|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Bukureshti promovon Kyçykun

16 shkurt 2004 / TN

Çerçiz LOLOÇI

Ditët e fundit, Bashkimi i Shkrimtarëve të Rumanisë organizoi në Bukuresht një veprimtari të posaçme kushtuar paraqitjes së vëllimit „Antologji e poezisë rumune” të akademikut Kopi Kyçyku, i cili, përveç shqipërimit, ka shkruar edhe pasthënien përkatëse.

Salla kryesore e Muzeut të Historisë së Letërsisë ishte mbushur plot e përplot me  shkrimtarë, kritikë, studiues e historianë të letërsisë, artistë, gazetarë dhe diplomatë. Të gjithë folësit, personalitete të njohura të letrave dhe të kulturës rumune, e vlerësuan lart Antologjinë, duke theksuar sërish se, për nga niveli, për nga shtrirja kohore dhe për nga numuri i poetëve të përfshirë në të, është unikale në llojin e vet.

Diskutimin kryesor e mbajti personaliteti poliedrik, poeti i shquar, përkthyesi,  diplomati dhe memorialisti Jon Brad, i cili, ndër të tjera, tha:

„Së pari, le të përgëzojmë nismën e Muzeut të Letërsisë Rumune, që mbledh pothuajse çdo ditë këtu shkrimtarë dhe lexues, kolegë dhe miq, të thirrur që të nderojnë sëbashku daljen e librave. Është një ritual i mirëpritur dhe shpirtërisht ndërtues, sidomos në këto kohëra përçarjesh dhe nganjëherë urrejtjeje e fyerjesh mes kolegësh. Mëkati qoftë në shpirtin e atyre që i nxitin këto dasi. Këtë herë na bashkon të gjithëve dalja e një libri të veçantë - një Antologji e gjerë e poezisë rumune, e përkthyer në gjuhën shqipe, e cila përfshin zhanrin e poezisë sonë popullore dhe krijues, nga Jenëkicë Vëkëresku e Andon Pann, deri tek poetët e brezit më të ri, me emrat e të cilëve ende nuk jemi familjarizuar sa duhet as ne, shkrimtarët. Merita e kolegut tonë të mrekullueshëm, shkrimtarit dhe dijetarit poliglot, Kopi Kyçykut, del edhe më qartë në pah kur vërejmë se në Antologjinë e tij janë përfshirë, në mënyrë të natyrshme, edhe poetët rumunë nga Basarabia, nga Banati sërb, nga Bukovina dhe nga vende të tjera të botës, ku i ka degdisur kjo histori kaq herë e padrejtë ndaj nesh, rumunëve, fakt që përmendet edhe në parathënien e gjerë të profesorit, kolegut dhe mikut tonë, Viktor Kraçiun.

Tridhjetë vjet të shkuara, kur ende nuk kisha lexuar asgjë nga proza e të famshmit Ismail Kadare, duke qënë ambasador në Athinë, takova atje kolegun tim, Lik Seitin, njeri i përzemërt, i heshtur, me buzëqeshje të përhershme në buzë, por që nuk dinte asnjë gjuhë të huaj, vetëm thosh më të rrallë ndonjë fjalë italisht, çka dëshmonte se pat qënë shkollar në kohën e pushtimit italian.

Meqënëse atëhere Shqipëria ishte vendi më i ngurtë dhe më i izoluar i Ballkanit, por me të cilën ne rumunët mbanim marrëdhënie të mira, njëlloj si   edhe me Kinën e madhe, gjithmonë gjenim në Athinë një formulë dhe një përkthyes për të komunikuar e për t’u marrë vesh.

I zura në gojë kalimthi këto kujtime sepse, ekzakt pas një çerek shekulli, do të takoja në Bukuresht një njeri që i flet dhe i shkruan pothuajse të gjitha gjuhët ballkanike, një historian të mirëinformuar, një gojtar të lindur dhe, mbi të gjitha, një zotërues të një lapsi sui generis e të mprehur mirë. Natyrisht është fjala për Kopi Kyçykun.

