|  KULTURĖ  |  HISTORI  |   POLITIKĖ  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI 

 

OPINIONE

   

Koment

SI BEHET E DREJTA, E PADREJTE

 

 

10 shkurt 2004 / TN

Nga Dr. Artan FUGA

Ka nje dore te padukshme qe i con gjerat per dreq. Ky konstatim nuk ka te beje me ndonje zbulim konkret misterioz qe do te na shpjegonte krizen e fundit politike ne vend. Ne fakt, kemi te bejme thjesht me nje pikepamje teorike qe eshte perpunuar nga filozofi amerikan Xhon Rolls, i cili ben pjese tek ata autore te rendesishem te koheve tona qe kane mbrojtur tezen e domosdoshmerise se nderhyrjes se shtetit, te fuqise publike, ne jeten shoqerore dhe ekonomike. Xhon Rollsi dhe filozofe te tjere te kesaj tendence, si per shembull, filozofi gjerman Jurgen Habermas, jane quajtur ndryshe edhe filozofe te majte per shkakun se kane perpunuar bazat filozofike e politike te socialdemokracise moderne. Ideja e tyre baze eshte se ne shoqerite demokratike te tregut, faktori njeri duhet te kete nje rol shume aktiv per korrigjimin e devijimeve spontane, por sistematike, qe mund ta degjenerojne sistemin e te drejtave dhe lirive politike.

Xhon Rolls mendon se pa kete nderhyrje te vullnetshme te realizuar nga njeriu, sidomos nga shteti, shoqeria demokratike shkeputet nga parimet e saj baze dhe vetvetiu, si nje tren qe del nga shinat, e braktis gjithnje e me shume origjinen e vet demokratike duke u transformuar ne nje lloj oligarkie elitare. Pa nderhyrjen e ndergjegjshme te njeriut, pra te fuqise publike ose te gjithe shoqerise, po te lihet ne automatizmin e vet te verber, sipas Rolls, ka rrezik qe sistemi demokratik i mbeshtetur ne ekonomine e tregut, te degjeneroje krejtesisht brenda dy brezash. Ne kete kuptim, ai shprehet se duket sikur nje dore e padukshme i con gjerat per dreq. Ne menyre te figurshme, kjo shprehje do te thote se shoqeria demokratike e tregut, duke patur te gjitha epersite mbi format e meparshme te sundimit politik, perseri permban ne vetvete disa mekanizma automatike, te cilat po te mos drejtohen dhe korrigjohen ne menyre te vazhdueshme, kane tendencen per te prodhuar dukuri dhe marredhenie shoqerore, te cilat i largohen gjithnje e ne menyre me serioze frymezimeve te demokracise. Kjo do te thote se sa here qe shoqeria e humbet kontrollin mbi spontanitetin e sistemit ne te cilin mbeshtetet, aq here do te duket se nje dore e padukshme i con gjerat per keq.

Femijet s'trashegojne shanset e barabarta te prinderve

Xhon Rolls mendon se themeli me i thelle i nje sistemi politik demokratik eshte realizimi i shanseve te barabarta per te gjithe qytetaret. Kuptimi i lirive politike individuale behet i plote atehere kur shoqeria krijon kushte te barabarta, ose pak a shume, te barabarta per inisiativen e lire dhe veprimtarine ekonomike te qytetareve. Rolls konstaton ketu nje problem serioz qe nese nuk mbahet parasysh rrezikon te prishe parimet baze te demokracise, pra te hedhe ne ere idene e realizimit te shanseve te barabarta per te gjithe. Perpara se te shpjegoje idene e vet, Rollsi argumenton se lirite politike nuk do te kishin kuptm nese ato nuk do te zbatoheshin mbi individe qe kane pak a shume shanse te barabarta ne jete. Perndryshe, lirite politike te barabarta, ne kushtet e pabarazive te spikatura faktike, do te jepnin perseri qytetare te pabarabarte nga pikepamja politike. Lirite politike individuale, thelbesisht te barabarta per te gjithe qytetaret, do te prodhonin keshtu pabarazite me te medha politike.

