|  KULTURË  |  HISTORI  |   POLITIKË  |  OPINIONE  |  ADRESARI  |  ARKIVI  | 

Reportazh

QYTETTHARËT NË VERI

19 janar 2004 / TN   Edison YPI   Të rrosh a të mos rrosh ?! Ky s'është problemi ! Problemi është ke a s'ke njëmijëepesqint Euro për të kaluar adriatikun me gomone, dymijë fshehur në një traget, tre a katër mijë për të blerë një Vizë për të vajtur diku në perëndim ku vetëm atje dhe vetëm athere të merresh edhe me dilema shekspiriane po deshe. Sa shumë i ngjan rrugëtimi Tiranë Laç-Vau i Dejës, depërtimit të ngadaltë të tehut të thikës drejt kockës, drejt palcës ! Në Torrovicë nisin therjet e para. Buzë rrugës, në shi, pa çadër, një djalë i vogël me çantë shkolle në krah pret furgonin për të vajtur në shkollë pak kilometra më tutje. Ndal dhe e marr. E pyes nëse ka këtu prej atyre të gomones. Po, thotë, janë dy, hajde se t'shoqnoj unë.

   

Shkojmë tek shtëpi zeza e lyer me gëlqere të bardhë. Mbyllur me dry. Një grua më spjegon se janë, domethënë ishin, dy, Gjin Grishaj dhe Ela Grishaj. Sapo ishin martuar. Nuk u janë gjetur kufomat. Nëna e Gjinit para një viti u vetmbyt në kanal se e kishte burrin pijanec. Falenderoj djalin dhe gruan dhe iki. Pak kilometra pa arritur qytetthin pranë hidrocentralit të Vaut të Dejës ku më thanë se kanë jetuar disa prej fatzinjve që u mbytën pak ditë më parë në afërsi të Karaburunit, pyes kalimthi një këmbësor; Të lutem ku është fshati Laç ?

 

Këmbësori ngre pak kokën dhe me një xhest as ngërdheshje, as buzëqeshje, as qesëndi, as mirdashje, as keqdashje, por diçka si robotike, alienike, përgjigjet; "Si the, Plaç ?! Nuk e di ku është". Ul kokën, ngre jakën e xhupit, mbulon veshët, dhe vazhdon rrugën. Ja dhe qytetthi ! Si gjithë qytthet e Shqipërisë, plot kioska dhe dyqanka. Të shumtat me qepena të mbyllura. Njerëz të rreshkur me sy mosbesues.

 

I lutem Dedës, një banori të porsanjohur, nëse ka mundësi të më shoqërojë tek njëra nga shtëpitë e kobit....më të fundit. Pranon, as me entuziazëm as me përtesë, thjesht pranon. Deri atje duhet të kalojme një përrua. Mbi përrua një urë metalike. Deda jep spjegimet përkatëse; Fondet për këtë urë janë vjedhur pesë herë, thotë, derisa më në fund erdhi e ndërtoi ushtria. E sheh këtë tubin me parmakë hekuri paralel me urën ? Para se të bëhej ura, krejt lagja mbi atë tub ka kaluar, edhe fëmijët edhe pleqtë.

 

Hyjmë në shtëpinë e Ndue Nikoll Lleshit. Zi. Burra, gra, farefis. Alfredi, djali i tij nëntëmbëdhjetë vjeçar s'është më. Sa fëmijë ke ? Kam pesë, tre djem dhe dy vajza, më fal, tani katër, dy djem dhe dy vajza. A je në punë ? Jo. Po si jeton, si i mban këta fëmijë ? Ja ashtu, jam usta murator, një ditë këtu, një ditë atje. A e dinit ju që Alfredi do ikte me gomone ? E dinim që do ikta, sepse i dhamë edhe paret, njëmijëepesëqint Euro për udhëtimin plus treqintepesedhjetë Euro ne xhep, por jo me gomone. E gënjeu ndërmjetësi. Alfredin e pamë të vdekur, pa rrobat e trasha dimerore.

 

Skafisti i kishte urdhëruar të gjithë ti çvishnin dhe t'i flakinin për ta lehtësuar gomonen, madje të vdekur dhe të çveshur e kishin grabitur, i kishin parrë paratë dhe një zinxhir që e kishte dhuratë nga motra. Djali i Ndues është gjashtëmbëdhjetë vjeç. Shkon në shkollë. E pyes ku e sheh të ardhmen e tij, këtu ne Shqipëri apo dikund tjetër. Dikund tjetër sigurisht, përgjigjet pa hezitim. Po shokët, moshatarët e tu ?! Jemi njëzetegjashtë nxënës në klasë, thotë, për vajzat nuk e di, djem jemi dhjetë, prej krejtve vetëm njëri nuk po do me ik. A ka djem prej Laçi që kanë ikur dhe nuk dihet ku janë ? pyes Nduen. Ka, plot, njëri ka shtatë vite. Po vajza ?!

