|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

OPINIONE

Koment

JETOJME PREJ EMIGRANTEVE, I LAVDEROJME APO I NDALOJME ?

20 janar 2004 / TN

 

Nga Artan FUGA

 

 

Mizorisht deti nuk u hap perpara tyre,

 

sic u ca mrekullisht

 

duke i hapur udhe profetit Moisi.

 

Nuk ka dyshime lidhur me kete fakt ndonese pohimi i titullit nuk do te thote aspak se ata qe punojne ne vend nuk shpalosin aftesi profesionale, deshire per pune dhe derdhin djerse ne te gjithe sferat e ekonomise dhe te kultures kombetare. Perkundrazi, puna dhe veprimtaria e tyre eshte percaktuese per vendin.

 

Ajo cka desherojme te shprehim eshte dicka krejt tjeter. Sipas statistikave zyrtare, qe vertetojne ne fakt treguesit e botuar nga institucionet ekonomike nderkombetare, del se per cdo njesi vlere te eksportuar ne importojme pak a shume kater ose pese njesi vlere. Po sipas ketyre statistikave, pergjate vitit 2003, ky raport nuk ka njohur ndonje permiresim, por perkundrazi eshte perkeqesuar. E gjitha kjo do te thote se per te mbijetuar shqiptaret ose duhet te kridhen gjithnje e me shume ne borxhe te jashtme, ose duhet te behen objekt i donatoreve te fuqishem qe t'i ndihmojne ata me mallra konsumi, ose duhet te ndjekin nje gjeopolitike nderkombetare ne funksion te sigurimit te mjeteve te mbijeteses materiale, ose duhet te lejojne trafiqet ilegale me qellim qe ne vend te kete nje fluks te rendesishem financiar dytesor per t'i lejuar qytetaret te kene neper duart e tyre parà per te blere mallrat e ardhura nga jashte, ose .

 

Modeli i sotem i ekonomise shqiptare mbeshtetet ne fakt kryesisht mbi dy flukse te cilet qarkullojne vlera, pra, mallra dhe fuqi punetore, ne dy sense te kunderta. Eshte nje lloj qarkullimi me sens te dyfishte. Fluksi i pare i vlerave perbehet nga vlera materiale dhe monetare qe vijne nga jashte brenda. Fluksi i dyte, qe shkon natyrisht ne drejtim te kundert me te parin, eshte fluksi i fuqise punetore, qe shkon nga brenda vendit per t'u orientuar jashte shtetit. Te dy flukset e vlerave me shenje orientuese te kundert ne fakt plotesojne njeri tjetrin dhe mbahen gjalle prej njeri tjetrit. Kam pasur rastin t'a them edhe ne konferenca shkencore. Puna ka ardhur qe ekonomikisht, vendi po integrohet ne ekonomine boterore kryesisht duke bere kete shkembim te madh : marrim mallra dhe para dhe japim fuqi punetore, emigrante dhe klandestine.

 

Emigracioni, pra, nuk eshte nje fakt i paditur. As natyra klandestine e tij, sepse dihet prej te gjitheve qe ai kryhet ne menyre spontane dhe jashte marredhenieve formale midis shtetit tone dhe vendeve te tjera. Emigracioni klandestin dhe pasojat e pashmangshme te tij si ato qe sapo perjetuam jane tejet tronditese dhe te dhimbshme, jane drama te renda e te papritura per familjaret dhe miqte e viktimave. Sigurisht. Ndersa ne planin makrosocial, le te mos jemi hipokrite, duhet te pranojme, se shoqeria, ne situaten ne te cilen eshte vene, eshte krejt e ndergjejshme per kete fakt, e njeh ate katerciperisht, e ka zyrtuar ne kete apo ate menyre dhe e bazon ne menyre te konsiderueshme mbijetesen e saj mbi kete fakt. Emigracioni klandestin nuk eshte pra nje ngjarje e papritur, e rastit, e vecuar qe na "ndodh" kur zbulojme dy gomone ketu e tre skafe atje. Ai ben pjese ne modelin ekonomik dhe shoqeror qe ka vendi aktualisht.

