|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Si të parandalojmë genocidin në kohët moderne

FJALA E PRESIDENTIT MOISIU NË FORUMIN NDËRKOMBËTAR “PARANDALIMI I GENOCIDIT, KËRCËNIMET DHE PËRGJEGJËSITË”

28 janar 2004 / TN

Nga Alfred MOISIU

Së pari dëshiroj të falenderoj Kryeministrin suedez që pati mirësinë të na ftonte në këtë Forum Ndërkombëtar të rëndësishëm dhe me vlerë shumëplanëshe.

Genocidi dhe pasojat e tij nuk janë të panjohura për popullin tim dhe rajonin ku jetojmë. Që në fillimet e shekullit të kaluar shqiptarët kanë qenë viktimë e genocidit të shumëfishtë në hapësirën ballkanike.

Moshatarët e mi kanë njohur tmerret e Luftës së Dytë Botërore. Brezat e mëpasëm kanë përjetuar aktet e spastrimit etnik dhe genocidit në vende e rajone të ndryshme të botës, si në Kamboxhia dhe Ruandë. Në dekadën e fundit të shekullit të XX-të historia u përsërit në zemër të Europës, ku Bosnja dhe Kosova u bënë dëshmi të gjalla të nacional – shovinizmit ekstrem të ngritur në ideologji, e cila ushqeu dhe nxiti urrejtjen etnike deri në spastrime etnike tronditëse.

Ende bota përballet me një sërë rreziqesh, të cilat nëse nuk parandalohen në kohë mund të çojnë në rishfaqjen e dhunës genocidale. Burimi potencial i tyre janë fenomene të tilla si racizmi, urrejtja etnike e fetare, totalitarizmi, shkelja masive dhe ekstreme e të drejtave të njeriut. Në këtë kontekst, mendoj se kërcënimi më i madh për qytetërimin e sotëm është terrorizmi ndërkombëtar. Terrorizmi dhe terroristët me aktet e tyre të pashembullta kundër qytetarëve të pafajshëm si më 11 Shtator 2001, dëshmuan se janë në gjendje, brenda një kohe të shkurtër të kryejnë akte të tilla dhune me pasoja të barazvlefshme me fushata të zgjatura genocidale.

Kur ndodhin krime dhe genocid ne me të drejtë duam dhe përpiqemi me të gjitha mjetet t’i ndalojmë ato. Kështu ndodhi në Bosnje më 1995, në Kosovë më 1999, në Irak deri më 2003. Çdo jetë e shpëtuar merr vlera të mëdha; liria e popujve rritet dhe bashkë me to edhe siguria në botë. Por a e kemi bërë detyrën si dhe sa duhet? A ka patur mundësi të tjera që bënin të mundur shpëtimin dhe mosnëpërkëmbjen e më shumë jetëve njerëzore? Pra, a mund t’i parandalonim krimet dhe genocidin? Natyrisht që po. Regjimeve të Millosheviçit, Sadamit dhe të diktatorëve mund dhe duhej tu ishte vënë fre shumë më para.

Duke e analizuar rastin ballkanik vlerësoj se ka një sërë mjetesh dhe rrugësh që mund të sjellin efekte pozitive në parandalimin e genocidit. Është e provuar se zhvillimi i demokracive, forcimi i institucioneve të shtetit të së drejtës dhe kultivimi i vlerave të shoqërive të hapura, i presin rrugën krizave të rënda sociale e ndëretnike apo formave të tjera që nxisin dhunën ekstreme dhe genocidin. Nevojës për forcimin e shoqërive demokratike u shtohet edhe ajo për reforma të thella ekonomike e sociale. Zhvillimi ekonomik që u jep shanse të gjithëve, lufton varfërinë e hendekun social dhe mundëson integrimin dhe harmoninë midis grupeve qytetare dhe vendeve të ndryshme, i kontribuon shmangies së rënies në dëshpërim dhe në sjellje e veprime antihumane.

Padyshim një rëndësi të veçantë merr edhe diplomacia preventive dhe veprimi i saj në kohë për shmangien e konflikteve apo zgjerimin e tyre. Megjithatë mjetet diplomatike nuk duhet lejuar të përdoren nga ushtruesit e genocidit, për të fituar kohë dhe maskuar krimet, por duhet të çojnë në rritjen e presionit ndërkombëtar dhe izolimin e tyre. OKB-ja, Këshilli i Sigurimit dhe strukturat euroatlantike duke harmonizuar veprimtarinë e tyre lipset të marrin një rol më të ndjeshëm në këtë drejtim. Këtu kanë një vend të veçantë edhe mekanizmat monitorizues e paralajmërues.

