Interesi nacional i shqiptarëve në Maqedoni

OPINIONE

Analizë

10 shkurt 2004 / TN

Si në Kosovë, Kosovën Lindore dhe në Maqedoni akoma nuk kanë ndryshuar konditat apo natyra e ndryshimeve të parapara në favor të interesit nacional shqiptar. Kjo zhagitje do të zgjasë edhe një kohë bukur të gjatë, përderisa elitat politike shqiptare do ta kuptojnë rëndësinë dhe domethënien që ka sajimi dhe implementimi i strategjisë së përbashkët për realizimin dhe mbrojtjen e interesit nacional – kuptohet, brenda procedurave dhe proceseve politike demokratike

Shkruan: Dr. Nehat SADIKU

Kohëve të fundit shpesh dëgjojmë se jemi bërë pjesë e karrocës së moskujdesit të duhur ndaj “interesit nacional” të popullit shqiptar në Maqedoni. Të shumtë janë ata intelektualë shqiptarë që janë të dëshpëruar ndaj politikës së elitave shqiptare, ndërkohë që të paktë janë ekspertët e ndryshëm politik, ekonomik dhe financiarë që mund t'i gjesh në administratë apo në institucione. Më të mirët qysh moti janë larguar prej trojeve etnike shqiptare. Një shtet që ndaj elitës intelektuale sillet në mënyrë diskriminuese dhe shpartalluese, ai shtet nuk është shtet, por shpellë tmerri dhe lemerie shpirtërore.

“Interesi nacional” duhet të paraqes avancimin dhe afirmimin e proceseve të ndërtimit/ngritjes së nacionit, si dhe aftësinë e (ri)definimit të interesit të tij; pas kësaj duhet të vijojë momenti kur bëhet fjalë për ruajtjen e nacionit të afirmuar, për qeverisjen e tij efektive etj. Ndërtimi dhe mbrojtja e nacionit vlejnë si elemente kompatibile të çfarëdo interesi nacional. Te shqiptarët në Maqedoni dhe te kombi shqiptar në përgjithësi këto rrjedhin nga rezistenca kulturore gjatë 250 viteve të fundit, ndërkohë që kjo rezistencë pikën e saj kulminante të zhvillimit të vet e ka arritur në fillim të viteve 80-ta dhe, pastaj, pjesërisht bartet në vitet e 90-ta dhe tanimë sërish aktualizohet edhe më shumë, duke i përfshirë të gjitha pjesët etnike shqiptare sipas një logjike zik-zake tokviliane.

Kemi pasur disa raste të organizimit të referendumeve, aprovimit të kushtetutave dhe, së fundi, organizim të rezistimit me karakter çlirimtar dhe emancipues. Elitat politike shqiptare, si zakonisht, materialin e tyre shpirtëror në ndërtimin e nacionit e bartin prej historisë sonë kombëtare, kushtetutave, legjislacionit dhe prej marrëveshjeve ndërkombëtare. Teza ime është: se akoma nuk ka përfunduar procesi i formimit dhe ndërtimit të nacionit te shqiptarët në Ballkan.

Çka pas hapave fillestarë?

Pas “këtyre hapave fillestarë” interesi nacional pasurohet, rishtohet, por mund edhe të revidohet, duke iu përshtatur konditave të ndryshme etj. Te elementet kryesore të interesit nacional bëjnë pjesë edhe procedurat demokratike, me anë të të cilave mund të sajohen ndryshimet e parapara. Pas “hapave konkrete fillestare” – nëse është e lejueshme që interesin nacional ta personifikojmë – vjen deri te komplikimi i strukturës së vetë interesit nacional. Mund të flasim për përbërjen e tij, elementet themelore dhe ato të dorës së dytë etj. Është e domosdoshme që të vijë deri te definimi i funksionit apo përdorimit të interesit nacional.