 

***

 

Ne javet qe sapo kaluan, shtypi na beri me dije te deklaratave te zyrtareve te ndryshem qe e konsideruan sukses faktin se ne vend hyjne kaq apo aq sasira monetare te prejardhura nga kursime e emigranteve te derguara ne vendlindjen e tyre. Me shume se kaq, na u tha se ne sistemin tone bankar, ne ndryshim nga piramidat e dikurshme financiare, qarkullojne dhe administrohen kaq apo aq sasi mjetesh financiare qe i u takojne emigranteve tane jashte shtetit. Le t'a leme per nje here tjeter diskutimin e ceshtjes se ndikimit te ketyre parave mbi ekonomine tone kombetare. Ajo qe na intereson ketu eshte fakti se zyrat e administrates krenohen pikerisht me te ardhurat qe vijne nga emigrantet dhe me administrimin e tyre. Ketu nuk ka me asnje diskutim. Nderkohe qe dihet se ky emigracion eshte bere dhe behet, sigurisht aspak per faj te emigranteve, pergjithesisht ne forme klandestine.

 

Ne kete menyre zyrat ndodhen ne nje situate qendrimi kontradiktor. Kur eshte fjala per fluksin financiar qe vjen edhe nga emigracioni klandestin gjejne rast per t'u krenuar dhe vetelavderuar, ndersa kur na vijne gjema te kobshme pikersisht prej ketij emigracioni klandestin atehere mbajne zi dhe qajne. Thone se do t' ndalojne. Kuptohet qe ndodhemi ne nje situate morale shume te veshtire, e cila duhet zgjidhur nje here e mire.

 

Kuptohet, emigracioni eshte nje dukuri shoqerore qe ka vendin e vet ne ekonomine e sotme boterore. Kuptohet gjithashtu se tendenca per emigrim nuk eshte ne vullnetin teresor te nje qeverie a te nje zyrtari te vecante per te ndodhur apo per t'u zbehur. Ka faktore nderkombetare strukturore qe jane krejtesisht jashte fuqise se administrates se nje shteti te vogel per t'i kontrolluar dhe qe ndikojne mbi flukset e emigrimit nderkombetar qe shkojne sot ne nivel planetar nga Lindja ne Perendim dhe nga Jugu ne Veri. Pra problemi nuk qendron tek emigrimi si dukuri shoqerore, por tek shkalla dhe intensiteti i tij. Ne syte e tij, sic kam pasur rastin t'a shpreh edhe ne faqet e gazetes Koha Jone, ne keto permasa qe ne e kemi sot, per mua emigracioni i shqiptareve jashte vendit eshte bere nje "gjyle e rende per ekonomine kombetare". Para sesa te krenohemi me te, ka ardhur koha te shtrojme seriozisht pyetjen : A do te vazhdojme te kemi nje model ekonomik te mbeshtetur mbi emigracionin, apo do t'a ndryshojme kete model ? E di se zyrat tona te administrates e kane veshtire t'i japin vete, ne menyre te pavarur, pergjigje kesaj pyetjeje. I mirekuptojme. Por te pakten t'a shtrojne kete pyetje atje ku duhet, si nje pyetje qe i u vjen nga shoqeria civile.

