|  KULTURĖ  |  HISTORI  |   POLITIKĖ  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI 

 

OPINIONE

   
 

Koment

 
 

TURIZMI BREGDETAR DHE INTEGRIMI EUROPIAN

 
 

 

5 shkurt 2004 / TN

Per turizmin veror duhet menduar qysh ne dimer, pra gjate gjithe vitit, duke i paraprire sezonit perkates me idene se kemi te bejme me nje sektor qe mund te gjalleroje fort jeten e ekonomise sone kombetare dhe per te cilin duhen parapergatitje te gjata.

Nga Dr. Artan FUGA

Eshte e njohur nga te gjithe bukuria e bregdetit te Shqiperise, lagur nga dy detet mesdhetare me nam, Adriatikut dhe Jonit. Duke u ndalur vetem ne plazhet e Durresit, mund te thuhet pa ndroje se per nga cilesia e reres, temperaturat e ujit, natyra e klimes, peisazhi harmonik dhe i bute kodrinor, thellesia graduale te detit etj., ato mund te krahasohen me plazhet me te mira europiane.

Te gjitha keto mund te pohohen pa asnje skepticizem, ndonese pesha shoqerore e ketyre plazheve duket se humbet disi per aresye te tjera qe kane te bejne me fort me menyren e administrimit dhe te politikave qe ndiqen per mirembajtjen dhe zhvillimin e tyre. Nuk ka se si te shpjegohet ndryshe fakti qe ndonese dikur plazhi i Durresit quhej ?plazhi i Tiranes?, per nga shkalla e frekuentimit te tij nga rinia tiranase, sot keto shtresa te popullsise nuk terhiqen shume prej tij. Ne fakt, nje linje hekurudhore e rinovuar dhe nje tren i shpejte qe nuk do t'i duhej me shume se njezete minuta per te pershkuar distancen Tirane-Durres, i mirembajtur, mund t'a rilidhte mbi baza te reja, masive, popullsine tiranase me bregdetin adriatikas. Nuk ka se si te shpjegohet ndryshe fakti qe turistet europiano-perendimore, ndonese ne menyre shume te brishte dhe te paorganizuar, e shumta vijne deri ne brigjet e Jonit, pa guxuar te zbresin ne plazhet e magjishme te Adriatikut. Nuk ka se si te shpjegohet ndryshe fakti qe vetem nje monitorim i thjeshte i mediave televizive para dhe gjate sezonit te veres do te nxirrte ne pah nje zhballancim te theksuar midis publicitetit ne te mire te plazheve te Jugut dhe reklames thuajse te munguar per plazhet e Adriatikut, kesaj pasurie te madhe kombetare.

Zyrtare te ndryshem te larte qe drejtojne sektoret per te cilet po flasim, ne valen e betejave politike te koheve te fundit brenda gjirit te shumices parlamentare, nuk munguan te deklarojne ne shtyp se per disa vite me rradhe politikat e ndertimit te fshatrave turistike jane zevendesuar nga ndertimet e vilave me status administrativ te dyshimte, duke perfituar nga pozita zyrtare e pronareve te tyre apo e lidhjeve te ketyre te fundit me fije te ndryshme me pushtetin. Mirepo, ky lloj deklarimi, ndonese i adresuar vetem ne menyre te koduar ndaj rivaleve politike, nuk u pasua me ndonje analize me te hollesishme publike. Renia e tensionit politik e bllokoi mundesine qe publiku te njihej me gjere me politiken e administrimit te pasurive tona bregdetare.

Sado te mbuluara me nje vello keqperdorimi, ato mbesin te tilla: pasuri te medha kombetare, te cilat mund te perb`jne nje faktor te rendesishem pershpejtimi te integrimit europian te vendit. Ne hapjen e madhe ekonomike boterore dhe europiane qe ne jemi te detyruar te perballojme si komb dhe individualisht, do te duhet te marrim nga bota e jashtme po aq sa edhe do te duhet t'i japim asaj. Dhe ne kete pike, pasurite tona bregdetare nuk jane thjesht pasuri natyrore. Ato mund te shendrohen ne avantazhe ekonomike te jashtezakonshme ne te mire te zhvillimit ekonomik dhe shoqeror te vendit.

