

16 shkurt 2004 / TN

Miranda HAXHIA

(Reportazh nga ferri)

Si të ta them të shkretën vojtje që ndjej në zemër ças për ças, atë durim të padururar të zemërimeve pa gas. Nuk kisha ardhur ende në jetë, kur i  sollën me gjithë lecka në një vend pa paralele, pa meridiane, pa asnjë drejtim horizonti , duke i shkulur nga vendlindja për shkak të një krimi të pabërë, për shkak të një etheve të një lubie që funksiononte si një proces ingranazhesh për diskriminimin e shpërfytyrimin e njeriut; dhe po ta paradija fatin e popullit tim, do të pëlqeja të mos isha lindur për të mos parë e njohur ata të cilët edhe balt’e ndotur, edhe llom i ndyrë, i patnë përlotur me ngjyrë e mynxyrë.

Me damkën e të internuarit, të përbuzur e të lënë mënjanë, të heshtur e fisnikë deri në flijim, këta njerëz i mbijetuan kënetave, mushkonjave, punës së rëndë me shpresë se një ditë do të ktheheshin tek shtëpia të cilën ua morën lehtë ashtu siç iu morën jetët, ëndrrat. Shumë nga të internuarit u kthyen kur gjithçka u përmbys. Rigjetën pikëza dhe fragmente nga e kaluara, u përpoqën të ngjiznin rrënjët e këputura nga ku ishin nisur, duke u përpjekur të rifillonin edhe njëherë. Ndërsa, jeta vazhdon me frymëmarrje të çuditshme, ka ende njerëz që të ndodhur në udhëkryq, pa ditur ku të shkojnë, pa gjetur një strehë dhe një copë tokë për tu ushqyer, mbetën këtu, ku i ngulën, duke i ngjasuar pemës së Vitit të Ri që pasi gëzon ata që e prenë me dhimbjen që prej trungut dhe erës së pyllit e larguan duke i bërë të humbin rrënjët, vjen edhe duron jeshillëkun deri në kalbësirë, ca nga ca, pak nga pak.

Nuk dolën dot nga FERR-asi.

Të endesh në tokën tënde, në dheun tënd dhe të mos jesh i mirëpritur, do të thotë të ndjesh se je i huaj, do të thotë se je i privilegjuar për tu ngrohur në diell e fjetur në baltë. Jeta e tyre është aq shumë e përcaktuar, sa fillon me ankthin e bukës dhe përfundon me mbylljen e së njëjtës derë, ashtu si dikur, vetëm APELI para Kapterit nuk është më.

Janë shumë larg vitet kur duhej të kishin marrë rrugën e kthimit. I sollën me një makinë, por nuk u kanë mbetur gjymtyrë  për tu kthyer sërish, kur ndryshimet demokratike iu zgjeruan mushkritë. Veç të zvarriteshin, veç të përpëliteshin udhëve për të kërkuar rrënojat e një vendi që nuk ruajti asnjë shenjë identiteti për ekzistencën e tyre.

Nuk janë vetëm fshatrat e Lushnjes që kanë pellgje në të cilat u ngujuan familje të tëra, nga më fisniket dhe nga më të dëgjuarat deri tek më të panjohurat. Në gjithë Shqipërinë  u krijuan rezervate për të mbikqyrur jetët e paraditura, fatet e përçudnuara, rezervate që eksperimentonin jashtë çdo logjike mbi shpirtin, urinë, përbaltjen e të ashtuquajturve njerëz me njollë në biografi.

Pa dekolte të hapur mbi qeliza, a ëndërrim konteshash, me baltë nën këmbët e një jete, pa mbiemrin e famshëm Kareninë, pa kujtimet e shkëlqimet e salloneve mondane, pa garderobën e një Miledi, shqiptarja Ana është një shpresë që përpëlitet në jetën e pajetë të  Ferr-asit. Një jetë e shndrruar në hije, në harresë, në lotë. E pashë në dritën e zezë të ferrit, në kampin e krijuar veç për fisnikërinë e familjes së saj prej vitit 1962, pasi ka lënë pas krismat e humbura agimeve të pazbardhur të pushkatimit mbi ballin e jetës të së shoqit, ajo mori rrugën e gjatë drejt fshatit jetë-shkatërrimtar, shoqëruar nga silueta blu, jo të natës, por të varrit të gjallë, pa e ditur se Ferri nuk ishte më i keq sesa 42  vjetët duruar deri më tash. Barraka  me kallama e baltë, me sokëllima minjsh të dashuruar nëpër natë, ku gjumin prej dyzetë e dy vjetësh bën nën çatinë me katrama (katran-gjumë-ziu, jetën ma përpiu, s’më la frymë njeriu!), e shoqëron ende deri në rënkimin e fundit Ana Budon, gruan e përndjekur prej rinie, prej endrrash, të privuar nga dëshira për të jetuar si çdo femër, për të përballur baltën e fushës së fundit me punë burri, me krahë të fortë për bujqësi. Ndryshe fëmijët e saj do ishin të apeluar edhe pse ndjenin uri, edhe pse era dhe shiu u lagte mushkritë në kasollen e rënë që ditën e krijimit.