Supozojme, shprehet Rolls, se kemi nje pike zero qe eshte casti fillestar kur jane vendosur marredheniet demokratike te mbeshtetura ekonomikisht tek ekonomia e tregut. Ne kete cast fillestar, te gjithe jane te entuziazmuar dhe plot shprese dhe ideale per te ardhmen. Duke e nisur nga nje pike fillestare zero, pa pasur shume dallime prej njeri-tjetrit, te gjithe individet duken se nisen nga nje vije startimi e barabarte. Te gjithe kane te njejtat shanse per te fituar apo per te humbur. Ketu eshte pika ideale e demokracise, sipas Rolls. Realizimi ideal i parimeve te demokracise konkretizohet, pra, pikerisht ne castin kur demokracia sapo eshte vendosur. Fiton vertet ai qe eshte me i zoti, qe i kupton me shpejt nevojat dhe mundesite e kohes, qe ka energji, agresivitet me te madh, qe ka shpirt qendrueshmerie, qe di te perballoje sfidat dhe rreziqet e kohes, qe eshte i zoti te dale ballaz rrezikut, qe perballon veshtiresite e aventures, qe duron, sakrifikon duke mos u dhene perpara asnje veshtiresie deri ne mberritjen e qellimit te vendosur.

Brenda nje brezi, thekson Rolls, midis individeve lindin dallime shoqerore dhe ekonomike shume te medha. Por askush midis ketyre individeve nuk mund te ankohet se perse te tjeret kane me shume mundesira ekonomike dhe shoqerore se sa vete ai. Ne fund te fundit, mbetja e tij pas nuk ka ardhur vecse per shkak te pazotesise se tij. Askush vec atij vete nuk e ka fajin dhe pergjegjesine per pabarazite shoqerore te krijuara. Ne fund te fundit, shoqeria ju kishte krijuar te gjitheve kushte te barabarta per te arritur suksesin e kerkuar. Te gjithe kishin shanse te barabarta ne jete.

Prinderit, qe perbejne brezin e pare te individeve qe filluan te jetojne ne nje shoqeri demokratike te mbeshtetur ne ekonomine e tregut, tani jane te moshuar dhe fillojne te dalin nga procesi i veprimtarive aktive jetesore, duke ja u lene stafeten femijeve te tyre. Ky kalim behet ne menyren me te natyrshme te mundshme. Prindi i le trashegim femijes se tij pronen dhe te mirat qe ka trasheguar. Duket se nuk ka gje me te drejte dhe te natyrshme se ky kalim. Nderkohe, ketu fillon shmangia e pare serioze e zbatimit te parimit te dhenies te shanseve te barabarta per te gjithe. Bijte e eterve te tyre tashme nuk e nisin veprimtarine e tyre duke u mbeshtetur ne nje vije nisjeje te barabarte per te gjithe. Ky fenomen behet edhe me i rende kur jane niperit qe e marrin stafeten e iniciatives se lire. Ne kete pike dora e padukshme godet rende. Shoqeria nuk i u siguron me te gjithe individeve shanse te barabarta jetese dhe pune. Ideja baze e demokracise qe kerkon te jetohet ne nje bote ku asnje individ te mos jete i privilegjuar ne krahasim me te tjeret rrezikon te goditet, thekson Xhon Rollsi, qysh ne castin kur disa e fillojne jeten e tyre nga pozita shume me te privilegjuara ne krahasim me te tjeret.

Femija e nje te pasuri qe supozohet se e ka vene me meriten e tij personale pasurine qe ka lene ne trashegim, enis veprimtarine e tij jetesore nga nje baze shume me e larte dhe e perparuar se femija e dikujt qe per paaftesine e tij, ne rradhe te pare, nuk ka mundur te dale mbi uje per te qene ne te njejtin nivel pasurie si te tjeret. Ketu, tek ndryshimi i brezave, dicka qe duket me se normale, fillon veprimi i asaj dores se padukshme, qe sic thote Rolls, i con gjerat per dreq dhe gjithnje e me keq.