 

Pëshpërima, të pranishmit lëvizin dhe shohin njëritjetrin në sy. Po, ka thotë Nduja, në emër të të gjithëve. Të tjerët mbajnë për pak çaste kokën ulur. Ka shumë emigrantë qytetthi ? Ka, shumë ka, pothuaj çdo shtëpi ka. Ku venë më se shumti ? Itali, Greqi, Angli. Pse ikin ?! S'ka punë, s'ka tokë, s'ka kurgjë, prandaj ikin. Disa prej tyre vijnë me makina dhe pare dhe jua prishin mëndjen edhe atyre që nuk kanë ikur ende. Largohem me Dedën. Si është me korentin Laçi o Dedë ? Prej tetë të mëngjezit deri në katër pasdite nuk ka fare, pastaj dy orë vjen dy orë ikën. Hyjmë në shtëpinë e Mark Tom Pushimajt. Djalit të tij Paulinit njëzet vjeç nuk i është gjetur kufoma.

 

Marku kishte katër, tani ka tre fëmijë, një djalë, Kolecin që punon me dokumenta në një fabrikë këpucesh në Itali dhe dy vajza. Këtu Zija është më e thellë. A e njihni ju ndërmjetësin që i premtoi Paulinit ta dërgonte në Itali ? Jo, nuk e njohim. Paulini u nis me një grup shokësh. Jo të gjithë e njohin ndërmjetësin në të të tilla raste. Vetëm njëri prej grupit e njeh. Shokët i besojnë njëri-tjetrit. Ne dimë vetëm se ndërmjetësi ka thënë se do ti nisi jo me gomone, dhe do të jenë të shoqëruar nga polica shqiptarë.

 

Koleci, vëllai i të mbyturit, thotë se kur ka ikur në Itali para katër vitesh me gomone ka paguar një milionë lekë. Në shtëpi nuk ka drita. Kur vijnë ? i pyes. Ditën e parë të zisë na i lëshuan njëzetekatër orë, të nesërmeën hiç fare përgjigjet Mark Pushimaj. Përshëndetem dhe ikim. Hyjme në shtëpinë e Paulin Pjetër Lleshit i cili ka shpëtuar i gjallë, por këmbët i ka të djegura të fashuara. Rri gjysëm shtrirë mbi një divan. Vëllai, Gjovalini, më lutet të mos ibëj pyetje se është i stresuar nga pyetjet dhe pergjigjet e pafundme të përsëritura. Paulini është i martuar prej katër vitesh.

 

Para një viti ja ka arritur ta marrë gruan dhe një fëmijë në Itali, në Torino. Të gjithë pa dokumenta. E ka pisk punën me dokumentat. E ka dëbuar policia italiane para dy vitesh. Në këtë gjëndje nuk mund t'i futet të kërkojë jo vetëm dokumenta, por as Vizë. Prandaj sa herë ka ardh e ka ik, përherë me gomone. Ndërsa flasim për dokumenta dhe Vizë të tërë i përqëndrojnë sytë nga unë në mënyrë diskrete. I bëj disa foto Paulinit me këmbët e djegura së bashku me nënën, por për shkak të mungesës së dritës fotot nuk shihen, dolën më të errëta dhe më të ngatërruara se fati i tij. Nisem me shpejtësi në një mort tjetër diku mes maleve në fshatin Jokaj.

 

Ku është rruga për në Jokaj ? pyes një qytetthar. Drejt, kthesa e parë majtas, pergjigjet. Qytetthari kishte qëlluar hokatar. Drejt, kthesa e parë majtas vërtet ka një rrugë, madje e asfaltuar, por pas njëqint metrave rruga ishte e bllokuar me një mal zhavorri shkarkuar nga ndonjë kamion mu në mes të saj. Kthehem pas këtij humori jo fort elegant dhe e vazhdoj rrugën me shpresë se dikush tjetër do të më thotë tamam nga duhet të drejtohem.

 

Një shofer furgoni më jep disa info por më paralajmëron se në Jokaj nuk mund të shkohet. Megjithatë bëj tutje. Rruga e Komanit e asfaltuar shumë e mirë, Liqeri, pamje mahnitese gjithë gjelbërim, dritë, ajër, jetë. Rruga për në Jokaj kthen pas një ure. Mbështetësen e pjerrët prej betoni të shtratit të lumit ndanë urës, dikush, me gërma të mëdha të bardha e ka përcaktuar "zonë private".

 

E pashë edhe në vënde të tjera këtë lloj përcaktimi, rudiment të "zonë ushtarake". Futem në rrugën pa rrugë të Jokajt. Gurë dhe gunga dhe kërcuj plot. Ndërkohë ka nisur furtuna me shi dhe erë të ftohtë e të fortë. Jokaj, mbi një faqe mali, mes mjegullash lëvizëse dhe shiut, ma bën me sy, më fton. Njëra nga ato shtëpitë e bardha që duken si splash mbi at' faqe të ngrysur mali duhet të jetë e të pavarrit nën Adriatik. Nuk dua kurrsesi të kthehem, kam ndjesinë se po futem në Epos, nga e majta dy kulla malësore me fërngjira, historira, lahutarë, nga e djathta bjeshkët, Muji, Halili, Zanat, Edith Durham-i...dridhem i tëri si tel lahute.