Ku ti gjejë e mjera eshtrat e të shoqit që s’i mori vesh kurrë ku ia hodhën nëpër natë, ku t’i gjejë e  vuajtura kockat për të mbajtur pafuqinë e rikthimit nga udha të cilën e bëri të detyruar në kampin e fundfushës së internimit, vend- kohë që e bëri të njohë APELIN çdo darkë dhe çdo mëngjes në sheshin para zyrës së  Kapterit, e identifikoi si familje të grupit A (jo grupit të gjakut, por grupit të thithjes së gjakut!), e bëri të harrojë se kishte dëshira dhe ëndrra të cilat ia morën fishkëllimat e plumbave kur nguleshin mbi rënkimet e bashkëshortit major të privuar, krisma që harruan se njeriu kishte qënë partizan, se njeriu që përcaktonte me vdekjen e tij fatin dhe koordinatat e familjes për në udhën e Ferrit, kishte luftuar deri në Jugosllavi, kishte shërbyer në fatkobndjellësen Ministri të Brendshme.

E degëdisën thellë, për t’i kujtuar që edhe këngët partizane nuk ishin të lejuara për të; për t’i kujtuar që kurrë një nuse larg Rezervatit nuk do ta gjente dot për të birin, për t’i kujtuar që ajo nuk ishte më prej mishi dhe kocke, por prej leckash dhe fyerjesh, prej kallamash e balte, prej humbetire dhe baltovine. Kjo e bukura Ana, edhe me vitet e saj të rënduara mbi thinja e mbi vuajtje do t’i kishte hije më shumë një poltroni ministrie, një salloni bukurie, një konkursi  thjeshtësie, por kjo e zeza Ana ndoshta do mbetet nën barrakën e vjetër sa vet vuajtja e saj dhe gjithë jetët nën ujë do të mallkojë për HARRESËN, për gjithë ata që u çorrën për veten e tyre e harruan udhëkryqin që i çoi thellë në ferr, për të gjithë ata që tashmë biletat i kanë prerë e udhën drejt Rinasit kanë marrë  për të festuar kryeqyteteve plot drita dhe gështenja të qëruara në kaushe, për të gjithë ata që kujtesën e vuajtjes, barit dhe paràsë ia kanë bësuar.

Aty, ku balta ka krijuar udhë që nuk dihet ku venë; ku kryqëzohet treni vetmitar dhe gomari i menduar nën shi; aty, ku shitet grurë dhe hime duke i kujtuar njerëzit se janë të dallueshëm nga kafshët; ku uji vjen kur gdhin kur t’i teket ndonjë dite të dielë; aty, ku udha për në shkollë është një orë në këmbë për fëmijët e ish- kampit të internimit, apo kampit të harrimit; aty ku votohet gjithmonë për të Djathtën dhe emri i Kryetarit të Komunës nuk dihet cili është; aty ku guximi është i një kohe që nuk ka çmim tjetër veç jetës: -  jeton ende Ana, gruaja e ardhur prej gruas, nëna që ndjen se po shuhet pa patur mundësi të bëjë rrugën e kthimit për nga vendi nga e kanë shkulur dyzetë e dy vjet më parë; 75-vjeçarja Ana që dëgjon mërmërimën e mbesës kur reciton Lasgushin e nuk harron të buzëqeshë ndonjë çast mes dhimbjes së madhe të varfërisë; aty ku sollën e prej nga u kthyen  bashkëvuajtësit: Merlikët, Dostët, Mudët, Staraveckët e Kurt Kola nga fshati ca më tej, aty ku është harruar familja prej shtatë frymësh ( qënie me shpirt janë edhe këta të mjerë!) në baltën e harresës; familjen që vërtitet rreth një pensioni qesharak dhe grurit a jonxhës të një copë toke; në fshatin ku kisha e vetme mbledh  të krishterë dhe myslimanë; ku shkollën fillore dhe një infiermeri me dhjetë çezma rrethuar e kanë veç prej Cafodit dhe askujt tjetër.

Hap deriçkën prej kallamash të oborrit mjeran të Barrakës 42-vjeçare me dyshimin se ashtu si shumë vizitorë pararendës po i përdornim si kavie të eksperimenteve të ashtuquajtura humanitare, dashamire, gënjeshtare, mashtruese, qesharake, tallëse, të bëra sa e sa herë duke filluar nga koha e fushatës (jo të grurit) e deri tek dita e sotme. Firma ime nuk ka vlerën  dhe hapësirën për tu dhuruar një shtëpi  aty, ku duhej të ishin, nga Tirana ku i hoqën zvarrë; nuk ka vlerë  që t’i bëjë të harrojnë uturimën e minjëve nëpër kallamat e murit brinjëdalë, të harrojnë baltën që i ngjeshi deri në pikën e fundit të gjakut në këtë fshat, të cilit dhe emrin ndonjë gjenì do t’ia ketë vënë, pasi nuk është as më shumë dhe as më pak, por vërtet një FERR.  

Mund të ndodhë që dikush të vazhdojë t’i thërresë emrin për APEL në ndonjë shesh ku ulërihet dhe ndihet rreziku i shembjes së karriges, mund të ndodhë që ta kërkojnë familjen e Anës për ta tundur si flamur të vuajtjes , ata që nuk vuajtën kurrë, por ajo nuk do ta dëgjojë dot, pasi është shumë larg për të dëgjuar. Edhe mund të kthejë era ndonjë në kaq heshtje e qetësi vajtimin e një gruaje që psherëtin me zë të saj, jet’ e trembur të mos vdesi. Nuk do jetë fjala: KËTU, e thënë tridhjetë vjetë me rradhë kur lindte dhe perëndonte dielli,  por do jetë britmë dëshpërimi: MOS NA HARRONI! E pafuqishme për më tej, s’më mbetet tjetër veç zë e çel një vrer në buzë, tash zë e ndrin një vaj në sy Dhe atëhere shoh si ngrihet që prej kaq  shkretimi si prej skëterre një gjëmë,  një vaj, të bren zemra me vrer pendimi e çel e ndritet e fillon të qajë.