Individet e suksesshem te brezit te dyte te tranzicionit nuk do te jene me njerezit me te zote, me te zgjuar, me te qendrueshem, por vetem ata qe kane pasur prinder te tille perpara njezete a tridhjete vjeteve. Nje individ shume i zgjuar, i vullnetshem, me plote cilesi te mira do te detyrohet te dorezohet perpara nje individi tjeter shume me pak i zoti se i pari, por qe fati e ka bere te trashegoje nga prindi te mira te jashtezakonshme materiale. Vete evoluimi i natyrshem i sendeve, zevendesimi i natyrshem i nje brezi njerezish nga tjetri, prodhon keshtu nje ves qe perkeqeson ne nje mase te konsiderueshme situaten fillestare te castit historik zero kur eshte vendosur demokracia dhe ekonomia e tregut. Nese shoqeria nuk do te nderhynte per te korrigjuar kete proces regresiv, atehere, shprehet Rolls, gjendja do te perkeqesohej gjithnje e me shume pasi te kalonin dy apo tre brezat e pare te njerezve qe kishin vendosur te jetonin ne kushtet demokratike te barazise se shanseve ne jete.

Nuk do te ishin me individet me te zote dhe me te afte qe do te dilnin ne krye te arritjeve shoqerore me te medha. Nje individ i mefshet, per te mos thene gjysme debil, por me trashegimi te spikatur, do te kishte shume me teper sukses ne jete se nje djale me talent te vecante, por pa mjete materiale ne dispozicion. Keshtu, mund te ndodhe qe shoqeria te vrase talentet e saj dhe te favorizoje individe qe nuk e meritojne personalisht suksesin qe kane arritur. Suksesi nuk i perket pra njeriut me te zot. Por, historia nuk perfundon me kaq. Veshtiresite kapin jo vetem vleresimin shoqeror mbi veprimtarine njerezore, por prekin edhe institucionet. Insititucioni me i prekur behet shkolla.

Sociologjia moderne ka vertetuar statistikisht dhe katerciperisht se ne shoqerite demokratike te tregut, megjithe demokratizimin e spikatur te arsimit, nxenesit dhe studentet me nota me te larta, ata qe konsiderohen se jane nxenesit me te mire dhe me te zote, ata qe marrin medalje dhe flete nderi, vijne nga familjet me nivel material dhe kulturor relativisht me te larte. Ndersa nxenesit e prapambetur, ata qe mesues cinike i quajne te keqinj, vijne si rregull nga familje te varfera dhe me probleme ekonomike dhe shoqerore. Kur statistikat vertetuan kete fakt sociologjik te pamohueshem, pedagogjia moderne hyri ne nje krize nga e cila veshtire se po del dot persa i perket sistemit te vleresimit te nxenesve dhe studenteve. Dilema eshte e madhe sepse ndersa thuhet se ne shkollen pragmatiste vleresohet me larte individi me i zot, ne fakt, notat me te mira nuk i jepen atij, por i akordohen nxenesit me trashegimi familjare me te pasur ekonomikisht dhe kulturalisht. Ne vend qe te vleresohen nxenesit, ne fakt, keshtu ju vihen nota prinderve te tyre. Meritokracia e famshme behet nje fjale krejt boshe sepse ne fakt nuk u njihen meritat individeve me te zote, por u rinjihen privilegjet prinderve me te pasur.

Dhe nuk duhet harruar, shprehet Xhon Rolls, se jetojme ne je shoqeri teknokratike ku promovimi i individeve ne jeten profesionale dhe shoqerore mbeshtetet ne vleresimin e diplomave shkollore dhe te arsimit te marre prej tyre. Ne vendet me kyce shoqeria nuk promovon pra me te zotet, perkundrazi keta pengohen, por vendos ata individe, merita e vetme e te cileve eshte te kene qene bij familjesh te zena ekonomikisht.

Dora e padukshme e ben te drejten te padrejte

Xhon Rolls mendon se perkeqesimi i gjendjes nuk prek vetem dinamiken shoqerore, por edhe thelbin e sistemit te ligjeve dhe te drejtesise qe zbaton shteti. Ne parim, kjo drejtesi duhet te zbatohet ne menyre te barabarte per te gjithe, sepse keshtu e kerkojne frymezimet demokratike. Mirepo, ne fakt, ndodh krejt e kunderta. Ligjet dhe drejtesia, duke ruajtur nje pamje te jashtme siperfaqesore, te barabarte per te gjithe, ne fakt, privilegjojne disa shtresa dhe perkeqesojne gjendjen ekonomike, kulturore dhe arsimore te shtresave me te gjera te popullsise. Ne kete menyre, e drejta ka rrezik te shnderohet dhe te behet e padrejte.