Në esencë shikuar, mund të flasim për interesin nacional të një nacioni apo shteti vetëm për nga aspekti i jashtëm, në raport ndaj nacioneve të tjera. Interesi nacional i shqiptarëve duhet të funksionojë në krahasim me interesat nacionale të shteteve të tjera. Për interesin nacional shqiptar në marrëdhëniet ndërkombëtare duhet të kujdesen strukturat e autorizuara shtetërore që merren me politikën e jashtme. Interesi nacional formohet brenda një shteti përmes procedurave të duhura demokratike, të cilat në marrëdhëniet ndërkombëtare i përfaqësojnë institucionet e mirëfillta shtetërore dhe përfaqësuesit e tyre. Brenda një shteti, në politikën e brendshme, si zakonisht, nuk flasim për interesin nacional apo shtetëror, por për interesin e përgjithshëm, interesin publik, që parimisht formohet në mënyrë të njëjtë sikurse edhe interesi shtetëror.

Ku qëndron dallimi ndërmjet interesit shtetëror apo nacional, siç e prezantojmë në raport me shtetet tjera dhe interesit të përgjithshëm apo publik? Te të dyja këto raste bëhet fjalë për instruksionet (urdhrat), porositë, vlerat, politikën ... që i përkrah shumica e shtetasve. A mund të vijë deri në kundërshti ndërmjet këtyre relacioneve, të themi, për atë që e përkrahim për përdorimin “në shtëpi” dhe atë që e paraqesim apo prezantojmë jashtë shtetit? A vlejnë standardet e dyfishta si për politikën e brendshme dhe atë të jashtme?

Me plot të drejtë mund të them se – ekzistimi i koncensusit politik dhe shoqëror ndërmjet politikës së brendshme dhe asaj të jashtmes paraqet njëfarë vërtetimi të kredibilitetit shtetëror dhe kjo vlen si pjesë e pandashme apo gjenerike e interesit shtetëror. Mund të themi me plot të drejtë se interesi shtetëror (që e prezanton apo përfaqëson politika e jashtme) ka përparësi të dukshme para interesit publik, d.m.th. para politikës vendore, le të jetë ajo edhe aq shumë e rregulluar demokratikisht. Do t'i përmendi disa shembuj, si prej historisë sonë kombëtare, ashtu dhe prej historisë botërore, por edhe prej shembujve të tanishëm, aktualë.

Represioni i brendshëm

Për Shqipërinë dhe ish-RSFJ (edhe për shumë ish-shtete të tjera komuniste) qe e njohur se në marrëdhëniet ndërkombëtare deklaroheshin si shtete liridashëse dhe progresive, përderisa në marrëdhëniet e brendshme qenë tejet represive – represive ndaj shtetasve të vet. Këtë politikë diskriminuese, shkombëtarizuese vazhduan ta sajojnë dhe ta implementojnë me forma dhe mënyra tjera edhe regjimi i Millosheviqit dhe regjimi i Kiro Gligorovit. Disa prej shteteve të mëdha, siç janë SHBA, e kritikonin - duke pasur dhe praktikuar standardet më të larta demokratike në vend, ato udhëhoqën një politikë të jashtme jodemokratike.

Prej këtyre shembujve dhe shembujve të tjerë të ngjashëm, mund të konstatojmë se në botën moderne akoma ekzistojnë rastet e standardeve të dyfishta (do të ishte e logjikshme nëse do të thoshim se në rastet e këtilla shtetet dekredibilizohen dhe delegjitimizohen në marrëdhëniet politike ndërkombëtare) - diku duhet të ekzistojë ishulli i rrenave, ose në shtëpi, ose jashtë. Problemi është edhe më i komplikuar sesa ky që jepet (dhe duket) në shikim të parë. Le ta parashtroj tezën e parë, se dallimi ndërmjet interesit nacional dhe publik, ndërmjet politikës së jashtme dhe të brendshme... p.sh. mund ta sqarojmë si me interesat afatshkurtëra dhe ato afatgjate. Prej këtij konstatimi rrjedh edhe teza e dytë se shtetet në marrëdhëniet ndërkombëtare i përfaqësojnë interesat e tyre afatgjate. Nëse për këto çështje mund të mendojmë në këtë mënyrë, nuk është e njëjtë se a flasim për interesin publik ( të përgjithshëm, të shumicës apo të përbashkët...) apo për interesin shtetëror/nacional; dhe kjo shumë shpejt mund të ndodhë që në një shtet interesat afatshkurtëra t'i prezantojmë si ato afatgjate dhe e kundërta.