Kuptimi turistik i pasurive tona bregdetare nuk eshte thjesht pranimi i faktit qe ne mund t'u ofrojme turisteve elementet tane natyrore, detin, reren, diellin. Vetem me kete perfytyrim te thjeshtezuar ?klimaterik? nuk mund te shkojme larg. Ideja eshte qe, larg nje perfytyrimi determinist gjeografiko-klimaterik, pasurite tona bregdetare te shendrohen ne shtysa te fuqishme te dinamikave shoqerore per krahinat perkatese dhe per mbare ekonomine kombetare.

Demografia mbareshqiptare e plazheve gjate sezonit te veres

Sidomos pas perfundimit te krizes kosovare, eshte vene re nje fakt shume pozitiv qe i kalon permasat e nje dukurie turistike. Me mijra e dhjetra mijra shqiptare qe jetojne jashte kufijve te Shqiperise vijne per te kaluar pushimet e tyre kryesisht ne plazhet e Durresit. Vec statusit te ri te Kosoves, ketu ndikon edhe fakti se midis vendit tone, Maqedonise dhe Malit te Zi jane rritur shkembimet tregetare, njerezore, ekonomike dhe qarkullimi i njerezve po behet pergjithesisht ne menyre normale. Fryma e perbotizimit ekonomik, nje situate gjeopolitike paksa me e stabilizuar ne Ballkan, ekuilibrat e reja etnike ne vendet e Ballkanit, etj. kane bere qe masa te medha popullsie shqiptare kudo qe jeton neper Ballkan, te zbresin ne brigjet e Adriatikut per t'u kenaqur me detin, klimen, reren, diellin e kesaj zone mikepritese.

Eshte tashme e konfirmuar. Hapja paqesore e kufijve, politikat e integrimit europian, fryma e paqes dhe e bashkepunimit te perbotshem ekonomik, dinamikat regjionaliste qe kane perparesi ne politikat e Brukselit, etj., - si karakteristika te pakthyeshme te koheve moderne - perkojne plotesisht me nje komunikim kulturor, ekonomik, shpirteror me intensiv midis qytetareve te Shqiperise dhe popujve te tjere te Ballkanit apo te Europes. Nder te tjera, brenda ketij kuadri, ato bejne te mundur edhe nje kontakt me masiv, nje gershetim shpirteror, nje bashkepunim ekonomik me te qendrueshem dhe te spikatur midis shqiptareve kudo ku ata jetojne.

Prania e shqiptareve qe vijne nga te gjitha zonat e Ballkanit apo vendet e Europes ne plazhet e Durresit duket qarte se eshte e mirepritur nga popullsia vendase, e njohur tradicionalisht per frymen e vet mikpritese dhe per sensin e biznesit. Ajo tradicionalisht ka qene e hapur ndaj botes dhe, duke jetuar ne brigjet e nje deti mesdhetar, nuk ka manifestuar kurre ndonje shenje ngushtesie perpara vizitoreve. Ne nje kendveshtrim te hapur, pasurite bregdetare jane te pashtershme dhe mund t'ju sherbejne te gjitheve. Ndofta, ato jane nga te paret faktore ekonomike qe kane njohur proceset perbotizuese.

Nje vezhgim i kujdesshem disavjecar mund te konstatoje se turistet shqiptare te ardhur nga krahinat e tjera te Ballkanit, - dhe qe perbejne pjesen dermuese te turisteve te ardhur nga jashte kufijve te Shqiperise ne bregdetin Adriatik, - duket se ndihen gjithmone e me mir- ne bregdetin durresak dhe i kane dhene atij gjate veres nje pamje kulturore me te pasur dhe fort interesante.

Qe ne oret e para te dites, sapo gdhihet, pershembull qe ne ora kater a pese te mengjezit, bregu i detit eshte i mbushur me njerez qe shetisin. Duket qarte se nuk jane qytetare ?gjumashe?, por individe qe zakonisht ngrihen heret ne mengjez per t'iu dale zot detyrimeve te tyre rurale. Vijne me nga Lindja, andej nga dielli lind me shpejt.

Fakti qe vijne me shumice nga zona disi me malore shfaqet bukur kur nje pjese e tyre preferojne te ulen ne pirgjet me gure, ne fakt te mbetur aty nga ndertimet e koheve te fundit, prane pistave kryesore te plazhit dhe kundrojne qetesisht detin. Sidomos tek nje pjese e femijeve te tyre, qe kurre nuk e kishin pare detin me pare, habia ishte fillimisht teper e madhe, e dritheshme, para kesaj mase te kalter gjigande. Pas kater a pese vjetesh kjo habi eshte zevendesuar me nje shikim miqesor qe i hidhet nje te njohuri (detit) me te cilin takohen tashme rregullisht nje here ne vit.