Rolls merret gjate me kete ceshtje ne vepren e tij "Teoria e se drejtes". Sipas tij, ceshtja duhet pare ne dy nivele. Ne nivelin e pare, duhet pranuar se ne shoqerite demokratike te tregut drejtesia zbatohet pak a shume njelloj per te gjithe qytetaret. Ne kete rrafsh, sistemi i ligjeve duket se realizon drejtesine e vertete. Kjo duket disi me qarte atehere kur keto ligje ndeshkojne lloj-lloj mashtruesish, vjedhesish, dhunuesish, vrasesish, qe nuk meritojne te enden te lire ne shoqeri duke shkaterruar jeten e familjeve dhe te individeve te panumert. Zbatimi i ligjeve dhe i drejtesise ne keto raste eshte me se i domosdoshem dhe realizon nje gjendje ku te gjithe qytetaret ndjehen njelloj te barabarte midis tyre.

Analiza e Rolls shkon me tej duke na zbuluar horizonte te reja te filozofise politike bashkekohore. Sipas Rolls, niveli i dyte i zbatimit te drejtesise dhe i ligjeve ka te beje me faktin se ligjet riprodhojne nje gjendje institucionale te percaktuar me se miri, E drejta kerkon qe te respektohen ligjet. Mirepo, keto ligje, jo pak here, sanksionojne nje gjendje shoqerore qe eshte e padrejte kur krahasohet me parimet themelore te demokracise. Xhon Rolls mendon se ne kete menyre permbajtja e nje sere ligjesh rrezikon te behet formale dhe te shtremberoje natyren e vertete te marredhenieve shoqerore.

Ligja mund te sanksionoje se te gjithe qytetaret kane te drejte te ushtrojne lirshem te gjitha profesionet e mundshme dhe te zene edhe vende pune te te gjithe niveleve ne administraten shteterore. Te gjithe mund ta pranojne si formalisht te drejte kete ligj. Por analiza sociologjike ka vertetuar se kjo e drejte rrezikon te mbetet nje slogan i thate, pa permbajtje sepse faktet e mbledhura nga vendet me demokraci te zhvilluar, vazhdon Rolls, por edhe filozofe te tjere te majte si Burdie dhe Habermas, tregojne se klasa e re e qeveritareve del si rregull, statistikisht, nga ata qe qeverisin apo nga shtresat e larta dhe gjysem te larta te shoqerise. Ne kete menyre, ne vend qe te kemi nje sistem te drejtash politike te barabarta per te gjithe, kemi te bejme me teper me nje sistem te tere riprodhimi shtresor. Qeveritaret dalin nga ata qe tashme qeverisin dhe te qeverisurit mbetem kurdohere te qeverisur. Ne fazen e pare, ndonje individ i calltisur ngaradhet e popullit mund te zinte ndonje qoshe te humbur ne administraten shteterore, kurse me pas kjo do rrezikonte te behej nje ngjarje gjithnje e me e rralle. Dora e padukshme do t'i conte gjerat gjithnje e me keq.

Ligja mund te sanksionoje nje mije here se te gjithe kane te drejten e prones dhe mund ta ushtrojne kete te drejte fare lirisht. Ne fazen e pare te tranzicionit demokratik, ne te vertete, nje pjese e madhe e popullsise ka idene se lirisht mund te behet me prone. Por me pas, e drejta e prones mbetet nje slogan, sepse pronaret e riprodhojne klasen e tyre, ndersa ata qe nuk kane prone veshtire se mund te behen me ndonje te tille. Aq me teper, me perqendrimin e kapitaleve dhe me sundimin e tregut nga ana e pronareve gjithnje e me te medhenj, pronaret e vegjel, tregetare, zanatcinj, etj., e humbasin edhe ate pak prone te vogel qe kane patur, duke falimentuar. Sa me larg te shkoje procesi i vendosjes se marredhenieve te lira te tregut, aq me shume kapitale duhen per te zhvilluar nje veprimtari te lire ekonomike. Kjo do te thote se gjithnje e me pak individe kane mundesi te merren me biznes. Dora e padukshme i ka cuar gjerat per dreq.