Si mund të ruhet prona shqiptare në BE nëse vlen qarkullimi i lirë i kapitalit, i mallrave dhe i njerëzve? Për shembull, populli shumicë me anë të mbivotimit në Parlament e sjell ligjin për kufizimin e disponimit të pronës shtetërore. A mund disponimin e lirë mbi pronën t’ia huazosh sektorit privat shqiptar? Kush mund të garantojë se pronën tuaj (për para të majme) nuk do t’ia shitni të huajve? Çfarë garancish kanë pronarët shqiptarë të cilët nuk do të sillen me kujdes me pronën e tyre në krahasim me të huajtë? A mundet mënjanuar mundësinë që pronarët vendas do të kishin qenë më pak të kujdeshëm ndaj të punësuarëve sesa të huajtë? A posedojnë mjaft mjete financiare shqiptarët në Maqedoni që të marrin pjesë në blerjen e bankave apo ndërmarrjeve me rëndësi? Kush janë ata blerës? A mund të vijë deri tek bartja e kapitalit të ri në Maqedoni, me anë të të cilit do të hapeshin vendet e reja të punës, do të rritej produktiviteti, duke garantuar rritjen sa më të madhe të shkallës së rritjes ekonomike?

Ndoshta elitave politike nuk u shkojnë kaq mirë punët sa mezi presin organizimin e konferencës ndërkombëtare donatore, mezi presin sasitë e reja të kapitalit dhe ardhjes së investitorëve të huaj? Dominon qëndrimi se ekonomia në Maqedoni akoma mban fshehur potencialet e saja për rizhvillim? Elitave politike nuk u mungojnë as fjalët se akoma ekziston hapësira për zhvillimin në fushën e turizmit, ekologjisë, shëndetësisë, kulturës, bankave dhe hazardimit? Ndoshta “interesi nacional i shqiptarëve të Maqedonisë” paraqet vetëm një frazë, me anë të së cilës disa prej “afaristëve politik” mundohen ta detyrojnë ta dëbojnë tërë konkurrencën dhe të mbeten “mbretër në labirintin e kotësisë”? Ndoshta dikush gjatë kohëve të fundit është munduar ta definojë apo ta revidojë interesin nacional të shqiptarëve të Maqedonisë? A mund ta definojnë “kush kujt i mëteket” apo vetëm “afaristët çlirimtarë” dhe ish-ushtarakë apo “afaristët politikë” apo, së bashku, për të mirën e të gjithëve?

Vlera e shtegtimit

Interesi nacional apo shtetëror në të kaluarën (pak a shumë gjatë periudhave të ndryshme autoritare) tregohet si një vlerë madhore, e çuditshme, e paprekshme dhe e padiskutueshme, vlerë e fundit dhe si e përfunduar në zhvillimin e saj gjeneriko-etimologjik. Duke qenë i karakterizuar si një nocion i realizuar, nuk mund të bëhej objekt studimi, por u shndërrua për shqiptarët në ish-Jugosllavi dhe Shqipëri si tabu temë dhe çështje e besimit apo “vlerë shtegtimi”. Ashtu që interesi nacional/shtetëror gjatë kohërave komuniste u definua me diktatin dhe diktaturën e Partisë dhe megalomaninë e të mëdhenjëve, duke u bazuar për nga njëra anë te konstruktet e shumta teorike dhe historike, dhe tek mekanizmat e shumtë me karakter represiv dhe ndërkombëtar (lokale, “internacionale”...).