 

Kur flasim per nje qendrim moralisht kontradiktor, ketu nuk eshte thjesht fjala per te gjetur pergjegjesite ketij apo atij funksionari, apo per te gjetur fajet e kesaj apo asaj force politike duke u bere ne nje fare kuptimi "peshore" kombetare. Ketu behet fjale per dicka krejt tjeter. Eshte fjala te pranojme se ka ardhur koha, sa nuk eshte shume shume vone, per t- reflektuar thelle perpara pyetjes : Ku jemi duke shkuar ? Duhet reflektuar me koke ulur, pa buje, pa demagogji e politizime, por ne menyre pragmatike, qete, kolektivisht, per nje kohe te gjate. Duhet te behemi te aresyeshem te pakten nje here dhe pa u grindur t'i therrasim aresyes tamam ne dite dramash e dhimbjesh kolektive si kjo qe po perjetojme. Te behemi te aresyeshem duke lene menjane egoizmat, te mendojme thelle per jeten dhe te ardhmen ashtu sikurse ai qe sapo eshte kthyer nga nje varrim. Ky eshte respekti per te ikurit.

 

Toka qe s'mban bijte e saj

 

Nuk eshte fjala per token ne kuptimin e dheut te te pareve, por per token bujqesore si mjetin themeltar te prodhimit dhe pasurine kryesore kombetare. Nuk eshte e rastesishme qe ekzodi masiv qe ka njohur vendi pas vitit 1990 ka si pike qendrore fillestare, si baze nisje, kryesisht zonat rurale te vendit. Eshte ne shumicen dermuese nje popullsi rurale dhe fshatare qe largohet nga tokat e te pareve drejt qyteteve apo edhe jashte vendit me te gjitha mundesite dhe mjetet qe mund te gjeje.

 

Pesha e popullsise fshatare ose rurale te perfshire ne ekzodin e ketyre viteve te fundit duket edhe me e madhe per shkakun se, sic dihet, thuajse tre te katertat e popullsise se vendit ka jetuar ne zonat ruralo-fshatare. Aq me shume qe pas nje periudhe disa dhjetevjecare te nje izolimi ne zonat bujqesore dhe rurale te vendit, kjo popullsi, sidomos pjesa me re e saj, ka tendencen e natyrshme per t'u larguar atje ku jeta i duket me e mire, me begatshme dhe me me drite, atje ku jetohet me intensivisht.

 

Te gjithe keto rrethana dhe te tjera, ndoshta, kane nje natyre objektive qe na eshte lene trashegim nga e kaluara. Ate mund t'a administrojme me mencuri, por nuk mund t'a zhbejme me sot e me neser.

 

Mirepo problemi i vertete eshte gjetiu. Ai nuk ka te beje aq me te kaluaren sesa me te sotmet, pra me faktoret aktuale.

 

Me konturimin qe ka nga pikepamja pronesore, ekonomike dhe financiare Toka Jone, domethene, toka bujqesore si pasuria kryesore e vendit, ajo nuk eshte ne gjendje as te mbaje lidhur me te fuqine e dikurshme te punes, as te motivoje per te mos levizur qe andej prurjet demografike qe vijne nga shtimi natyror i popullsise. Paradoksi ekonomik dhe shoqeror cfaqet ne menyre therrese. Ndonese me nje perberje kimike natyrore fare te pelqyeshme, ndonese brenda nje konteksti klimaterik mesdhetar per t'u pasur zili, ne kushtet qe ndodhet sot per shkak te konjukturave ekonomike jo te pershtatshme, toka jone bujqesore eshte bere shume "e ngushte", fatkeqesisht, per te mbajtur te lidhur pas saj dhe per t'u bere burim ushqimi dhe pasurie per kontingjentin demografik te zonave rurale apo fshatare.

 

Ndruhem se shkalla e emigrimit te realizuar nga ekzodi rural eshte tani aspak me e vogel se indeksi i shtimit natyror te popullsise te zonave fshatare dhe rurale. Kjo do te thote se brezat qe rriten ne keto zona ushqejne dhe do te ushqejne edhe ne te ardhmen, nese kushtet nuk ndryshojne, gjithe ate eksod rural qe "troket" ne dyert e qyteteve shqiptare apo ne ato te metropoleve perendimore.