Ligja do te thoshte se te gjithe kane te drejten e barabarte te informimit dhe komunikimit. Ne fazen e pare te vendosjes se ekonomise se tregut, nje fletushke me kater faqe do te mjaftonte per te hyre ne tregun e shtypit dhe per te gjetur nje lexues. Ne kete faze te pare, komunikimi i ideve ne shoqeri behet me shume me ane te mbledhjeve, mitingjeve, thashethemeve. Te gjithe duken se jane te barabarte persa i perket se drejtes se tyre per te komunikuar. Por dora e padukshme edhe ketu i ka cuar gjerat per dreq. Me pas, per te komunikuar mesazhe ne shoqeri ka nevoje te zoterosh kapitale te medha, sepse duhen mbajtur gazeta te fuqishme, te shperndara ne te gjithe territorin e vendit dhe stacione radiotelevizive me teknologji moderne. Media, edhe duke qene krejtesisht e lire dhe pa asnje shtrengim nga ana e shtetit, bie keshtu vetevetiu ne doren e nje shtrese fare te holle njerezish te kamur, ndersa e drejta e barabarte e komunikimit mbetet nje fjale boshe per individet e thjeshte. Keta te fundit mund te ndihen te lumtur vetem atehere kur ndonje gazetar i vrullshem i ndonje stacioni televiziv iu zgjat me perbuzje dhe rrembimthi mikrofonin, pa i pare fare ne sy, per te dhene ndonje opinion fluturak te mbetur anonim, rreth ndonje pyetjeje kurth ose ndofta edhe krejt idiote, kuptimin e thelle te se ciles mund ta dije vetem konceptuesi i emisionit. Te gjithe kane te drejten te komunikojne, por ne fakt disa japin mesazhe ne opinionin publik, kurse pjesa tjeter eshte e shtrenguar vetem te konsumoje permbajtjen e tyre, biles me pagese. Dora e padukshme nuk rresht se levizuri.

E drejta, e sanksionuar keshtu nga ligjet ne fuqi, do te rrezikonte te behej formale, pra e pazbatueshme, duke u bere e padrejte. E drejta ligjore, e kuptuar dhe e zbatuar ne menyre te kulluar dhe puritane, realisht do te rrezikonte te prodhonte realitete qe do te ishin ne kundershtim me frymen e saj, pra do te prodhonte padrejtesi. Rolls shpjegon se tanime gjendja behet absurde. Njerezit qe perfitojne nga situata e re e krijuar mundohen te qetesojne shpirtin e tyre duke thene se ata jane te drejte dhe veprojne gjithmone me drejtesi, perderisa, si qytetare te ndershem, nuk bejne tjeter vecse respektojne me perpikmeri ligjet ne fuqi. Por ne fakt, pikerisht zbatimi formalist i drejt`sise, ne kushtet kur shoqeria nuk mban parasysh veprimin e dores se padukshme qe i con gjerat per dreq, behet burimi i padrejtesive shoqerore. Pabarazite behen gjithnje e me te medha, te drejtat dhe lirite individuale behen gjithnje e me shume si ajo levozhga e arres gunge qe brenda eshte bosh, gjendja politike e masave te gjera popullore nuk njeh me ndonje permiresim ne krahasim me fillimet e demokracise dhe kjo shpjegon gjeresisht se perse entuziazmi politik i fillimit eshte zevendesuar shpesh nga stresi per te perballuar situaten e papritur dhe te padeshirueshme.