Megjithatë eksperienca ka treguar se diplomacia ka limitet e veta. Fatkeqësisht ka akoma udhëheqës politikë, persona dhe grupe që refuzojnë dialogun dhe zgjedhin dhunën për zgjidhjen e problemeve. Për pasojë përdorimi i forcës ndaj tyre bëhet i justifikuar, pasi parandalon përdorimin e dhunës shfarosëse. Përvojat pozitive në Bosnje, Kosovë, Afganistan dhe Irak janë domethënës për këtë; për të sjellë paqen dhe lirinë e mohuar të popujve dhe vendeve të tyre. Edhe prezenca e forcave të NATO-s në Maqedoni shmangu shkallëzimin e përplasjes etnike atje dhe ndihmoi në nxitjen e bashkëjetesës.

Në kohët e sotme shtetet janë sovrane, por sovraniteti dhe mosndërhyrja në punët e brendshme të një vendi nuk mund të përdoret si alibi përballë krimeve masive, shkeljes kolektive të të drejtave të njeriut dhe genocidit të pashembullt. Ne pamë krime të llahtashme në Bosnje; vonuam shumë në reagimin ndaj tyre; heshtëm para paralajmërimeve se Bosnja do përsëritej në Kosovë dhe ndërhymë vetëm atëherë kur tre të katërtat e qytetarëve të Kosovës ishin deportuar me forcë në Shqipëri dhe vendet e tjera të rajonit. Në Bosnje ndërhyrja ishtë më e vonuar sesa në Kosovë, ndaj edhe pasojat dhe humbjet njerëzore ishin shumë herë më të mëdha.

Rreziqet e ringjalljes edhe në të ardhmen të genocidit nxjerrin në pah rëndësinë akoma më të madhe të dhënies së drejtësisë, pra gjykimit të krimeve dhe kriminelëve që kanë ushtruar genocid në të kaluarën. Gjykatat për krimet në Ruandë dhe në ish Jugosllavi janë dy shembuj pozitiv për këtë. Fakti që Millosheviçi jep llogari në Gjykatën e Hagës ose që diktatorë të tillë si Sadami do të përballen me drejtësinë, është një mesazh i fortë se diktatorët dhe tiranët nuk mund të mbeten të pandëshkuar; - çka është një kontribut real për paqen e sigurinë në rajonet respektive.

Shqipëtarët, boshnjakët dhe qytetarët e tjerë liridashës në rajon do të ishin të lumtur të shikonin përpara gjykatës të gjithë kriminelët e Luftës, në mënyrë të veçantë emra të tillë famkeq si Karaxhiç e Mlladiç. Dhënia e drejtësisë qetëson shpirtrat e trazuar dhe rrit shpresën se e kaluara nuk mund të përsëritet. Në gjykimin tonë është po aq e rëndësishme që në ato raste kur është ushtruar dhunë ekstreme e deportim masiv të popullësisë nga tokat e tyre, të paktën sot, pas shumë dekadash, tu kthehen viktimave apo pasardhësve të tyre të drejtat mbi pasuritë e humbura. Vetëm një paqe që mbështetet në drejtësi është paqe vertetë.

Me demokracinë, zhvillimin dhe drejtësinë lidhet edhe sfida e jonë më e madhe: krijimi i një mentaliteti të ri të bazuar në kulturën e bashkëjetesës dhe dialogut, edhe me atë që është ndryshe. Brezat e rinj lipset të edukohen dhe të rriten larg urrejtjes për racat, etnitë dhe besimet e tjera fetare. Shoqëria, sidomos shkolla dhe media mund të luajnë një rol aktiv në promovimin e ideve që afrojnë dhe nuk ndajnë njerëzit mbi bazën e besimit fetar apo kombësisë. Historia tregon se pikërisht në vendet ku epërsisë racore apo fetare ju kushtohet vemendje e vecantë që në bangat e shkollës, atje këto ndjenja johumane janë më të forta, më të egra dhe më të vështira për tu çrrënjosur. Në këto raste kërkohet një “shplarje truri” e mirëorganizuar. Pa e bërë këtë rreziku i rilindjes dhe përsëritjes së ndjenjave të tila mbetet përsëri i mundshëm.

Debatet e sotme dhe ato të ditëve në vazhdim do të krijojnë një pamje më të plotë të rreziqeve dhe përgjegjësive tona për parandalimin e genocidit. Shqipëria dhe shqiptarët që kanë provuar mbi kurrizin e tyre dhunën etnike në trajtën e një dhune genocidale, janë të vendosur që e kaluara e hidhur të mos përsëritet më as në rajonin tonë. Ne besojmë shumë në forcimin e mirëkuptimit dhe bashkëpunimit të gjithëanshëm midis vendeve të Ballkanit. Integrimi i rajonit në BE dhe në strukturat euroatlantike do të bëjnë që ai të lërë pas konfliktet etnike për tu kthyer realisht në pjesën juglindore të Europës së Bashkuar.