 

Kuptohemi, faji nuk eshte aspak i tokes, por i administrimit te saj. Thermimi i saj ne prona fare mikroskopike qe luhaten zakonisht nga 0,3 hektare deri ne dy tri hektare, ne rastin me te mire, e pastaj, parcelizimi i cdo mikroprone ne pes-_o gjashte parcele, te "hedhura" ketu e aty, nuk e lejon bujkun e sotem qe te ndertoje strategji ekonomike per te dale ne treg dhe per t'u shendoshur financiarisht.

 

Sipas te dhenave te besueshme, te realizuara nga studime ne terren, del se bujku shqiptar tregton mesatarisht, ne rastin me te mire, vetem dhjete deri pesembedhjete perqind te vleres se prodhimeve te tija. Pjesa tjeter e prodhimeve konsumohet nga vete familja fshatare ne menyre natyrore. Mbill, rrit, mblidh, ha, mbijeto.

 

Po ashtu, dihet se te ardhurat vjetore te nje numuri tejet te madh ekonomish bujqesore jane shume me te vogla se te ardhurat qe mund te sigurojne nje ose dy djem te rinj emigrante, me origjine nga fshati, ne dhé te huaj brenda se njejtes periudhe. Logjikisht del se familja fshatare ka me shume interes t'i orientoje bijte dhe bijat e saj drejt emigracionit sesa t'i inkurajoje per te punuar ne pronen bujqesore familjare.

 

Ekonomia jone bujqesore eshte nje ekonomi familjare. Ajo mbeshtetet ne punen e perbashket te te gjithe anetareve te familjes. Deri ketu ajo nuk ndryshon shume nga ekonomite bujqesore te vendeve te tjera te botes. Ndryshimi me te vertete rrenjesor fillon atehere kur ndertohen marredheniet ekonomike financiare midis anetareve te familjes. Tek ne, ne ndryshim nga shume vende te tjera te zhvilluara, prindi nuk i u jep rroge bijve dhe bijave te veta qe punojne bashke me prinderit ne bujqesi. Sa se cfare t'u jape perderisa eshte i mbyllur brenda nje ekonomie fshatare te cmonetarizuar. Ne keto kushte te gjithe duken se ngrohen nga ideja se te gjithe, prinder e femije, kane nje pasuri te perbashket qe nje dite do te trashegohet nga bijte. E drejta e trashegimise behet keshtu mjet simbolik pagese per te riun qe punon ne ekonomine e tij familjare. Mentaliteti thote : atehere cfare rroge kerkojne ata ? Ne keto kushte, per te ndertuar strategjite e pavarura te jetes, te rinjte e zonave rurale dhe fshatare duhet t'i drejtohen emigracionit. Prej ketej mund te dergojne parà ne familjen e tyre, si njesi ekonomike, te ciles i mungon pothuajse mekanizmi i kreditimit.

 

Dobesia e prodhimit bujqesor fshatar vjen edhe nga fakti se tregu bujqesor i qyteteve eshte permbytur nga prodhimet bujqesore me nivel perpunimi kimik shume te larte. Perversiteti qe vjen nga ky kuptim shume specifik i parimeve te larta te tregetise se lire, arrin deri atje sa ne rruget e qyteteve te rendesishme te vendit, apo ne rruget automobilistike kombetare, te zyri syri nje shumice individesh nga zonat rurale dhe bujqesore shqiptare qe tregtojne mallra bujqesore te ardhura nga jashte. Bujku (fermeri) eshte bere tregtar rural dhe ne vend qe te zhvilloje ekonomine e vet familjare komercializon me nje perqindje fitimi te trishtueshme prodhimet bujqesore qe vijne nga vendet fqinje.

 

Kur nisi periudha e tranzicionit, shume gazetare dhe studjues parashikuan se krahas te mirave qe do te kishte privatizimi i ekonomive bujqesore, do te shoqerohej edhe me disa ane negative, gjithesesi te kapercyeshme, si pershembull, ngarkimi i te rinjve me pune bujqesore qe mund te sillte edhe braktisjen e tyre te shkollave, sidomos te aresimit bujqesor. Sa te gabuar qe dolem ne parashikimet tona !