Përveç takimeve të drejtpërdrejta, e kam njohur edhe më mirë përmes revistës „Haemus”, e cila tani vonë festoi pesë vjet jetë. Kjo revistë e admirueshme mund t’u shërbejë fare mirë si model edhe vendeve dhe kulturave të tjera të përfaqësuara në Bukuresht.

Sidoqë në faqet e revistës „Haemus” sytë më vanë me vonesë, nuk m’u desh shumë kohë që të bindem se ajo përfaqëson në pejsazhin shpirtëror rumun jo vetëm një Shqipëri në miniaturë, por bash një zonë të tërë gjeografike dhe historike, të pagëzuar qysh në lashtësi me emrin e pangatërrueshëm Haemus. Nga leximi i përmbledhjeve dhe i faqeve të revistës (që përgatitet me të gjitha mirësitë nga një poliglot i përmasave të profesorit Kopi Kyçyku dhe nga i biri, Ardian-Christian Kuciuk, pseudonimi letrar i një shkrimtari me talent e origjinalitet të madh, si në shqip, ashtu edhe në rumanisht), e kuptova edhe më mirë se kjo revistë përmbush një mision të bekuar.

Dhe çfarë mund të ishte më fisnike, më bujare dhe më e mençur në këtë zonë me vende të vogla, por edhe me zemra të mëdha, se sa të ruhesh nga sprova të reja, nga luftra dhe gjakderdhje të reja, të paguara tepër shtrenjt nga të gjithë ne në një të kaluar më të largët apo më të afërt.

Dhe nuk besoj se them ndonjë të pavërtetë po të pohoj se miqtë tanë shqiptarë, trimat skipetari, kanë qënë dhe janë kombi më i pranishëm në të gjitha trevat e Ballkanit, të përndarë nga një fat i padrejtë e të mbledhur me vështirësi në një vend që është vetëm e vetëm i tyre, vend i denjë, i pavarur, i barabartë me të gjithë të tjerët.

Ne rumunët, kaq herë mikpritës të kombeve të tjerë, i njohim mirë, i kemi dashur gjithmonë këta fëmijë të maleve, mes të cilëve kanë jetuar e vazhdojnë të jetojnë edhe arumunët tanë, po ashtu udhëtarë në të gjithë monopatet e ndërlikuar të këtij rajoni.

Kemi të gjitha arsyet, sidomos tani që na grish në gji të saj krenarja dhe e begata Evropë, t’i vazhdojmë dhe t’i fuqizojmë lidhjet tona të hershme - të stërlashta historike, të jemi solidarë, t’ia njohim më mirë shoshoqit gëzimet e dertet, përparimet e vonesat, kujtimet e projektet. Tonat dhe të fqinjëve të tjerë.

Ndërkaq revista „Haemus” është një pishtar i gjallë në këtë rrugë, një shpresë dhe një premtim se e ardhmja e miqësisë sonë ndodhet nën kujdesin e disa njerëzish të frymëzuar e të fuqishëm.

Do të shtoja këtu se, jo shumë kohë para botimit të Antologjisë së Kopi Kyçykut, që po e festojmë sot, Ardiani, djali i talentuar i tij, na dhuroi përmbledhjen „Një alfabet i poezisë shqipe”, pra 101 autorë, me paraqitje, përkthim në rumanisht dhe aparat kritik, sipas të gjitha rregullave profesioniste që kërkon një punim i tillë. Kësisoj i kuptojmë edhe më mirë ngjashmëritë dhe horizontet që lidhin poezinë dhe poetët e Shqipërisë e të Rumanisë, me përvoja të aktualizuara, madje edhe në fushën e ndikimeve dhe të modave të huaja. 