E drejta korrigjuese qe i kthen pabarazite ne dallime

Le ta qetesojme lexuesin duke i thene se Xhon Rolls nuk eshte aspak nje filozof marksist. Si produkt i kultures se kombit te tij, Rollsi, sado i majte qe te shprehet, perseri, mbi te gjitha, vlereson lirite politike individuale qe jane, sipas tij, e mira siperore. Nese njerezit do te viheshin ndonje here perpara dilemes qe do t'u kerkonte te zgjidhnin midis lirive individuale dhe barazise ekonomike, ata kurre, thote Rolls, nuk do te duhej te sakrifikonin lirine politike per hir te barazise ekonomike. Ai qe humb lirine, me pas, i humbet te gjitha te mirat e tjera materiale. Po sipas ketij filozofi, barazia matematike ne te ardhura dhe ne pasuri midis qytetareve do te ishte shenja me e qarte e totalitarizmit dhe e padrejtesise. Ne cdo rast, thekson ai, ato pabarazi qe ndihmojne per te permiresuar jeten e me te varferve, duhen pranuar si te domosdoshme dhe nuk duhen cenuar. Sigurisht, nje barazi qe e rrit nivelin e varferise nuk ka se cfare i duhet shtresave te gjera te popullsise. Cilado gje qe nxit specialistet, inxhinjeret, sipermarresit, teknokratet, etj., per te punuar me mire, per ta organizuar me mire prodhimin, per te rritur mireqenien e te gjithe shoqerise duhet perkrahur.

Megjithate, Xhon Rolls mendon se veprimi i dores se padukshme duhet ndalur. E drejta formale, thote ai, po te veproje ne menyre disi te verber dhe te paorientuar ne menyre te vullnetshme prej njeriut, prodhon padrejtesi te ndryshme, prandaj na duhet nje tjeter koncept per te drejten ne kushtet e sistemit politik demokratik. Kjo lloj tjeter e drejte, sipas tij, do te quhet e drejte korrigjuese. Ne kuadrin e veprimit te kesaj te drejte, shteti duhet te nderhyje ne shoqeri duke harmonizuar veprimin e faktoreve spontane te ekonomise konkurrenciale te tregut me nderhyrjen e ndergjegjshme dhe qellimore te shoqerise, me qellim qe vlerat e demokracise te mbeten te paprekura.

Shoqeria kujdeset qe gjendja shoqerore dhe ekonomike e shtresave te gjera te popullsise te mos behet pengese absolute duke shkaktuar qe individe te panumert te dale prej saj te mos kene asnje shprese dhe mundesi per te ngjitur shkallet e hierarkise shoqerore. Asnje post administrativ nuk duhet te mbetet realisht prone e nje klase te privilegjuar. Per arsimin e larte publik mund te zbatohen sigurisht tarifa qe kane te bejne me te drejten e regjistrimit, por nese nxenesit apo studentet e prejardhur nga shtresat e zena ekonomikisht duhet te paguajne keto tarifa per te hyre ne Universitet, studentet e ardhur nga periferia e shoqerise duhet te mbeshteten fuqimisht dhe masivisht nga shteti per te perballur shpenzimet e arsimimit te tyre.

Shteti atyre nuk ju merr, por ju jep. Atyre iu duhen paguar tarifat e hyrjes ne shkollen e larte. Rezultati mesatar ne konkursin hyres per ne Univesitet, i arritur nga nje nxenes qe vjen nga malesite e prapambetura te vendit, duhet te kete vlere reale me te madhe se i njejti rezultat i arritur nga nje nxenes i kryeqytetit. Ndersa nje njeri me te ardhura normale duhet ta paguaje avokatin e tij, dikush tjeter qe ndodhet larg ketyre mundesive, duhet te kete te drejten qe shteti te vere ne dispozicion te tij ndihmese juridike te kualifikuar falas. Ness shteti merr taksa nga njerezit me te ardhura normale, ne te kundert, ai jep perkrahje financiare qe individet dhe familjet e varfera te paguajne qerate e shtepive dhe te jetojne ne shtepi me qera sa me te ulta.

Keta jane disa nga shembujt qe mund te konkretizojne ate qe Rolls e quan drejtesi korrigjuese, e cila ben qe nje pjese e te ardhurave te krjijuara nga shoqeria te shkoje drejt shtresave te gjera te popullesise per te sigurruar barazine e shanseve, kushtin baze themelor te demokracise, te cilin, dora e padukshme e ekonomise liberale te tregut, thote Rolls, ka tendence ta zhbeje dhe ta zhduke. Ne kete menyre, pabarazite fillestare te shnderuara spontanisht ne padrejtesi shoqerore, marrin nje forme te re dhe te pranueshme duke u transformuar ne dallime shoqerore te arsyeshme dhe te mirepranuara nga te gjithe.


                    Copyright©2000-2003 Trepca.net - Tė gjitha tė  drejtat e rezervuara.

  

>