 

Nje studim kolektiv qe kemi bere per disa vite rradhazi ne zonen rurale te vendit na tregoi se ishim gabuar ne dy drejtime kryesore duke bere "gafa" te pashoqe. Nuk -_e aspak e vertete se per shkak te ngarkeses ne pune bujqesore, rinia e zonave rurale nuk ndjek aresimin agronomik. Se pari, sepse nga vete gjendja ne te cilet ndodhet bujqesia shqiptare, domosdoshmeria e angazhimit te te rinjve ne bujqesi eshte fare e dobet. Rinia e fshatit eshte shkeputur thuajse teresisht nga bujqesia dhe blegtoria. Te dhenat e anketes sone treguan se vetem dhjete perqind e te rinjve te fshatit e konsiderojne veten te anagzhuar seriozisht me punet e ekonomise bujqesore te familjes se tyre. Atje, ne fakt, nuk ka ndonje gje te madhe per te bere. Se dyti, nuk eshte e vertete se te rinjte e zonave rurale nuk jane te motivuar te ndjekin aresimin agronomik sepse ne fakt jane vete shkollat bujqesore qe u mbyllen ne menyre masive!

 

Pjesa me e madhe e rinise rurale ndodhet keshtu midis nje dileme shume te rende per moshen e saj te brishte: Te qendroje ne fshat duke vegjetuar, apo te ike sa me pare, larg, drejt qyteteve te vendit apo atyre te dherave te huaj? A do t'i japim ndonjehere pergjigje serioze kesaj dileme?

 

Nga e gjithe kjo situate, mund te thuhet se emigrimi klandestin zhvillohet edhe si pjese perberese e ekzodit rural ne kushtet kur Toka Jone, e administruar jashtezakonisht keq, jo per shkak te pronareve te saj, nuk eshte ne gjendje te mbaje aty bijte e saj qe braktisin me syte drejt detit.

 

Ligji i shperndarjes se barabarte si

 

burim pabarazish midis Jugut dhe Veriut

 

E kemi fjalen kryesisht per ligjin per token qe realizoi refomen e re agrare dhe qe i rregulloi marredheniet pronesore ne fshat. Te sqarohemi qysh ne fillim per te mos lene shteg per interpretime spekulative. Nuk eshte aspak fjala per te lene fshataret pa toke, as per te privuar ish pronaret e ligjshem nga pasuria tokesore qe i u vjen ne menyre te ligjshme dhe te pamohueshme nga trashegimia e pajetersueshme e familjeve te tyre. Ne fakt, Shqiperia ka aq shume toke, pasuri dhe mundesi sa te rregulloheshin krejt harmonikisht interesat edhe te atyre qe trashegonin edhe te atyre qe nuk trashegonin prona te paluejteshme ne forme toke dhe truajesh. Kjo ceshtje u nderlikua artificialisht dhe ende sterzgjatet ne menyre burokratike.

 

Sidoqofte ky eshte nje problem tjeter. Ajo qe na intereson ne kendveshtrimin tone ka te beje me faktin se reforma e re agrare, e mbeshtetur ne ndarjen e barabarte te tokes, sipas numurit te frymeve te anetareve te rritur te familjeve fshatare, mbi bazen e fondit te tokes bujqesore se cdo fshati, ka prodhuar pabarazi ekonomike dhe materiale midis pjeseve te ndryshme te territorit te vendit. Ky fakt sigurisht qe nuk i ka sherbyer as ruajtjes se unitetit ekonomik te territorit te vendit, as zhvillimit harmonik te te gjithe pjeseve te territorit dhe as shperndarjes proporcionale te popullsise ne te gjithe zonat gjeografike te territorit kombetar.