Nje femije i vogel me pyeste parvjet se cfare ishte ajo qenia e gjalle qe kisha kapur me grep duke peshkuar heret ne mengjez me kembet e futura deri ne gjunje ne det. Me nje delikatese prekese me kerkoi nese mund t'ja falja atij.

Ne lokalet e plazheve, shpeshhere deri ne oret e para te mengjesit dhe me volume zeri ndoshta disi eksesive, perzihet muzika perendimore, tingujt e nje muzike te forte rroku, intonacionet e fjaleve te rrepit, me kenget patriotike dhe himnin e flamurit qe ne menyre sintetike permbyll gjithcka. Ne keto ambjente veshtire se dallon dot se ku je. Vajza elegante qe kane lyer floket ne te verdhe. Djem te fuqishem qe veshin bluza te holla gjithefarengjyreshe, te mbuluara nga stampimet standarte te shoqerise se konsumit. Lakuriqesia eshte ne nivelin qe e kerkon plazhi. Asnje shenje mbulimi eksesiv per te cilin na akuzojne here me te drejte e here pa te drejte.

Perzjerja e stileve te kultures kombetare behet ne permasa qe i shkojne per shtat skenes bregdetare ku mplekset qielli, toka, deti dhe dielli. Duke u shkembyer me pushuesit e shumte gjate shetitjes ne bregdet, apo ne shetitoren ngjitur me rrugen automobilistike, ndjen nje dialekt te pasur gegerisht qe hera heres ngjiz natyrshem fjale te nje shqipeje letrare per t'a pasur zili. Tabelat e disa qebaptoreve apo restoranteve ambulante jane shkruajtur shpesh me gabime shtypi, por brenda tyre mund te gjesh asortimente gjellesh qe i takojne kulturave kulinare shqiptare te perhapura ne te gjithe Ballkanit, te perzjera me ato te popujve te tjere ballkanike dhe qe ruajne ende xhelozisht pigmentin dhe shijen orientale.

Perballe, pa i ikur akoma tymit qe leshon nga helli qingji i pjekur, pa i ikur ende aromes qe leshon nje byrek stermadh qe piqet mbi furre, mund te ulesh ne nje kafe-internet, te konsultosh adresen tende elektronike dhe te dergosh mesazhet e tua miqve qe ke ne te kater anet e botes. Pak me tutje, lokali i piset, gjysem i shkateruar, thuajse i zbrazur, plot me miza i postes telefonike te plazhit, te sheh me trishtimin dhe nostalgjine e viteve te shkuara.

Aty nga mesdita, klubet dhe kafenete buze detit rimbushen plote. Them rimbushen sepse qysh ne pese te mengjezit personeli tashme i u ka servirur klienteve kafene pare. Nga tarraca e cdonjeres prej tyre mund te konstatosh nje fakt madhor. Shumepak njerez jane duke u lare ne det, edhe me pak jane ata qe notojne, ndersa ne thellesi te ujit te kripur nuk ka vecse disa koka te rralla qe duken aty ketu. Mbi rere shtrihet nje ushtri e panumurt plazhistesh. Duket se prej tyre parapelqehet me shume toka se deti. Duket se eshte nje popullesi me shume tokesore sesa detare. Por ka shume me pak gra te moshuara qe shkojne ne breg te detit me fustan te ngritur deri poshte gjunjeve sa per te njomur kercijte.

Te rinjte luajne ne bregdet me shume sporte te lartesive, kryesisht volejboll, ndersa duket se futbolli i dikurshem bregdetar durresak luhet me shume ne minifushat qe naten ndricohen nga projektore te fuqishem.