 

Me gjith stoicizmin, pas nja dy kilometrash disa trarë të shtrirë tërthor dhe gropa që s'dihet sa të thella janë më bëjnë të kthehem. Dal nga makina dhe rrij nja dhjete minuta në shi e në erë duke parë përreth. Kthehem. Në rrugë takoj një bari me çifte në krah. Është nga Jokaj. Thotë se fshati ka rreth dyzet shtëpi dhe se Tom Gjokajn tetëmbëdhjetë vjeç e njeh, domethënë e ka njohur, e ka, domethënë e ka pasur deri para disa ditëvë, stërnip. E mashtruan, thotë, i thanë se do t'ju veshim si marinar, do t'ju shoqërojë policia etj. Kë keni deputet ?

 

Pjetër Arbnorin. A erdhi në Jokaj ? Po. Por edhe një deputet tjetër është prej këndej, ay nuk erdhi. Pse ? Nuk e di mirë, por më duket se vajti në varrimin e atyre te dyve prej Laçi, e meqënëse të tria ceremonitë ishin në të njëjtën orë, nuk mundi. Po më vonë pse nuk erdhi ? Nuk e di. Duke zbritur për në qytetth marr një pasagjer. Pse kaq halle Laçi ? e pyes. Sepse janë shumica të ardhur, përgjigjet. Janë të ardhur nga fshatrat e malësisë që i mbyti liqeni I Hidrocentralit.

 

Këtu nuk kanë tokë, sepse toka këtu është e pak banorëve autoktonë. Unë jam një nga të ardhurit prej një fshati të mbytur. Fshat i mbytur ! Gomone e zhytur ! Tel (lahute) i këputur ! Këtu kam vetëm një barrake me pakëz oborr që na dha shteti më 1967 kur nisi të ndërtohej Hidrocentrali dhe kurgjë tjetër. Me insistimin e Pjetër Arbnorit, më 1993 u bëmë Bashki, por ç'e do, s'ja kemi pa hajrin deri sot.

 

Kemi qënë 80 % nga e djathta, tani jemi 80 % nga e majta. Më 1996 kur Arbnori në godinën e Bashkisë po festonte fitoren e manipuluar 99 % të cilën e ulën 70 % sepse ju duk turp 99-a, dikush ja vuri zjarrin lokalit të Nikoll Tanushi pasi u gatuan gjellët e ceremonisë, ja e sheh, ajo godina e madhe një katëshe atje, ajo e djegura e shkatërruara, prej ather ashtu ka mbetur. Ndahem shpejt nga analisti i provincës. Po kalon një djalë me xhup. Sa vjeç je ? Shtatëmdhet. A i ke njoh ata të gomones ? Posi jo, shokt e mi kan qen', bashkë rrijshim.

 

Po ti si e mendon të ardhmen tënde, m'thuj t'drejtën ?! Mmmm.....nuk don lek vetëm gomonja, edhe shkolla don lek....nuk e di. Mos djalosh, lahuta vetëm një tel ka, edhe ai mu këput atje lart, tjetër s'kam, dhe iki me tmerr duke i futur makinës drejt të tretin. Ndal pak në qëndër të qytetthit. Mpirje e plotë, sterilitet, zero absolute, minus 273 gradë fahrenhajt, peshq që shiten drejt në tokë mbi një plastmas ose në govata dhe lakra.

 

Këtu nuk ka kuptim, nuk ka rëndësi kurgjë, për shëmbull, veç rasteve kur është fjala për t'i hipur ndonjë gomoneje a ndonje trageti, sa është ora, është e martë e enjte apo e dielë, në cilin vit jemi, a u mbodh a s'u mblodh Parlamenti ç'u tha e ç'u bë etj. Disa adoleshenta ende te pa mbytur nga hallet ose Kadriatiku, vënë në përdorim energjitë djaloshare duke u rrokur me njëri-tjetrin. Të shkoj t'i marr një intervistë ndonje autoriteti lokal ? Bah ! Kurrë !

 

Edhe ajo më duhet; "gojëçthurja e zyrtarit" të provincës ! Kam para syve origjinalin që rrjedh gjak të ngrohtë, ça po m'duhet fotografia e ftohtë me shifra, tabela, kolona, statistika. Disa "Sallon Bukurie" ! A thua "Ahere soje do buçasë, prej dhemshurish një yll së brendi..." ?! Ndoshta do buçasë plot dritë ylli, por halli është se sapo dal nga qytetthi lexoj mbi një mur; "Hyrja n'grop 1000 (lek)" ! Kaq pak ?! Po, aq pak vlen groposja në Laç-Vau Dejës. Prandaj kanë ikur, po ikin dhe do ikin; fluturuar, zhdukur, zhytur, vrarë, gremisur, groposur, djegur, vdekur, mbytur.