|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

OPINIONE

Koment

PËRTEJ RILINDJES

13 shkurt 2004 / TN

 

Ardian VEHBIU

 

Koncepti se sa me shume terhiqemi prapa ne kohe, aq me autentike e te mirefillta i gjejme tiparet kombetare «gjuhen, kulturen, ndoshta edhe racen» i ka rrenjet ne nje mendesi romantike qe, pa qene doemos e gabuar, mbetet gjithnje e njeanshme dhe ndonjehere dogmatike. Mirepo kaq dendur eshte perseritur ky koncept ne mitografine qe rrethon si nje re arezash historine e shqiptareve, sa tanime pakkush e ve ne diskutim dhe shumekush e merr per baze a per aksiome te patundur te arsyetimeve per shqiptaresine e shqiptarizmin ne rrjedhe te shekujve.

 

Natyrisht, per cdo ideologji kombetariste tradicionale adhurimi i se kaluares nuk vihet ndonjehere ne diskutim; dhe kjo vlen edhe per kombetarizmin shqiptar, qe u perpunua gjate periudhes se Rilindjes, edhe si doktrine edhe si mit.

 

Nuk ka prova te mjaftueshme qe para Rilindjes ekzistonte nder shqiptare ndonje kujtese historike e aq me pak ndonje vetedije kombetare si cilesisht e ndryshme nga ajo krahinorja; madje edhe kujtimi i Skenderbeut nder arbereshet e Italise eshte vene ne diskutim nga ndonje studiues. Arsyeja per kete harrese aspak te pafalshme doemos lidhet me padobine e nje kujtese kombetare per bashkesite shqipfolese, ne rrethanat e copetimit te arealit shqiptar ne njesi politike, administrative e fetare te vecuara e te kundervena.

 

E vetmja kujtese e riprodhueshme nder keto bashkesi mbetej gjuha shqipe; megjithe ndarjen e saj ne dialekte e te folme, dyndjen e huazimeve ne strukturat leksikore, mungesen e nje tradite shkrimore dhe te shkrimtareve ne kuptimin e plote te fjales si dhe rolin kulturor te kufizuar e rregullisht te kercenuar nga gjuhe te tjera.

 

Ishte pikerisht gjuha qe u sherbeu Rilindesve si platforme per programin e tyre te zgjimit te vetedijes kombetare, i cili u tregua veçanerisht i suksesshem dhe, tek e fundit, u kurorezua me krijimin formal te kombit shqiptar ne Ballkan, si bashkesi reale dhe shtetformuese. Levrimi i shqipes letrare gjate shekullit XIX beri te mundur perhapjen nder shqiptare te miteve historiko-romantike te Skenderbeut dhe te nje periudhe shoqerisht idilike qe i kish paraprire ardhjes se osmaneve ne Ballkan; vetedija kombetare u themelua keshtu mbi nje krenari kombetare, ne kuptimin qe kombi shqiptar perceptohej tanime si nje komb te cilit ia vlente t»i perkisje.

 

Megjithate, Rilindja gjithnje ishte nje levizje elitash e orientuar per nga e ardhmja; pse nxitja e krenarise kombetare dhe kulti i se kaluares mitiko-heroike te kombit kishin gjithnje per synim krijimin e formave te larta te organizimit te bashkesise shqiptare ne Ballkan e gjetiu, duke perfshire edhe e sidomos themelimin e shtetit shqiptar modern, sic ndodhi (fale edhe koniunkturave nderkombetare te favorshme) ne vitin 1912.

 

Ne kete pike, momenti romantik i ideologjise kombetare duhej te shnderrohej ne energji praktike dhe ne te vertete ne disa raste u shnderrua; por inercia e nje ideologjie e vecanerisht nje mitografie ngushelluese si ajo e Rilindjes u tregua me e forte se vullneti per te ndertuar nje shtet shqiptar te shendetshem e modern. Per pasoje, romantizmi kombetarist i De Rades, vellezerve Frasheri e Fishtes mbijetoi si nje force manipuluese gjithnje e me regresive, apologjetike dhe frenuese. Jo me kot deri edhe ideologet totalitare u dashuruan pas ketij koleksioni rrefenjash ne vitet 70-80, per te mos folur per lulezimin e mitofilise kombetariste ne periudhen e tranzicionit, kur ligjeratat kulturore i shpetuan nga kontrolli Akademise dhe u harlisen ne forma nga me surrealet.