Trupat e zhveshur me shume ekspozohen ndaj reres se nxehte dhe diellit pervelues se sa ndaj ujit te fresket te detit. Trupi ka nevoje per nxehtesi per t'ju pershtatur me mire klimes se ftohte te dimrit qe do te vije. Kockat kane nevoje per porcione te konsiderueshme energjie diellore. Sidoqofte, pushuesit jane mesuar tashme t'i u mbrohen rrezeve te diellit qe djegin lekuren. Vitet e para shihje shume me teper njerez me lekuren e bere cope nga djegiet diellore. Lekura te rrjepura, djegie te shkalleve te konsiderueshme, skuqje qe shkaktojne dhimbje sa here mbi to vendoset qofte edhe rripi i nje kanatiereje te lehte vihen re me pak.

Te ardhurit nga larg jane mesuar tashme me te mirat dhe me rreziqet e mjedisit ku jetojne. Pak e nga pak ata po ndihen me te adoptuar me bregdetin adriatikas. Miqesite dhe lidhjet me vendasit jane shtuar. Shpesh shkojne tek te njejtet pronare shtepish, hotelesh te vegjel dhe dhomash te thjeshta. Pergjate gjithe vitit telefonohen jo rralle, shkembejne pershendetje, ftesa, prezantojne miq te rinj.

Mijera copeza te procesit te pandalshem te perbotizimit ekonomik dhe kulturor jane si te derdhura ane e kend bregdetit te Adriatikut. Nje panair i vertete i larmise kulturore shqiptare qe gjen terren per t'u paraqitur dhe ndertuar buze detit, ne menyre turistike, qetesisht, paqesisht, si te thuash ? duke u ngrohur ne diell ?.

Shanse te humbura ?diten per diell? per ekonomine kombetare

Ne planin ekonomik situata paraqet shume me ndryshe. Prurjet financiare dhe ekonomike te ketij fluksi madhor turistik ne drejtim te ekonomise kombetare dhe te ngritjes ekonomike te bisnezit lokal jane shume larg asaj qe pritej. Ne kete menyre, vere pas vere, humben shanse te medha per ngritjen ekonomike te vendit dhe mireqenien, punesimin, e popullesise vendase qe jeton ne nje zone turistike, rurale, urbane e shtrire prane detit. Ne fakt, ne zonat turistike vetem pushuesit kane te drejte ? te ngrohen ne diell ?, te tjeret, ky fakt i ben qe te punojne, te sherbejne, te prodhojne ne funksion te turisteve. Kudo keshtu ndodh. Sa me shume pushuesa aq me shume pune, aq me shume qarkullim parashe, aq me shume fitime per popullsine vendase. Por, ne zonen turistike adriatikase ky korrelacion eshte ende shume larg mundesive qe ekzistojne realisht.

Per mendimin tim jane dy aresyet madhore te ketyre shanseve te humbura vere pas vere.

Aresyeja e pare ka te beje me faktin se kemi nje ekonomi qe ne tre te katertat e shkembimeve te saj tregeton mallra te ardhura nga jashte. Pushuesit qe vijne ne bregdetin e Adriatikutapo edhe gjetke konsumojne relativisht pak mallrat e prodhuara ne vend. Ne fakt krijohet nje rreth thuajse i mbyllur paradoksal. Pushuesit qe vijne ne Shqiperi i gezohen diellit, reres, detit shqiptar, ndersa persa i perket nje game shume te gjere prodhimesh, ata ne fakt konsumojne ate cka vjen nga jashte, bashke me pushuesit, ne formen e produkteve te importuara. Keshtu, ne i u servirim atyre kripen e bardhe greke, rrushin e verdhe italian, domaten e kuqe maqedonase, etj. per te mos folur pastaj per tendat qe i mbrojne nga dielli, per varkat e shetitjes ne det, per topat e ujit, per veshjet e banjes, pra thuajse per gjithcka tjeter. Ne kete menyre nje pjese e madhe e parase se qarkulluar, e parase se derdhur nga pushuesit, kthehet perseri andej nga ka ardhur, rishkon jashte.

Aresyeja e dyte lidhet me shume me faktin se ekonomia jone e lejon pak popullesine autoktone qe jeton ne zone bregdetare te ofroje sherbime te shumellojshme per turistet qe pushojne atje. Ne nje menyre te konsiderueshme, pushuesit qe vijne nga jashte zhvendosen ne bregdetin shqiptar te Adriatikut bashke me infrastrukturat e tyre materiale dhe te sherbimeve. Ne kete menyre nje pjese e madhe e parase qe harxhohet nuk ngelet ne vend per t'u riinvestuar ne permiresimin e kushteve te plazhit, por ben nje rrethqarkullim duke u rikthyer andej nga e ka pasur burimin fillestar.