Për ata që duan ta njohin edhe më mirë kolegun tonë të ri, Ardian-Christian Kuciuk, i këshilloj t’i futen leximit jo fort të lehtë, por jashtëzakonisht të rëndësishëm të „Trilogjisë” së tij, të përbërë nga vëllimet „Viti kur u shpik mjellma”, „E fshehta e ëmbël e marrëzisë” dhe „Një fis i lavdishëm e që jep shpirt”, një ngjizje tejet origjinale përfytyrimesh e modalitetesh epike, analitike, fantastike, domethënë një provim në prozën moderne i ka kaluar shkëlqyeshëm.

Me të njëjtin „çelës estetik” lexova tani së fundi në shtojcën letrare të gazetës „Ziua” (Dita) edhe novelën e tij „Amara”, shoqëruar me një intervistë inteligjente dhe formuese, në rrafsh letrar e human.

Me bindjen që djali mund t’i kalojë kurdoherë t’et, i cili ka kaluar nëpër një shkollë më të ashpër të jetës social - politike shqiptare, - gjë që u sjell vetëm dobi dhe krenari të dyve, - le të rikthehemi tek „Antologjia e poezisë rumune”. Edhe po ta njihja shqipen, gjuhë unikale dhe e vështirë, besoj se nuk do të kisha veçse fjalë lavdëruese për atë që ia ka dalë mbanë të përkthejë me ritmin e topikën e origjinalit edhe „Glosën” e Emineskut, apo të pavdekshmen „Odë në metër antik”. Po ashtu, rondelat e Maçedonskit, valëzimet, rrëshqitjet e thellësitë verbale argeziane, thjeshtësinë dhe atmosferën trallisëse të Bakovias. Nuk mund të mungonte, natyrisht, as Viktor Eftimiu, një shkipetar që u bë i famshëm në letrat rumune.

Si përfaqësues i brezit të parë lirik të viteve të thatë të proletkultizmit, ndjehem i gëzuar dhe borxhli që jam përfshirë në këtë Antologji. Por ndjej edhe keqardhje që, për hir të disa emrave të sapoardhur në skenën letrare, apo që kanë kaluar rastësisht nëpër të, kanë mbetur jashtë emrat e disa poetësh të njohur, me vepra domethënëse, si Aleksandru Andricoju, Aurel Rëu, Aurel Gurgianu dhe Viktor Felea nga Kluzhi, qytet ky që, njëlloj si në messhekullin XX, vazhdon të përftojë një poezi autentike dhe me energji të mëdha shpirtërore rumune. Jam i bindur se në një botim të dytë, - gjë e realizueshme me vështirësi në kohët tona, - këto mungesa do të ndreqen nga kolegu dhe miku ynë i shquar e i fisëm. Këtë vërejtje e bëj me zemërthyerje, sepse edhe unë mund të ndodhesha ndonjë ditë para vërejtjesh edhe më radikale për antologjinë „Poetë bashkëkohës grekë”, që sapo ka dalë, për të cilën kam djersitur 30 vjet dhe që ka pothuajse të njëjtin numur faqesh me veprën e përkthyer në mënyrë magjistrale nga Kopi Kyçyku.

Në shenjë admirimi dhe vlerësimi për punën e tij, po i dorëzoj njërin nga ekzemplarët e parë, nxjerrë në dritë nga një shtëpi botuese që mban emrin e kalit mitologjik Pegasus, aq i lakmuar nga të gjithë poetët!

Le të na i ndriçojë të gjithë neve, të të gjithë brezave, ditët dhe nganjëherë netët e pagjumë, gjenialiteti i poetëve rumunë, shqiptarë dhe grekë, - grekët kanë marrë dy Çmime Nobel me Seferis dhe Elitis, - të cilët po i njohim sot më mirë, falë përpjekjeve të përbashkëta, për të mirën e Poezisë dhe të Bukurisë së botës".

Kjo veprimtari gjeti pasqyrim të gjerë në median e shkruar dhe elektronike shtetërore e private rumune.