 

Sot pas me shume se dhjete vjetesh nga fillimi i zbatimit te ketij ligji te frymezuar nga parimet e larta te barazise, mund te konstatojme pa shume mund se cfare pabarazish humnerore ka sjelle si pasoje ai. Zonen kodrinore dhe malore e ka bere edhe shume me te varfer se zona fushore e vendit, Veriun dhe Veri-Lindjen e ka varferuar shume me teper se sa Jugun dhe Jug-Perendimin e vendit. Shifrat qe vertetojne kete jane te gjitha neper fletoret e statistikave kombetare te kohes se shoqerise se kalur apo edhe ne broshurat e statistikave te kohes se tanishme. Statistikat per perdorim te brendshem apo per publikun qe zoteron ministria e bujqesise mund t'a ilustrojne katerciperisht kete fakt.

 

Zona malore kodrinore dhe ajo veriore e lindore u ndodhen brenda nates ne kushtet e nje pabarazie qe sa vjen thellohet ne krahasim me pjeset e tjera te territorit te vendit. E gjitha kjo lidhet ne rradhe te pare me menyren se si u shpernda fondi i tokes bujqesore.

 

***

 

Ne kohen e shoqerise kolektiviste, shteti i bente investimet thuajse dermueshem ne zonat fushore te Shqiperise qendrore dhe jugore. Ideologjikisht, megjithate, thuhej formalisht se kjo pasuri i takon ne nje fare menyre te gjithe kombit sepse ekonomia ishte e mbeshtetur ne parime kolektiviste. Toka qe pasurohej, mirembahej dhe thithte investime ne Jug, konsiderohej si prone e te gjitheve. Nderkaq, me reformen e re agrare, toka bujqesore e cdo krahine dhe e cdo pjese te territorit behej prone e banoreve te ketyre viseve. Ne kete menyre, Veri-Lindja dhe zonat malore e kodrinore te vendit trasheguan mbi bazen e nje parimi barazimtar, nje pasuri te paluejteshme shume me te vogel se sa ajo qe trasheguan pjeset e tjera te territorit..

 

Ne keto zona kryesisht malore cilesia e tokes eshte shume me e papershtatshme per shkak te natyres se saj shkembore. Klima e ashper gjithashtu nuk favorizon shume prodhimin bujqesor. Kjo toke eshte shume here me e thate dhe e paujitshme se sa tokat fushore. Per shkak te relievit gjeografikisht te thyer, parcelizimi i cdo prone te vogel bujqesore eshte dy tre here me i madh se ne pjesen tjeter te vendit. Nje parcele toke ne kete rrepire e nje parcele toke ne ate gryke. Per te mos thene se toka bujqesore e shfrytezueshme ne zone malore dhe gjysem malore eshte shume me e paket ne perqindje se sa ne pjeset e tjera te vendit. Cilido fshat atje kishte shume me pak toke brenda vijes qe percaktonte teritorin e tij se fshatrat qe ndodheshin ne krahina me fushore. Ketu nuk ja vlen te behen krahasime per disa dizavantazhe te tjera qe lidhen me largesine e tokes nga tregjet e qyteteve, veshtiresite e transportit te mallrave bujqesore per shkak te rrugeve te rrezikshme dhe te mbajtura keq dhe pengesat natyrore per futjen e teknikes bujqesore ne perdorim.

 

Nuk do shume mund per te kuptuar se perse verioret apo banoret e zonave kodrinore malore te vendit ne Jug e ne Veri hyne me shpejt, me fuqishem dhe masivisht ne vorbullen e ekzodit rural duke filluar jeten e veshtire te periferive bidonvile te qyteteve kryesore te vendit, apo te rrugeve te metropolove gjigande te vendeve te huaja, duke paguar haracin e pare te rende, shpesh me cmimin e vdekjes, te kaptimin te maleve ne dite stuhish e debore, te detrave ne dite me mjegull dhe me dallge, brenda furgonesh a maunesh ngjeshur ne erresiren e nje mjeti levizes qe i con drejt se panjohures.