 

Ndryshimet dramatike ne kulturen shqiptare keto 10-15 vjetet e fundit kane cuar nder te tjera edhe ne nje disociim te ligjeratave kulturore nga jeta e vendit; ne kuptimin qe mitografia e Rilindjes nuk po ka me lidhje me organizimin e shtetit dhe te shoqerise ne Shqiperi, as po mund t»i sherbeje si ndergjegje shoqerore a frymezim per veprim elitave politike dhe te biznesit qe kane marre ne dore fatet e vendit; madje edhe pretendimi i saj per te funksionuar si nje lloj psikoterapie per masat e zhgenjyera nga realiteti po shfuqizohet me shpejtesi marramendese per shkak te depertimit tanime te papermbajtshem te miteve te parase, pasurimit te shpejte, qejfit, mashtrimit, Perendimit nga njera ane, dhe riaktivizimit kapilar te feve tradicionale nga ana tjeter.

 

Mitofilia kombetariste rrezikon te katandiset keshtu ne nje fe te vonuar te elitave pa pushtet, mbeturinave te mbijetuara te shoqerise civile te viteve 80, ndriçimtareve senile qe u ka mbetur ora ne vitet 30, patrioteve flakehedhes te kafeneve dhe qendistareve te flamurit kombetar. Formula e mirenjohur e Vaso Pashes «Feja e shqyptarit...» na e verteton, sikur te ishte nevoja, se raporti i mitologjise kombetariste me fene si komponente e vetedijes sociale (dhe individuale) shtrihet pertej nje metafore te thjeshte propedeutike, sidomos ne rrethanat e kombit shqiptar, thelbi i te cilit tradicionalisht eshte perkufizuar duke i kapercyer dallesat fetare.

 

Ne te vertete, kombetarizmi kurdohere ka funksionuar si fe per nje pjese te shoqerise shqiptare qe ka refuzuar te identifikohet me perkatesine e vet fetare; dhe kjo edhe sot gjen shprehjen e vet ne ritualet intime e publike te nje pjese te popullates, te cilat nxiten e mbeshteten nga ligjeratat filo-rilindese te elitave. Aq me teper, ne rrethanat e perceptimit te klases udheheqese ne Shqiperi si te korruptuar, kozmopolite dhe amorale, kombetarizmi gjithnje eshte i gatshem te ofrohet si alternative e materializmit te pafre dhe si ideologji per te gjithe ata qe i kundervihen modernes, qofte edhe vetem ngaqe nuk kane mundur t»i hipin atij treni.

 

Mirepo vetedija e te qenit shqiptar eshte teper e rendesishme per t»ua besuar vetem atyre qe i kundervihen te sotmes, qofte nga e majta qofte nga e djathta e spektrit politik dhe ideologjik ne Shqiperi. Edhe pse nje pjese e elitave ne pushtet  po e perdorin karten kombetare ne menyre gjithnje e me te papergjegjshme sic perdornin dikur citatet e Enverit dhe vijen e masave, d.m.th. thjesht per t»i dhene nje bojatisje te pranueshme interesave te tyre private «Shqiperia si entitet ne syte e popullit te vet, te Evropes dhe te mbare botes mbetet e organizuar sipas nje parimi kombetarist».

 

Me fjale te tjera, eshte vete ky parim kombetarist qe do rithemeluar, per t»iu pershtatur koniunkturave te reja politike dhe kulturore dhe per te marre ate funksion qe ia kerkon koha: pikerisht rehabilitimin e Shqiperise ne kontinent. Natyrisht, kjo nuk mund te realizohet duke ia lakuar prejardhjen etnike nenes se Skenderbeut, as duke ia kerkuar rrenjet pellazgjike emrave te perendive e madje krejt qyteterimit grek antik.

 

Shqiptarizmi i sotem ka nevoje, para se gjithash, te kaloje pertej permases historike, duke u rithemeluar si program, jo si zbulese. Kjo do te thote edhe qe keshtjellat, legjendat, tirqet e fustanellat, heshtat ilire, mbishkrimet, varret e heronjve, lahutat, lashtesia e gjuhes dhe e races, Muji, epersia ndaj fqinjeve (se bashku me indinjaten perkatese per cdo padrejtesi shekullore reale ose te trilluar) u duhen lene romaneve per femije, muzeve, filmave vizatimore, doktoratave universitare dhe punishteve te kukllave; pse kombetarizmi do rikendellur si vizion i asaj Shqiperie qe duam, por qe ende nuk e kemi.

 

Nese nje vizion i tille kerkon sot perfytyrimin e integrimit evropian si shkolle e dialogut dhe e perbashkimit te interesave ekonomike e kulturore me popuj te tjere te afert e te larget, atehere edhe kombetarizmi shqiptar lipset doemos te nderroje forme, per te kaluar nga nje logjike perjashtuese e ballafaqimit dhe e mbijeteses ne nje logjike perfshirese te komunikimit dhe te bashkejeteses.