Në demokraci, interesi nacional/shtetëror definohet në procesin e kompeticionit të porosive të ndryshme apo obcioneve politike, ku kanë përparësi porositë apo obcionet e përditshme dhe praktike në lidhje me prosperitetin, jetën e lumtur dhe sigurinë. Ndoshta kundërshtarët e blerjeve të disa ndërmarjeve vendase prej të huajve e vërtetuan tezën e tyre për procedurat demokratike të qeverive që quhen demokratike, por që në realitet nuk paraqesin gjë prej fjalës demokratike? Apo mjetet e fituara prej shitjes së "Telekomit" më së miri do të përdoreshin për ekzaminimin e bashkështetasve apo hapjes së vendeve të reja të punës dhe ikjes së procesit regresiv dhe dekadencial të militarizimit të shtetit dhe shoqërisë?

Nëse e perceptojmë argumentin se shqiptarët në Maqedoni deri në ditët e sotme (kuptohet, pas shpalljes zyrtare të njënashme të të gjitha veprimeve me karakter shtetformues nga elita politike maqedonase – pavarësisë, kushtetutës etj.etj) nuk kemi mundur zyrtarisht ta shpallim interesin tonë nacional, por jemi kënaqur me apologjinë dhe ideologjemin e “realizimit” të interesave tona pak a shumë brenda kontekstit jugosllav të “vëllazërim - bashkimit”, rolit prirës të partisë komuniste dhe në suazat e lëvizjes ndërkombëtare punëtore dhe me shtesat e vetëqeverisjes socialiste dhe mbetjes jashtë blloqeve “imperialiste”. Le të mundohemi ta përshkruajmë historinë politike të shqiptarëve para vitit 1991 në mënyrë objektive dhe të logjikshme, shumë rëndë do ta vërtetonim tezën, se shqiptarët në këto krijesa artificiale shtetërore kemi jetuar në pajtim me interesat tona apo në pajtim me vullnetin e shumicës së kombit shqiptar – për nga ana tjetër po ashtu është rëndë për ta vërtetuar, se nuk kemi jetuar në pajtim me mundësitë tona.

Sot dhe në të ardhmen

Shqiptarët në Shqipëri patën jetuar brenda regjimit komunist, i cili vendin e shndërroi në një istikam dhe shpellë të varfërisë, moszhvillimit ekonomik dhe shkatërrimit të elementeve të interesit nacional shqiptar. Te shqiptarët në ish-Jugosllavi ekzistonin mundësitë reale akoma të pashfrytëzuara, potencialet e ndrydhura, por para viteve të nëntëdhjeta ato nuk mund të vinin në shprehje. Nuk mund të afirmoheshin, sepse nuk ekzistonte askush që do të fillonte me procedurat për formimin e interesit nacional, ndërsa aktivitetet e këtilla qenë të rrezikshme, të ndaluara, sankcionuese, duke i marrë parasysh rrethanat objektive ndërkombëtare, të destinuara për të mos pasur sukses.

Deri në fillim të viteve nëntëdhjetë në Kosovë elita politike serbe e ndërtoi njërin prej kampeve të fundit të përqendrimit në Evropë, ndërsa në Maqedoni elita politike maqedonase vazhdoi me politikën diskriminuese dhe shkombëtarizuese deri në ditët e sotme. Si në Kosovë, Kosovën Lindore dhe në Maqedoni akoma nuk kanë ndryshuar konditat apo natyra e ndryshimeve të parapara në favor të interesit nacional shqiptar. Kjo zhagitje do të zgjasë edhe një kohë bukur të gjatë, përderisa elitat politike shqiptare do ta kuptojnë rëndësinë dhe domethënien që ka sajimi dhe implementimi i strategjisë së përbashkët për realizimin dhe mbrojtjen e interesit nacional – kuptohet, brenda procedurave dhe proceseve politike demokratike.