Mjafton te jesh ne stinen e veres ne plazhet e Durresit per te pare kete fenomen ne shumellojshmerine e shfaqjeve te veta konkrete. Linjat e autobuzeve qe sjellin pushuesit nga trevat e tjera ballkanase jane pothuajse te gjitha prone apo sipermarrje e qytetareve qe jetojne ne ato vende. Nje pjese e konsiderueshme e tregetise se mallrave te perdorimit te gjere qe lulezon masivisht sidomos gjate oreve te mbremjes kryhet gjithashtu nga shites qe jane po ashtu te ardhur nga vise te largeta apostafat per sezonin e veres. Te tille jane edhe nje pjese e madhe restorantesh, kafenesh, qebaptoresh, hotelesh qe perbejne investime te ardhura nga jashte dhe ku shume here edhe kamarieret, per te mos folur per kuzhinjeret, nuk jane vendas. Te ndodhur shpesh para nje sjelljeje qe nuk ngjall shume besim, pushuesit e ardhur nga larg preferojne qe edhe shkembimin e parave te huaja ne leke t'a bejne tek individe qe kane zbritur bashke me ta ne brigjet e Adriatikut, jo per te pushuar, por per te ushtruar biznesin e tyre. Per t'u dalluar si i tille, nje shkembyes parash mban ne koke nje qeleshe te bardhe.

Te kuptohemi, nuk ka asgje te keqe, vecse shume te mire, qe biznesi i shqiptareve apo i personave juridike dhe fizike te tjere, kudo qe ndodhen, te zbrese ne brigjet e Adriatikut apo te zonave te tjera bregdetare. Perkundrazi, ka vend qe te krijohen kushte edhe me te pershtatshme veprimtarie dhe lehtesira te ndryshme per te. Nga kjo kane fitim te gjitha palet. Mpleksja e kulturave te ndryshme qe bejne pjese ne pasurine tone kombetare te perbashket shoqerohet keshtu me nje mpleksje te veprimtarive ekonomike te te gjithe operatoreve te interesuar.

Ajo cka ne veme ne dukje eshte vetem fakti se ka nje pjesemarrje relativisht te dobet, te zhballancuar, te prodhuesit dhe te sherbyesit vendas, autokton, ne krijimin dhe shperndarjen e te mirave materiale dhe financiare qe qarkullojne ne sezonin turistik bregdetar. Kjo i zvogelon se tepermi te ardhurat qe mund te perfitojne vendasit nga turizmi dh sidomos i redukton jashte mase shtresat e popullesise vendase qe jane te lidhura me ekonomine e turizmit.

Ne kushtet e nje riorganizimi rrenjesor te prioriteteve te ekonomise sone kombetare, turizmi mund te shikohet si nje veprimtari qe ka fuqine te gjalleroje fuqimisht te gjithe sektoret ekonomike te krahinave perkatese dhe jo vetem hotelerine apo dhenien e shtepive dhe te dhomave me qera. Vecanerisht, ai mund te shendrohet ne nje lokomotive te fuqishme per sektorin e artizanatit, te bujqesise dhe te sherbimeve. Pergjate periudhes se veres, tregu yne i brendshem rritet disa here jo vetem nga sasia e numurit te klienteve qe paraqiten ne te, por edhe nga fuqia e tyre blerese. Duke ditur veshtiresite e eksportimit te mallrave tona jashte, s'do mend qe do te duhej te perfitonim shume pikerisht nga zhvendosja e konsumatorit te jashtem ne krahinat tona bregdetare qe jane, fatmiresisht edhe zonat bujqesore me pjellore te Shqiperise.

Eshte e kuptueshme qe bujku, artizani dhe prodhuesi shqiptar, sikurse shitesi, dhe ofruesi i sherbimeve, e gjithe popullesia qe jeton rreth e rrotull zonave bregdetare, marre ne nje perimeter shume te gjere, mund te orientohet konsiderueshem drejt tregut shume permasor te krijuar nga sezoni turistik. Por per kete duhen mjete, logjike ekonomike, bashkerendim politikash ekonomike, financime dhe kredi. E mbi te gjitha vullnet politik.


                    Copyright©2000-2003 Trepca.net - Tė gjitha tė  drejtat e rezervuara.